جستجوی پیشرفته
بازدید
6782
تاریخ بروزرسانی 1391/05/08
خلاصه پرسش
ملاک مباحث فقهی چیست؟
پرسش
ملاک مباحث فقهی چیست؟
پاسخ اجمالی

میان «ملاک مباحث فقهی» با «ملاک حکم شرعی» تفاوت وجود دارد؛ زیرا ملاک و معیار طرح مباحث فقهی «مسائل مورد نیاز مکلّف» در زندگی فردی و اجتماعی او است، اما واژۀ «ملاک» در حیطۀ احکام شرعی در نوشته های اصولی و فقهی شیعه در دو معنای علتِ تشریع و جعل حکم؛ یعنی مصلحت یا مفسده و عناوین فقهی به عنوان نشانه و علامت برای تحصیل مصلحت و دوری از مفسده به کار می رود.

پاسخ تفصیلی

نخست باید به این نکته توجّه نمود که میان «ملاک مباحث فقهی» با «ملاک حکم شرعی» تفاوت وجود دارد. لذا پاسخ از پرسش مزبور به دو بخش تنظیم شده تا مقصود از هرکدام روشن شود.

الف. ملاک مباحث فقهی

با این که تمامى مباحث فقهى که دربارۀ رفتار و گفتار مکلّف مطرح مى‌ شود، برگرفته و بر اساس منابع چهارگانه؛ یعنی کتاب، سنّت، عقل و اجماع است، به گونه‌ اى که مى ‌توان هر یک از فتاوا و بحث های استدلالی را به این منابع ارجاع داد، اما این به معنای ایستایی در فقه و فقاهت و اجتهاد نیست، بلکه هر عصرى ویژگی ها، ضرورت ها و تقاضاهایى دارد که از دگرگون شدن وضع زمان، و پیدا شدن مسائل جدید و مفاهیم تازه در عرصۀ زندگى سرچشمه مى‏ گیرد، همچنین هر عصر، مشکلات و پیچیدگى ‏ها و گرفتارى‏ هاى مخصوص خود را دارد که آن نیز از دگرگونى اجتماعات و فرهنگ ‏ها که لازمۀ تحوّل زندگى و گذشت زمان است، نشأت مى‏ گیرد.

در عرصۀ تبلیغ و نشر احکام الاهی، فقه و فقاهت پیروز، بی پیرایه و به دور از سلیقه های شخصی آن است که با استناد به منابع استنباط احکام شرعی، نیازها و تقاضاها و مشکلات و گرفتاری های جامعه دینی را درک کرده، پاسخ گو و برطرف کننده باشد. و این نیازمند پویایى و بالندگی فقه است که رابطۀ عمیقى با «فقاهت و اجتهاد پویا» به واسطۀ «روش و ملاک ارائۀ مباحث فقهى» دارد. شناخت روش و ملاک مباحث فقهى در هر دوره از فقه و فقاهت، و به کارگیری آن، نقش بسزایى در زندگی فردی و اجتماعی مردم دارد و چنین فقهی می تواند به راهنمایی باورمندان خود بپردازد و فرهنگ شیعه و ارزش های دینی را پاسداری نماید.

بنابراین، ملاک و معیار طرح مباحث فقهی را می توان «مسائل مورد نیاز مکلّف» در زندگی فردی و اجتماعی او دانست.

ب. ملاک حکم شرعی

از دیدگاه برخی از فقها و محقّقان،[1] یکی از اموری که بایستۀ فقیه و فقاهت –به ویژه در عصر حاضر- است، شناخت ملاک و مناط احکام است. اهمیت و ظرفیت ملاکات احکام در استنباط و نقش آن در دست یابی به حکم مسائل جدید بر آگاهان و عالمان به استنباط و مراحل دشوار آن پوشیده نیست.

واژه ملاک در حیطۀ احکام شرعی در نوشته های اصولی و فقهی شیعه در دو معنا به کار می رود:

یک. منظور از ملاک، علتِ تشریع حکم است؛ به این بیان: بر تشریع و جعل حکم، مصلحتی یا مفسده ای مترتب است و به نفس این مصلحت یا مفسده که موجب جعل و اعتبار حکم شده، علت می گویند؛[2] مانند این که علت تحریم زنا را جلوگیری از اختلاط انساب و علت تحریم قتل را جلوگیری از نابود شدن نفوس می دانند.

دو. مقصود از ملاک، عناوینی است که در متون دینی و نوشته های فقهی به عنوان نشانه، علامت و معرف برای تحصیل مصالح و یا دوری از مفسدۀ احکام قرار می گیرد؛[3] مانند «إسکار» [مست کردن] که علامت و نشانه تحریم خمر است؛ و «سفر» که ملاک برای شکسته شدن نمازهای چهار رکعتی است. این گونه ملاک ها، عناوینی هستند که با وجود آنها حکم احراز می شود، تا مصلحت و حکمت مورد نظر شارع تأمین گردد.

بررسی ملاکات احکام و جست و جو برای دست یابی به نظریه های اساسی شریعت، خود نوشته و کتاب جداگانه ای را می طلبد و یکی از مهم ترین پژوهش های فلسفۀ فقه است.

 

[1]. در این باره منابعی جهت مطالعه معرّفی می شود: ایازی، سید محمد علی، ملاکات احکام و شیوه های استکشاف آن، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، چاپ اول، 1386ش؛ نکونام، محمدرضا، حقیقة الشریعة فی فقه العروة، ج 1، انتشارات ظهور شفق، قم، چاپ اول، 1386ش؛ طالقانی، ملانظرعلی، مناط الأحکام، دارالخلافة، تهران، 1304ق؛ رحیمیان، سعید، شیوه اکتشاف ملاک و نقش آن در تغییر احکام، مجله نقد و نظر، ص 182، زمستان 1374، شماره 5؛ میرخلیلی، سید احمد، فقه و ملاکات احکام، مجله قبسات، ص 59، بهار و تابستان 1379، شماره 15 و 16.     

[2]. ر.ک: عبد الرحمان، محمود، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، ج 1، ص 476 و 584، بی نا، بی جا، بی تا؛ ملاکات احکام و شیوه های استکشاف آن، ص 33 و 34 و 43؛ مکارم شیرازى، ناصر، دائرة المعارف فقه مقارن، ص 388 و 389، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب علیه السلام، قم، چاپ اول، 1427ق؛ جمعى از مؤلفان، مجله فقه اهل بیت علیهم السلام، شماره 29، ص 137، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، چاپ اول، بی تا.

[3]. دائرة المعارف فقه مقارن، ص 389.

 

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

  • در کدام ‌یک از آیات سوره‌ی شوری آخرت جویان و دنیاطلبان به وضوح از هم جدا شده‌اند؟
    4047 تفسیر 1391/05/18
    در سوره‌ی شوری آیۀ شریفه­‌ای که آخرت جویان را از دنیاطلبان جدا می‌کند،[1] عبارت است از: «کسى که زراعت آخرت را بخواهد، به کشت او برکت و افزایش می‌دهیم و بر محصولش می‌افزاییم و کسى که فقط کشت دنیا را بطلبد، کمى از ...
  • چه دعاهایی برای سلامتی اعضای خانواده و حفظ اموال وجود دارد؟
    3389 حدیث 1395/12/14
    در منابع حدیثی و ادعیه دعاها و ذکرهای فراوانی وجود دارد که در آنها توصیه شده است، هر فردی می‌تواند برای سلامتی مادی و معنوی خود و اعضای خانواده‌اش و نیز حفظ اموال از بلاها به خواندن آنها اقدام کند. در این‌جا به نمونه‌هایی اشاره می‌شود و برای ...
  • استطاعت در حج چگونه حاصل می‌شود؟
    3375 خمس و مسکن 1393/07/24
    یک از شروط وجوب حج تمتع، «استطاعت» است، یعنی تا زمانی که شخص توانایی رفتن به حج برایش حاصل نشود، حج بر او واجب نمی‌گردد. حال این استطاعت اقسامی دارد که عبارتند از: 1. استطاعت مالى؛ یعنى داشتن توشۀ راه و مَرکب سوارى، یا داشتن پول یا کالایى ...
  • تعریف مقبولات چیست؟ و در کجای صناعت منطقی بکار می‌رود؟
    5718 صناعات خمس 1391/07/09
    مقبولات به قضایایی گفته می‌شود که فرد به جهت اعتماد به دیگری آن‌ را می‌پذیرد. مقبولات در بحث صناعات خمس‌ در صناعت جدل کاربرد دارد. ...
  • چه عباراتی بر روی عرش نگاشته شده است؟
    3898 عرش و کرسی 1393/03/29
    گرچه ما به معنای واقعی و کیفیت دقیق آنچه به عنوان «نگارش بر عرش» عنوان شده واقف نیستیم اما اجمالاً می‌توان گفت که بر اساس برخی از روایات، کلمه «لا اله الا الله»، رسالت پیامبر اسلام(ص) و یاری آن‌حضرت توسط علی (ع) از جمله عباراتی است که بر ...
  • کوتاه کردن موی سر نوزاد قبل یک‌سالگی چه حکمی دارد؟
    15395 گوناگون 1392/02/31
    یکی از سنت‌های مستحب در ارتباط با تولد نوزادان این است که در روز هفتم به دنیا آمدنشان موی سرشان را کوتاه کرده و به وزن موهایشان، طلا یا نقره صدقه داده شود، و در این حکم تفاوتی بین نوزاد دختر و پسر وجود ندارد. گفتنی است؛ این ...
  • مگر شب چه شرّی دارد که خداوند در سوره فلق به پیامبر(ص) می‌فرماید از شر آن به من پناه بیاور؟
    5870 تفسیر 1393/02/22
    قرآن کریم در یکی از خطاب‌هایش به پیامبر اسلام(ص) و همه مسلمانان می‌فرماید: «وَ مِنْ شَرِّ غاسِقٍ إِذا وَقَبَ»؛[1] ]بگو پناه می‌برم[ از شر هر شب تاریک آن‌گاه که درآید و فرا گیرد، و از هر موجود شرورى که هجوم آورد. لغت‌شناسان ...
  • فرق عدالت امام جمعه و جماعت را بیان نمایید؟
    5833 بیشتر بدانیم 1390/02/13
    دفتر حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مد ظله العالی):عدالت عبارت از: حالت نفسانى است که باعث مى‏شود انسان همیشه تقوایى داشته باشد که مانع از ترک واجبات یا انجام محرمات شرعى است، و براى احراز آن، حُسن ظاهر، کافى است؛ و بنابر اقوا کسی که خودش را می‌شناسد ...
  • تفاوت مفهومی و معنای لغوی عقلانی و عقلایی در چیست؟
    7970 کلیات 1393/02/09
    «اصل یا دلیل عقلانی» با «دلیل یا اصل عقلایی» تفاوت‌هایی دارد، هر چند ممکن است گاهی با مسامحه به جای یکدیگر به کار روند. به نظر می‌رسد منشأ اصلی تفاوت عقل و عقلا همان چیزی است که حکیمان گفته‌اند که انسان از دو نیروی عقل نظری و عقل ...
  • آیا خون شهدا و تمامی کسانی که در معرکه و کارزار الاهی شهید می شوند پاک است؟
    7379 خون 1387/05/06
    چون خون شهید در راه خدا و برای خدا ریخته شده، بنابراین شهید پیش خدا احترام ویژه ای دارد - که با ریخته شدن اولین قطره آن تمام گناهانش جز دین (بدهکاری) محو می شود -[1]حتی گفته شده که خون او در بدن و ...

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    792942 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    490460 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    355128 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    348568 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود.نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ثنای الاهی شروع ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    341211 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    285413 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد. در هر حال، ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    281783 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را هفده تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    279134 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    275644 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    235500 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

5978  نفر