جستجوی پیشرفته
بازدید
3396
تاریخ بروزرسانی 1391/05/08
خلاصه پرسش
ملاک مباحث فقهی چیست؟
پرسش
ملاک مباحث فقهی چیست؟
پاسخ اجمالی

میان «ملاک مباحث فقهی» با «ملاک حکم شرعی» تفاوت وجود دارد؛ زیرا ملاک و معیار طرح مباحث فقهی «مسائل مورد نیاز مکلّف» در زندگی فردی و اجتماعی او است، اما واژۀ «ملاک» در حیطۀ احکام شرعی در نوشته های اصولی و فقهی شیعه در دو معنای علتِ تشریع و جعل حکم؛ یعنی مصلحت یا مفسده و عناوین فقهی به عنوان نشانه و علامت برای تحصیل مصلحت و دوری از مفسده به کار می رود.

پاسخ تفصیلی

نخست باید به این نکته توجّه نمود که میان «ملاک مباحث فقهی» با «ملاک حکم شرعی» تفاوت وجود دارد. لذا پاسخ از پرسش مزبور به دو بخش تنظیم شده تا مقصود از هرکدام روشن شود.

الف. ملاک مباحث فقهی

با این که تمامى مباحث فقهى که دربارۀ رفتار و گفتار مکلّف مطرح مى‌ شود، برگرفته و بر اساس منابع چهارگانه؛ یعنی کتاب، سنّت، عقل و اجماع است، به گونه‌ اى که مى ‌توان هر یک از فتاوا و بحث های استدلالی را به این منابع ارجاع داد، اما این به معنای ایستایی در فقه و فقاهت و اجتهاد نیست، بلکه هر عصرى ویژگی ها، ضرورت ها و تقاضاهایى دارد که از دگرگون شدن وضع زمان، و پیدا شدن مسائل جدید و مفاهیم تازه در عرصۀ زندگى سرچشمه مى‏ گیرد، همچنین هر عصر، مشکلات و پیچیدگى ‏ها و گرفتارى‏ هاى مخصوص خود را دارد که آن نیز از دگرگونى اجتماعات و فرهنگ ‏ها که لازمۀ تحوّل زندگى و گذشت زمان است، نشأت مى‏ گیرد.

در عرصۀ تبلیغ و نشر احکام الاهی، فقه و فقاهت پیروز، بی پیرایه و به دور از سلیقه های شخصی آن است که با استناد به منابع استنباط احکام شرعی، نیازها و تقاضاها و مشکلات و گرفتاری های جامعه دینی را درک کرده، پاسخ گو و برطرف کننده باشد. و این نیازمند پویایى و بالندگی فقه است که رابطۀ عمیقى با «فقاهت و اجتهاد پویا» به واسطۀ «روش و ملاک ارائۀ مباحث فقهى» دارد. شناخت روش و ملاک مباحث فقهى در هر دوره از فقه و فقاهت، و به کارگیری آن، نقش بسزایى در زندگی فردی و اجتماعی مردم دارد و چنین فقهی می تواند به راهنمایی باورمندان خود بپردازد و فرهنگ شیعه و ارزش های دینی را پاسداری نماید.

بنابراین، ملاک و معیار طرح مباحث فقهی را می توان «مسائل مورد نیاز مکلّف» در زندگی فردی و اجتماعی او دانست.

ب. ملاک حکم شرعی

از دیدگاه برخی از فقها و محقّقان،[1] یکی از اموری که بایستۀ فقیه و فقاهت –به ویژه در عصر حاضر- است، شناخت ملاک و مناط احکام است. اهمیت و ظرفیت ملاکات احکام در استنباط و نقش آن در دست یابی به حکم مسائل جدید بر آگاهان و عالمان به استنباط و مراحل دشوار آن پوشیده نیست.

واژه ملاک در حیطۀ احکام شرعی در نوشته های اصولی و فقهی شیعه در دو معنا به کار می رود:

یک. منظور از ملاک، علتِ تشریع حکم است؛ به این بیان: بر تشریع و جعل حکم، مصلحتی یا مفسده ای مترتب است و به نفس این مصلحت یا مفسده که موجب جعل و اعتبار حکم شده، علت می گویند؛[2] مانند این که علت تحریم زنا را جلوگیری از اختلاط انساب و علت تحریم قتل را جلوگیری از نابود شدن نفوس می دانند.

دو. مقصود از ملاک، عناوینی است که در متون دینی و نوشته های فقهی به عنوان نشانه، علامت و معرف برای تحصیل مصالح و یا دوری از مفسدۀ احکام قرار می گیرد؛[3] مانند «إسکار» [مست کردن] که علامت و نشانه تحریم خمر است؛ و «سفر» که ملاک برای شکسته شدن نمازهای چهار رکعتی است. این گونه ملاک ها، عناوینی هستند که با وجود آنها حکم احراز می شود، تا مصلحت و حکمت مورد نظر شارع تأمین گردد.

بررسی ملاکات احکام و جست و جو برای دست یابی به نظریه های اساسی شریعت، خود نوشته و کتاب جداگانه ای را می طلبد و یکی از مهم ترین پژوهش های فلسفۀ فقه است.

 

[1]. در این باره منابعی جهت مطالعه معرّفی می شود: ایازی، سید محمد علی، ملاکات احکام و شیوه های استکشاف آن، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، چاپ اول، 1386ش؛ نکونام، محمدرضا، حقیقة الشریعة فی فقه العروة، ج 1، انتشارات ظهور شفق، قم، چاپ اول، 1386ش؛ طالقانی، ملانظرعلی، مناط الأحکام، دارالخلافة، تهران، 1304ق؛ رحیمیان، سعید، شیوه اکتشاف ملاک و نقش آن در تغییر احکام، مجله نقد و نظر، ص 182، زمستان 1374، شماره 5؛ میرخلیلی، سید احمد، فقه و ملاکات احکام، مجله قبسات، ص 59، بهار و تابستان 1379، شماره 15 و 16.     

[2]. ر.ک: عبد الرحمان، محمود، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، ج 1، ص 476 و 584، بی نا، بی جا، بی تا؛ ملاکات احکام و شیوه های استکشاف آن، ص 33 و 34 و 43؛ مکارم شیرازى، ناصر، دائرة المعارف فقه مقارن، ص 388 و 389، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب علیه السلام، قم، چاپ اول، 1427ق؛ جمعى از مؤلفان، مجله فقه اهل بیت علیهم السلام، شماره 29، ص 137، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، چاپ اول، بی تا.

[3]. دائرة المعارف فقه مقارن، ص 389.

 

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

  • چرا به «انفاق» انفاق می گویند؟
    2439 تفسیر 1390/09/07
    انفاق از «نَفَق» (بر وزن فَرَس) و «نفاق» (بفتح- ن) به معناى خروج یا تمام شدن است.در لغت آمده: نفقت الدّابَّة نفوقا: مات و خرج روحها»؛ یعنی چهارپا مرد و روح از بدنش خارج شد.راغب می گوید: «نفق الشّى‏ء: مضى و نفد»؛ یعنى شى‏ء رفت و تمام ...
  • نگاه مرد به بدن زن غیر مسلمان اگر بدون شهوت باشد، چه حکمی دارد؟
    4071 برخی احکام 1391/03/22
    نگاه مرد به اعضای بدن زن غیر مسلمان که معمولا آنها را نمی پوشانند(مانند سر و گردن) اگر بدون قصد التذاذ باشد، مانعی ندارد. اما نگاه به قسمت هایی که معمولا آن را می پوشانند جایز نیست.[1] پس ...
  • «آجرک الله» یعنى چه؟
    1780 بیشتر بدانید 1393/04/09
    «آجرک الله» یعنی خدا تو را اجر و پاداش خیر دهد. این عبارت غالباً برای تعزیت و تسلیت گفتن به افراد مصیبت دیده و عزادار به کار می‌رود، چنان‌که در روایتی از زراره بن اوفی نقل شده است: «پیامبر اسلام(ص) مردی را که فرزندش فوت کرده بود تعزیت ...
  • قرب الاهی چیست؟ اقسام آن کدام است؟ و چگونه حاصل مى‏گردد؟
    5979 دستور العمل ها 1391/10/26
    "قرب" در لغت به معناى نزدیکى یک شى‏ء به شى‏ء دیگر است. این نزدیکى گاه از جهت مکانى و گاه از بعد زمانى است. بنابراین، قرب یا مکانى است و یا زمانى. در عرف عام نیز، قرب استعمال دیگر ی هم دارد که همان داشتن ...
  • حکم ماهی ازون برون چیست؟
    15299 انواع ماهیان 1386/02/18
    کسانی که مقلد مراجعی مانند حضرت امام (ره) هستند، در صورتی که شک داشته باشند که ماهی خاویار فلس دارد یا نه، می توانند برای خوردن استفاده کنند. و اگر مقلد مراجعی هستند که خوردن آن را جایز نمی دانند، برای مصارف غیر خوردن خرید و فروش آن ...
  • پیامبر اسلام(ص) دارای چه لقب‌هایی است؟
    1150 مناقب و ویژگی ها 1393/11/02
    پیامبر گرامی اسلام(ص) جامع تمام صفات نیک بودند. به همین دلیل، در قرآن کریم و روایات، القاب و صفات زیادی برای حضرتشان ذکر شده است که به برخی از آنها اشاره می‌شود: 1. «رَسولُ الله».[1] 2. «خاتَمَ النَّبِیِّینَ».[2] 3. «رَؤُفٌ ...
  • حکم شرعی سوراخ‌کردن بینی برای زن و مرد، چیست؟
    1095 گوناگون 1393/12/13
    این‌کار، به خودی خود اشکال ندارد، ولی بانوان باید زینت‌آلات متصل به آن‌را از نامحرم بپوشانند. همچنین نسبت به مردان، اگر مصداق «تشبّه مرد به زن» باشد و یا ترویج فرهنگ مبتذل ‏غرب شمرده شود، انجام آن جایز نیست.‏ البته برخی[1] از ...
  • آیا مضاربه با سود بالا صحیح است؟
    4278 حقوق و احکام 1387/01/10
    در پی استفتاء از دفاتر مراجع معظم تقلید، پاسخ های زیر دریافت گردیده است:دفتر حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی):در فرض سؤال اگر مبلغ را به عنوان انجام مضاربه در اختیار او قرار داده‌، شرطش آن است که ...
  • حکم پخش صدایی غیر از اذان، از بلندگوی مساجد چیست؟
    4165 احکام مساجد و مکانهای مقدس 1392/07/14
    پخش اذان از بلندگوی مساجد و حسینیه‌ها به نحو متعارف، جهت اعلام داخل شدن وقت نماز، اشکال ندارد، ولى پخش غیر آن، اگر واقعاً موجب اذیت همسایگان است، توجیه شرعى ندارد. البته، آنهایی که اگر اذان و قرآن و موعظه و .... پخش شود ناراحت شده، اما به ...
  • تقلب در امتحانات با توجه به این که طرف مقابل راضی باشد، چه حکمی دارد؟
    4744 حقوق و احکام 1386/06/28
    ظاهراً در حرمت تقلب میان فقها اختلافی نیست، آن چنان که کتاب «رساله ی دانشجویی» در پاسخ به این سؤال که حکم تقلب در امتحان چیست؟ از قول همه ی مراجع عدم جواز را به عنوان پاسخ نقل می کند.[1] همچنین در این کتاب در پاسخ به این سؤال ...

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    435836 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    180377 حقوق و احکام 1387/12/04
    پاسخ مراجع عظام تقلید نسبت به این سؤال، چنین است: [1] حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی): اگر ناخن کاشته شده قابل برداشتن نبوده یا ازاله آن مستلزم ضرر و مشقّت باشد ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    169317 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    153967 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    149478 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    149373 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    132870 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را هفده تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    128656 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود.نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ثنای الاهی شروع ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    89146 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • فلسفه ی حرمت ازدواج هم زمان با دو خواهر چیست؟
    87412 فقه 1385/12/03
    درشرع مقدس اسلام ازدواج، هم زمان با دو خواهر جایز نیست. لازم به ذکر است اگر ازدواج با دو خواهر یا بیشتر به صورت جمع؛ یعنی دریک زمان نباشد، اشکال ندارد. به بیانی دیگر هرگاه مردی زنی را برای خود عقد کند، تا وقتی که زن در عقد ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

7418  نفر