جستجوی پیشرفته
بازدید
1769
آخرین بروزرسانی: 1397/09/18
خلاصه پرسش
قتادة بن دعامة کیست و جریان ملاقات‌های وی با امام باقر(ع) چه بوده است؟
پرسش
قتادة بن دعامة که بود؟ متن مناظره قتادة بن دعامة را بیان کنید.
پاسخ اجمالی
ابو الخطاب قَتادة بن دِعامه سدوسى بصری، ساکن بصره و از دانشمندان بزرگ عصر خود بود. وى داراى اطلاعاتى گسترده در اشعار، لغت عربی و دانش انساب بود.[1] وی که ولادتش در سال 60[2] یا 61 ق[3] بود، در شهر واسط بر اثر طاعون به سال 117 ق درگذشت.[4]
قتادة بن دعامه، نابینا به دنیا آمد،[5] لذا با لقب «اعمی» نیز شناخته می‌شد. [6] با این وجود او تا دم مرگ در پى دانش‌اندوزى بود.[7]
وی‏ دارای حافظه‌اى قوى بود و خود می‌گوید: «هرگز به ناقل حدیثى نگفتم: دوباره بر من بخوان؛ و هرگز چیزى را به گوش‌هایم نشنیدم، مگر این‌که قلبم آن‌را فراگرفت».[8]
در مورد اساتید او افرادى نام برده شده‌اند که قتاده از آنان روایت کرده است؛ مانند: انس بن‏ مالک، سعید بن مسیب، أبو العالیة، زرارة بن أوفى، عطاء، مجاهد، و محمد بن سیرین.[9]
در مورد شاگردان او  نیز گزارش شده است که «همه روزه گروهى بر درگاه خانه‌اش فرود می‌آمدند و درباره حادثه یا نسب یا شعرى از او پرسش داشتند».[10]
قتادة بن دعامه از نگاه دانشمندان اسلامی
برخى دانشمندان اهل‌سنت او را ثقه، و امین و حجت در حدیث دانسته‌اند.[11] البته برخی ضمن پذیرش ثقه‌بودن قتاده، وی را جبری مسلک دانسته‌اند.[12]
احمد بن حنبل، قَتادَة بن دِعامَة را این‌گونه توصیف کرده است: «او از مردم بصره حافظه‌اى بهتر دارد».[13]
«او درباره قرآن و فقه در میان مردم جزو علما به شمار می‌رفت و از حافظان به نام زمان خود بود».[14]
دلالتی بر وثاقت قتاده در کتاب‌های رجالی شیعه وجود ندارد، اما با این وجود در برخی تفاسیر معتبر شیعه؛ مثل «التبیان» شیخ طوسى، از قتاده روایات فراوانى نقل شده است.
همچنین شیخ طوسی از قتاده بن دعامه در کتاب فقهی «خلاف»، چهارده فتوا نقل کرده است.[15]
احتجاج امام باقر(ع) با قتاده
چند گزارش‌ از گفت‌وگوهای او و امام باقر(ع)‌ در منابع وجود دارد:
1. ابوحمزه ثمالى می‌گوید: در مسجد النبی(ص) بودم که مردى جلو آمد و گفت: ابو جعفر را می‌شناسى؟ گفتم: آرى، چه کاری با او دارى؟ گفت: چهل مسئله آماده کرده‌ام تا از او بپرسم و پاسخ‌های درست را پذیرفته و پاسخ‌های نادرست را رها کنم ... هنوز سخنش تمام نشده بود که امام باقر(ع) به مسجد وارد شد و گرد او را عده‌اى از خراسانی‌ها و دیگران گرفته بودند و در مورد مناسک حج، از حضرتشان می‌پرسیدند. حضرت در جایگاهش قرار گرفت و آن مرد هم در کنارشان نشست. وقتى مردم پراکنده شدند امام رو به او کرد و از او خواست تا خودش را معرفی کند. او گفت: قتادة بن دعامه بصرى‌ام. امام فرمود: «تو فقیه مردم بصره‌ای؟» گفت: بله! فرمود: «ای قتاده! حواست باشد! خداى تعالى عده‌اى را آفرید و آنان را حجت بر مردمان قرار داد و آنان - همچون کوه‌ها- نگاه دارنده زمین‌اند. دستورات خدا را به پا می‌دارند. در علم ازلى الهى گرامى شمرده شده‌اند؛ پیش از آفرینش، آنان را برگزید. آنان سایه‌هاى لطف و عنایت حق هستند که در کنار عرش الهى قرار دارند». قتاده مدتى سکوت نمود و سپس گفت: به خدا سوگند در مجلس فقهاى زیادى و حتى روبروى ابن عباس نشستم و در برابر آنان هیچ‌گاه آن‌گونه که در برابرت خودم را باخته‌ام مضطرب نشدم! امام(ع) فرمود: «می‌دانى کجا هستى؟ تو در برابر "خانه‌هایى هستى که خداوند خواسته تا بلندمرتبه باشند و نام او در آنها یاد شود و در هر صبحگاه و شامگاه، مردانی او را تسبیح گویند که هیچ‌گونه داد و ستد و تجارتى‏ آنان را از یاد خدا و به پا داراى نماز و پرداخت زکات، بازنمی‌دارد"[16]». آن‌گاه فرمود: «تو در مقابل چنین جایگاهی قرار گرفته‌ای». قتاده گفت: فدایت شوم! به خدا سوگند که راست می‌گویی! به خدا آنها (خانه‌هایی که در قرآن به آنها اشاره شده است)، خانه‌هاى سنگى و گلى نیستند... .[17]
2. قَتادة بن دِعامه، نزد امام باقر(ع) رفت. امام(ع) به او فرمود: «تو فقیه مردم بصره‌ای؟» گفت: این طور می‌گویند. فرمود: «شنیدم که مفسر قرآن نیز هستی؟». گفت: آرى! فرمود: «آیا دانش تفسیر قرآن را داری؟». او گفت: البته! امام فرمود: «اگر چنین دانشی داری، پرسشی از تو دارم». قتاده گفت: بپرسید! فرمود: «تفسیر این آیه درباره قوم سبأ را برایم بگو: "و میان آنها مسافت را به اندازه مقرّر داشتیم. در این راه‌ها شب‌ها و روزها آسوده‌خاطر بگردید"[18]».
قتاده گفت: یعنى کسى که با توشه حلال، حیوان سواری و کرایه حلال از خانه‌اش به سمت خانه خدا حرکت کند، تا زمانی که به خانواده‌اش برگردد، در امان است.
امام باقر(ع) فرمود: «اى قتاده! سوگندت می‌دهم که آیا ممکن نیست که فردی با تمام این شرایط به سمت مکه حرکت کند، اما در میان راه دچار حمله راهزنانی شود که اموالش را بدزدند و یا حتی او را به قتل برسانند؟».
قتاده گفت: البته، آرى!
امام(ع) فرمود: «اى قتاده! دقت کن که اگر قرآن را به سلیقه خودت تفسیر کنی، هم خودت را نابود می‌کنی و هم دیگران را، و اگر تفسیر را از دیگرانی (که با سلیقه خود تفسیر می‌کنند) آموخته‌ای، باز هم چنین وضعیتی خواهی داشت! اى قتاده! دقت کن! مقصود [آیه‏]، کسانى هستند که با توشه و سواری و کرایه‌اى حلال از خانه‌شان به قصد خانه خدا بیرون می‌روند و حقّ ما را شناخته و دلشان شیفته ما است ... هرکس دوست‌دار ما باشد، حجّش پذیرفته می‌شود، و گرنه پذیرفته نخواهد شد. اى قتاده! این افراد از عذاب دوزخ، در روز قیامت، ایمن خواهد بود».
قتاده گفت: به خدا سوگند که آیه را از این به بعد این‌گونه تفسیر خواهم کرد.
امام فرمود: «اى قتاده! دقت کن که حقیقت قرآن را تنها کسى می‌شناسد که مخاطب(اصلی) آن است».[19]
سخن امام باقر(ع) بدین معنا است که بطون قرآن را نمی‌توان با سلیقه شخصی استخراج کرد و گرنه ظاهر آیه مورد گفتگو در مورد قوم سبأ بوده و نه زمان بعد از اسلام.
محبّت قتاده نسبت به امام علی(ع)
او از آن دسته از اهل‌سنت بود که در برابر جسارت ناصبی‌ها به امام علی(ع) ساکت نمی‌نشست. گزارش شده است که «خالد بن عبدالله قسرى»، کارگزار هشام بن عبدالملک اموی در بصره و کوفه، به امام على(ع) جسارتی کرد. قتاده در حالی که با تکرار عبارت «زِندیقٌ و ربّ الکعبه(به خدای کعبه سوگند! خالد کافر شده!)» اعتراض خود را نشان می‌داد، از جا برخاست و  مجلس را ترک کرد.[20]
 

[1]. ذهبى، محمد حسین، التفسیر و المفسرون، ج 1، ص 125، بیروت، دار احیاء التراث العربى‏، بی‌تا.
[2]. ذهبی،  محمد بن أحمد، سیر أعلام النبلاء، ج 5، ص 270، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ سوم، 1405ق.
[3]. ابن حجر عسقلانی، أحمد بن علی، تهذیب التهذیب، ج 8، ص 355، هند، مطبعة دائرة المعارف النظامیة، چاپ اول، 1326ق؛ صابونی، محمد على‏، التبیان فی علوم القرآن، ص 86، بیروت، عالم الکتب‏، چاپ اوّل‏، 1405ق؛ معرفت، محمد هادى‏، التفسیر و المفسرون، ج ‏1، ص 412، مشهد، الجامعة الرضویه للعلوم الاسلامیه‏، چاپ اوّل‏، 1418ق.
[4]. ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، ج ‏9، ص 313 – 314، بیروت، دار الفکر، 1407ق؛ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج ‏1، ص 126.
[5]. التبیان فی علوم القرآن، ص 86.
[6]. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ ‏الإسلام، ج ‏7، ص 453، بیروت، دار الکتاب العربى، چاپ دوم، 1413ق؛ البدایة و النهایة، ج ‏9، ص 313. 
[7]. تهذیب التهذیب، ج 8، ص 353.
[8]. تاریخ ‏الإسلام، ج ‏7، ص 454.
[9]. البدایة و النهایة، ج ‏9، ص 313؛ تهذیب التهذیب، ج 8، ص 355 – 356.
[10]. معرفت، التفسیر و المفسرون، ج ‏1، ص 411، به نقل از: وفیات الأعیان (ابن خلکان)، ج 4، ص 85 رقم 541.
[11]. تهذیب التهذیب، ج 8، ص 355.
[12]. هاشمی بصری، محمد بن سعد، الطبقات ‏الکبرى، ج ‏7، ص 171، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1410ق.
[13]. تهذیب التهذیب، ج 8، ص 355؛ البدایة و النهایة، ج ‏9، ص 313.
[14]. تهذیب التهذیب، ج 8، ص 355.
[15]. سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات ‏الفقهاء، ج ‏1، ص 494، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، 1418ق. 
[16]. اشاره به آیه «فی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ، یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ. رِجالٌ ...»؛ نور، 36- 37.
[17]. کلینى، محمد بن یعقوب‏، کافی، ج ‏6، ص 256 – 257، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم‏، 1407ق.
[18]. سبأ، 18.
[19]. کافی، ج ‏8، ص 311 – 312.
[20]. ر. ک: همان، ص 111 - 113.  
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    926134 دستور العمل ها
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    616937 Laws and Jurisprudence
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    548554 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    452366 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    439898 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    388220 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    385113 تفسیر
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    376597 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    338597 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    327072 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...