جستجوی پیشرفته
بازدید
2207
تاریخ بروزرسانی 1391/05/08
خلاصه پرسش
ملاک مباحث فقهی چیست؟
پرسش
ملاک مباحث فقهی چیست؟
پاسخ اجمالی

میان «ملاک مباحث فقهی» با «ملاک حکم شرعی» تفاوت وجود دارد؛ زیرا ملاک و معیار طرح مباحث فقهی «مسائل مورد نیاز مکلّف» در زندگی فردی و اجتماعی او است، اما واژۀ «ملاک» در حیطۀ احکام شرعی در نوشته های اصولی و فقهی شیعه در دو معنای علتِ تشریع و جعل حکم؛ یعنی مصلحت یا مفسده و عناوین فقهی به عنوان نشانه و علامت برای تحصیل مصلحت و دوری از مفسده به کار می رود.

پاسخ تفصیلی

نخست باید به این نکته توجّه نمود که میان «ملاک مباحث فقهی» با «ملاک حکم شرعی» تفاوت وجود دارد. لذا پاسخ از پرسش مزبور به دو بخش تنظیم شده تا مقصود از هرکدام روشن شود.

الف. ملاک مباحث فقهی

با این که تمامى مباحث فقهى که دربارۀ رفتار و گفتار مکلّف مطرح مى‌ شود، برگرفته و بر اساس منابع چهارگانه؛ یعنی کتاب، سنّت، عقل و اجماع است، به گونه‌ اى که مى ‌توان هر یک از فتاوا و بحث های استدلالی را به این منابع ارجاع داد، اما این به معنای ایستایی در فقه و فقاهت و اجتهاد نیست، بلکه هر عصرى ویژگی ها، ضرورت ها و تقاضاهایى دارد که از دگرگون شدن وضع زمان، و پیدا شدن مسائل جدید و مفاهیم تازه در عرصۀ زندگى سرچشمه مى‏ گیرد، همچنین هر عصر، مشکلات و پیچیدگى ‏ها و گرفتارى‏ هاى مخصوص خود را دارد که آن نیز از دگرگونى اجتماعات و فرهنگ ‏ها که لازمۀ تحوّل زندگى و گذشت زمان است، نشأت مى‏ گیرد.

در عرصۀ تبلیغ و نشر احکام الاهی، فقه و فقاهت پیروز، بی پیرایه و به دور از سلیقه های شخصی آن است که با استناد به منابع استنباط احکام شرعی، نیازها و تقاضاها و مشکلات و گرفتاری های جامعه دینی را درک کرده، پاسخ گو و برطرف کننده باشد. و این نیازمند پویایى و بالندگی فقه است که رابطۀ عمیقى با «فقاهت و اجتهاد پویا» به واسطۀ «روش و ملاک ارائۀ مباحث فقهى» دارد. شناخت روش و ملاک مباحث فقهى در هر دوره از فقه و فقاهت، و به کارگیری آن، نقش بسزایى در زندگی فردی و اجتماعی مردم دارد و چنین فقهی می تواند به راهنمایی باورمندان خود بپردازد و فرهنگ شیعه و ارزش های دینی را پاسداری نماید.

بنابراین، ملاک و معیار طرح مباحث فقهی را می توان «مسائل مورد نیاز مکلّف» در زندگی فردی و اجتماعی او دانست.

ب. ملاک حکم شرعی

از دیدگاه برخی از فقها و محقّقان،[1] یکی از اموری که بایستۀ فقیه و فقاهت –به ویژه در عصر حاضر- است، شناخت ملاک و مناط احکام است. اهمیت و ظرفیت ملاکات احکام در استنباط و نقش آن در دست یابی به حکم مسائل جدید بر آگاهان و عالمان به استنباط و مراحل دشوار آن پوشیده نیست.

واژه ملاک در حیطۀ احکام شرعی در نوشته های اصولی و فقهی شیعه در دو معنا به کار می رود:

یک. منظور از ملاک، علتِ تشریع حکم است؛ به این بیان: بر تشریع و جعل حکم، مصلحتی یا مفسده ای مترتب است و به نفس این مصلحت یا مفسده که موجب جعل و اعتبار حکم شده، علت می گویند؛[2] مانند این که علت تحریم زنا را جلوگیری از اختلاط انساب و علت تحریم قتل را جلوگیری از نابود شدن نفوس می دانند.

دو. مقصود از ملاک، عناوینی است که در متون دینی و نوشته های فقهی به عنوان نشانه، علامت و معرف برای تحصیل مصالح و یا دوری از مفسدۀ احکام قرار می گیرد؛[3] مانند «إسکار» [مست کردن] که علامت و نشانه تحریم خمر است؛ و «سفر» که ملاک برای شکسته شدن نمازهای چهار رکعتی است. این گونه ملاک ها، عناوینی هستند که با وجود آنها حکم احراز می شود، تا مصلحت و حکمت مورد نظر شارع تأمین گردد.

بررسی ملاکات احکام و جست و جو برای دست یابی به نظریه های اساسی شریعت، خود نوشته و کتاب جداگانه ای را می طلبد و یکی از مهم ترین پژوهش های فلسفۀ فقه است.

 

[1]. در این باره منابعی جهت مطالعه معرّفی می شود: ایازی، سید محمد علی، ملاکات احکام و شیوه های استکشاف آن، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، چاپ اول، 1386ش؛ نکونام، محمدرضا، حقیقة الشریعة فی فقه العروة، ج 1، انتشارات ظهور شفق، قم، چاپ اول، 1386ش؛ طالقانی، ملانظرعلی، مناط الأحکام، دارالخلافة، تهران، 1304ق؛ رحیمیان، سعید، شیوه اکتشاف ملاک و نقش آن در تغییر احکام، مجله نقد و نظر، ص 182، زمستان 1374، شماره 5؛ میرخلیلی، سید احمد، فقه و ملاکات احکام، مجله قبسات، ص 59، بهار و تابستان 1379، شماره 15 و 16.     

[2]. ر.ک: عبد الرحمان، محمود، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، ج 1، ص 476 و 584، بی نا، بی جا، بی تا؛ ملاکات احکام و شیوه های استکشاف آن، ص 33 و 34 و 43؛ مکارم شیرازى، ناصر، دائرة المعارف فقه مقارن، ص 388 و 389، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب علیه السلام، قم، چاپ اول، 1427ق؛ جمعى از مؤلفان، مجله فقه اهل بیت علیهم السلام، شماره 29، ص 137، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، چاپ اول، بی تا.

[3]. دائرة المعارف فقه مقارن، ص 389.

 

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

  • تصوف چیست؟ آیا امام خمینی (ره) یک صوفی بودند؟
    4808 بزرگان 1391/10/26
    "تصوف" که از ریشه "صوف" به معنای "پشم" است، مکتبی است که از سوی "صوفیه" و یا پشمینه پوشانی که ادعای خودسازی معنوی و دوری از ظواهر دنیوی را داشته اند، بنیان گذاشته شده و در طول تاریخ و از سوی فرقه های مختلف این طرز تفکر، شاخ و برگ ...
  • انتقال انسان‌ها از محشر به جنت یا دوزخ چگونه است؟
    2802 کلام قدیم 1391/12/15
    هنگامى که روز قیامت فرا می‌رسد مردم باید 50 موقف و ایستگاه را طی کنند تا سرانجام به بهشت یا جهنم برسند. در هر ایستگاه، نیز هزار سال متوقّف می‌شوند. برخی از این ایستگاه‌ها عبارت‌اند از: 1. بیرون آمدن از قبر، 2. سنجش و وزن نمودن اعمال، 3. حساب‌رسی اعمال، ...
  • سلمان پارسی کیست و چرا کسانی او را کاتب و آورنده قرآن می خوانند؟
    10158 بزرگان 1387/07/23
    سلمان شخصی ایرانی و فارسی بوده است که حسّ حق طلبی، او را به دنبال یافتن حقیقت کشانده و دین هایی را آزمایش نمود تا بالاخره با دیدن دین اسلام آن را پذیرفت و به آن ایمان آورد، ولی در کتب علوم قرآنی هیچ نامی از او به عنوان کاتب ...
  • صیغه نذر چگونه ادا می‌شود؟
    2750 عهد، نذر و سوگند 1392/02/23
    صیغۀ نذر این چنین است: «للّه علیّ هکذا»، و منظور از هکذا آن است که: «آنچه را مى‌خواهد که نذر کند بعد از «للّه علیّ» بگوید».[1] مثلاً بگوید: «ان شفى اللّه مریضى فللّه على صوم یوم»؛ یعنى اگر خداوند مریض مرا شفا بدهد یک روز، روزه بر گردن و عهده ...
  • لطفاً نظر خود را در باره پاسخ یکی از مراکز پاسخ گویی در خصوص فضیلت ایام دهه اول ماه ذیحجه اعلام فرمایید.
    1230 بیشتر بدانیم 1388/10/28
    در اینکهایام دهه اول ماه ذیحجهاز فضیلت بسیاری برخوردار است شکی نیست. در کتب حدیث شیعه نیز احادیث فراوانی در باره فضیلت ایام دهه اول ذی الحجه رسیده است که به یک نمونه اشاره می کنیم. عَلِیُّ بْنُ مُوسَى بْنِ طَاوُسٍ فِی کِتَابِ الْإِقْبَالِ نَقْلًا مِنْ کِتَابِ عَمَلِ ذِی الْحِجَّةِ ...
  • مبانی کلامی مهدویت چیست؟
    3727 کلام قدیم 1386/06/01
    ضرورت لطف از جانب باریتعالی و وجود خلیفه و حجت الهی و مصون ماندن آن از حوادث، می تواند از جمله مبانی کلامی مهدویت تلقی گردد. ...
  • آیا علوم تجربی می‌توانند پاسخ‌گوی پرسش از ماهو باشند؟
    1276 ماهیت 1391/11/03
    پرسش از ماهو در حقیقت پرسش از ماهیت است؛ تعریف کامل ماهیت یک چیز متوقف بر شناخت جنس و فصل است؛ وظیفه اصلی علوم تجربی درک روابط اجزای درونی یک چیز یا روابط او با اشیای دیگر است؛ از این رو، شناخت ماهیت و پیدا کردن جنس و فصل، وظیفه ...
  • عمر فرشتگان چقدر است؟ آیا فرشتگان مقرب نیز می میرند؟ چگونه؟
    7527 کلام قدیم 1386/03/13
    طبق روایات خلقت ملائکه بعد از خلقت ارواح پیامبر اسلام(ص) و ائمه(ع) بوده، همه آنها حتی جبرائیل ،اسرافیل و دیگر ملائکه مقرب الهی قبل از قیامت خواهند مرد . درباره چگونگی مرگ ملائک احتمال دارد مراد ، گسستن پیوند روح از قالب مثالی شان یا از کار افتادن فعالیت مستمر ...
  • آیا افراد بی دین اهل جهنم هستند؟ یک مسلمان از چه راه هایی می تواند به او کمک کند؟
    2454 اخلاق عملی 1386/09/24
    سعی کنید زیبایی های دین را به او بنمایانید تا برای او انگیزه ی فراگیری و گرایش به دین پدید آید مثلا دین و اخلاق دینی در زندگی شما نمایان شود و او بفهمد که حضور دین و دینداری تا چه مقدار می تواند در زیبای بخشی به ارتباط با ...
  • آیا می توانم فاطمه زهرا (س) را مادر صدا کنم؟
    3019 کلام قدیم 1391/02/13
    از نظر عرف کسانی که جایگاه خاص و اهمیت ویژه ای دارند، به عنوان پدر یا مادر معنوی محسوب می شوند. در قرآن خداوند از همسران پیامبر به عنوان «امّهات المؤمنین» یاد می کند و می فرماید: «پیامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است و همسران او مادران آنها ...

پربازدیدترین‌ها

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

7140  نفر