از بعضی روایات استفاده می‌شود که بیشتر شیاطین جنی از فرزندان خود ابلیس هستند، و از میان فرزندان او تنها یکی ایمان آورد که نام او «هام بن هیم بن لاقیس بن ابلیس» است.[1]

ایمان این فرد با اندک اختلافی هم در منابع شیعه و هم در منابع اهل‌سنت -به ویژه ذیل آیه «وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُوم»-[2] گزارش شده است.[3]

در ادامه به بخش‌هایی از یکی از این گزارش‌ها اشاره می‌کنیم.

امام صادق‌(ع) فرمود: «رسول خدا(ص) روزی نشسته بود که مردى بسیار بلند قد که گویا درخت خرمایی بود، نزد ایشان آمد و به حضرتشان سلام داد و پاسخ شنید. پیامبر(ص) فرمود: شبیه جنیان و آوازشان است! ای بنده خدا! تو کیستی؟! گفت: من هام بن هیم بن لاقیس بن ابلیس هستم.

حضرت فرمود: تنها دو نسل با ابلیس فاصله داری؟!

گفت: بلی ای پیامبر خدا!

فرمود: عمرت چند سال است؟

گفت: بیشتر دنیا (یعنی از زمان آفرینش آدم ع) را بوده‌ام. زمانی که  قابیل، هابیل را کشت، من جوانی بودم که سخن را می‌فهمیدم .... اما توبه کردم!

فرمود: به دست کدام پیامبر؟!

گفت: به دست نوح(ع)! و در کشتی، همراهش بودم ...(سپس با پیامبران دیگری مانند هود(ع)، ابراهیم(ع)، یوسف(ع)، موسی(ع) و عیسی(ع)  بودم) که در نهایت، عیسی(ع) به شما سلام رساند.

پیامبر(ص) فرمود: درود بر عیسى، روح خدا و کلمه‌‌اش تا ‌زمانی که آسمان‌‌ها و زمین پا برجایند! درود بر تو که سلامش را به من رساندى! اگر درخواستی دارى، بگو.

هام گفت: خواسته‌‌ام آن است که .... و سوره‌‌اى از قرآن را به بیاموزی تا در نمازم آن‌را بخوانم.

رسول خدا(ص) به حضرت على(ع) فرمود: آن‌را به هام بیاموز و با او مدارا کن ... امام على(ع) نیز سوره‌‌هایى از قرآن را به او آموخت.

... سپس هام نزد پیامبر(ص) رفت، خداحافظى کرد و برگشت و تا زمان رحلت حضرتشان، دیگر کسی او را ندید.[4]

در روایتی از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که هام بن هیم بن لاقیس بن ابلیس از بهشتیان است.^[5] 

و در برخی منابع دیگر در ادامه روایت آمده است که هام در لیلة الهریر، به نزد حضرت على(ع) آمد.[6]

همچنین در برخی دیگر از منابع آمده است که او در جنگ صفین در رکاب امام علی(ع) شهید شد.[7]

در ارتباط با این موضوع باید گفت مستندترین نقلی که در این زمینه وجود دارد، روایت منقول از بصائر الدرجات‏[8] است که آن‌را با ذکر سلسله سند نقل کرده است.

برای بررسی صحت سند این روایت به بررسی راویان آن می‌پردازیم:

1. ابراهیم بن هاشم: اندیشمندان دانش رجال، ابو اسحاق ابراهیم بن هاشم قمی را ثقه امامی دانسته‌اند.

 ایشان از اصحاب امام رضا(ع)[9] و امام جواد(ع) بودند.[10]

2. ابراهیم بن اسحاق: ابو اسحاق ابراهیم بن اسحاق احمری نهاوندی که برخی وی را ثقه دانسته؛ و برخی او را تضعیف کرده‌‌اند.[11]
3. عبدالله بن حماد: این راوی با چنین نامی دارای توثیق نیست؛ اما اگر منظور از این راوی، همان «عبدالله بن ابراهیم بن حماد انصاری» باشد او را ثقه امامی دانسته‌اند.[12]
4. عمرو بن یزید بیاع سابری: این راوی نیز ثقه امامی و از اصحاب امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) است.[13]
5. نویسنده کتاب بصائر الدرجات: محمد بن حسن صفار نویسنده کتاب بصائر الدرجات از اصحاب امام حسن عسکری(ع) بود که در سال 290 ق از دنیا رفت.[14]

این روایت از جهت اتصال راویان حدیث با مشکل مواجه نیست؛ اما به دلیل تضعیف ابراهیم بن اسحاق از طرف برخی علمای رجال، نمی‌‌توان آن‌را روایتی کاملا صحیح دانست.

نتیجه نهایی آن‌که روایات متواتر و یا روایتی کاملا صحیح در باره اصل وجود چنین فرزندی برای ابلیس -به ویژه با برخی جزئیات و حواشی نقل شده- در اختیار نداریم. با این وجود اما به دلیل گزارش‌های متفاوتی که در منابع فریقین در این زمینه وجود دارد، و از آن‌جا که پذیرش آن، مطلبی خلاف عقل و آموزه‌های قطعی دینی نیست، نمی‌توان به طور قطع آن‌را رد نمود، و نادرست اعلام کرد.

[1]. علامه مجلسى‏، حیاة القلوب‏، ج 3، ص 635، قم، سرور، چاپ ششم، 1384ش.

[2]. حجر، 27. «و جن را پیش از آن، از آتش گرم و سوزان خلق کردیم». ر. ک: قمى، على بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق، مصحح، موسوى جزائرى، طیب، ج 1، ص 375، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، 1404ق؛ شریف لاهیجى، محمد بن على، تفسیر شریف لاهیجى، تحقیق، حسینى ارموى(محدث)، میر جلال الدین، ج 2، ص 667 – 668، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، 1373ش.  

[3]. ابن اشعث، محمد بن محمد، الجعفریات (الأشعثیات)، ص 175 – 176، تهران، مکتبة النینوى الحدیثة، چاپ اول، بی تا؛ بیهقی، ابو بکر احمد بن حسین، دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، تحقیق، قلعجى، عبدالمعطى، ج 5، ص 418- 420، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1405ق؛ عسقلانی، احمد بن على بن حجر، الإصابة فى تمییز الصحابة، تحقیق، عبد الموجود، عادل احمد، معوض، على محمد، ج 6، ص 408، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، 1415ق.

[4]. صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد(ص)، محقق، مصحح، کوچه‌باغى، محسن،‏ ج 1، ص 98- 99، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، 1404ق؛ راوندى، قطب الدین، الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 856- 858، قم، مؤسسه امام مهدى(عج)، چاپ اول، 1409ق.

[5]. الجعفریات (الأشعثیات)، ص 176؛ الإصابة فى تمییز الصحابة، ج 6، ص 408.   

[6]. تفسیر القمی، ج 1، ص 376؛ الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 858؛ ابن شاذان قمى، أبو الفضل شاذان بن جبرئیل.

[7]. الروضة فی فضائل أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب(ع)، محقق، مصحح، شکرچى، على، ص 223، قم، ‏مکتبة الأمین، چاپ اول، 1423ق.

[8]. این کتاب نوشته محمد بن حسن صفار (متوفی 290 ق) از علماى شیعه امامیه و صحابى امام حسن عسکرى(ع) است که درباره شناخت ائمه و خصوصیات امام نوشته شده است.

[9]. برنامه درایة الحدیث.

[10]. خویی، سید أبوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ج1، ص290، بی‌جا، مؤسسة الخویی الإسلامیة، بی‌تا.

[11]. برنامه درایة الحدیث.

[12]. همان.

[13]. همان.

[14]. نرم افزار جامع الاحادیث.