بازدید
913
آخرین بروزرسانی: 1397/04/26
خلاصه پرسش
واژه «امتثال» در لغت، فقه و اصول فقه چه معنایی دارد؟
پرسش
واژه «امتثال» در دانش فقه و اصول چه جایگاهی دارد؟
پاسخ اجمالی
«امتثال» به معنای پیروی و دنباله‌روی است.[1] و در اصطلاح اصول فقه، موافقت خارجى و عملى با شارع را امتثال گویند.[2]
فرق امتثال با اطاعت
«امتثال» بجا آوردن عمل مطلوب پروردگار با انگیزه تقرّب الهى است. ولی «اطاعت» صرف پیروى نمودن از اوامر و نواهى خداوند است؛ اعمّ از آن‌که قصد قربت همراه عمل باشد یا نباشد.
همان‌گونه که امتثال در واجبات تعبّدى قابل تصویر است، در واجبات توصلى نیز می‌توان قصد امتثال داشت؛ زیرا ممکن است مکلّف، واجب توصلى را نیز با انگیزه قرب الهى انجام دهد.[3]
امتثال در علم اصول فقه
بحث امتثال در دانش اصول فقه بیشتر در مبحث تجرّی مطرح می‌شود و در کنار تجرّی(جرأت در سرپیچی) و انقیاد(اطاعت و فرمانبرداری) قرار می‌گیرد، اما به سبب معنا و مفهوم آن در مباحث متعدد دیگری از علم اصول نیز سخن از آن به میان می‌آید.[4]
در دانش اصول فقه، چهار نوع از «امتثال» مورد بررسی قرار گرفته است:
1. امتثال علمى تفصیلى: جایى است که مکلف تفصیلاً امر شارع مقدس را می‌داند و آن‌را به صورت کامل انجام می‌دهد. همچنین اگر مکلفٌ به(آنچه بدان تکلیف شده)، از طریق امارات و اصول معتبر شرعى ثابت شود، هرچند مفید علم هم نباشد، در عین حال، عمل بر اساس آن، امتثال تفصیلى است. از جمله موارد امتثال تفصیلى، عمل غیر مجتهد، بر اساس فتواى مجتهد است.
2. امتثال علمى اجمالى: اگر مکلف به احتیاط عمل کند، امتثال علمى اجمالى است؛ زیرا مثلاً مکلفى که بر اساس احتیاط، هم نماز جمعه را خوانده و هم نماز ظهر را، مطمئن می‌شود که امر شارع را امتثال نموده ولى این امتثال، اجمالى است؛ چون نمی‌داند واقعاً نماز جمعه واجب بوده یا نماز ظهر.
3. امتثال ظنّى: هرگاه مکلّف، چیزى را که گمان دارد مکلفٌ به است انجام دهد، امتثال ظنّى است.
4. امتثال احتمالى: در جایى است که چیزى مردّد بین وجوب و حرمت باشد و مکلف، به یک طرف ملتزم شود و یا در جایى که احتیاط، واجب نیست یا ممکن نیست و مکلف برخى از احتمالات مکلفٌ به را از روی تعبّد انجام دهد.
این چهار مرحله امتثال بر یکدیگر مترتب هستند؛ یعنى به حکم عقل، در جایى که رتبه اول از امتثال ممکن باشد، نمی‌توان به مرحله دوم اکتفا کرد و همین‌طور مراتب بعدى، هرکدام مقدّم بر مرتبه بعد است.[5]
در فقه هم واژه امتثال در مباحث اجتهاد و تقلید بسیار مورد توجه قرار گرفته جدای از آن‌که با توجه به معنای آن در موارد بسیار زیادی از فقه، این واژه استعمال شده است.[6]
 

[1]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج 11، ص 614، بیروت، دارالفکر، 1414ق.
[2]. ملکی اصفهانی، مجتبی، فرهنگ اصطلاحات اصول، ج 1، ص 159، قم، عالمه، 1379ش.
[3]. مکارم شیرازی، ناصر، دائرة المعارف فقه مقارن، ص 441، قم، مدرسه امام علی بن ابی‌طالب(ع)، قم، 1427ق.
[4]. در موارد زیادی واژه «امتثال» در علم اصول استعمال شده است؛ مثل: تبدیل امتثال، امتثال عقیب الامتثال، امتثال امر واقعی در مقابل امر اضطراری، امتثال در مقام تعارض، امتثال در مقام تزاحم و... .  
[5]. فرهنگ اصطلاحات اصول، ج 1، ص 159.
[6]. مانند: اعتبار قصد امتثال در عبادات، امتثال زوجه و ... . تقریباً در همه ابواب عبادات شرائط تحقق امتثال آن فعل عبادی مطرح و بررسی شده است.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    887905 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    549192 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    426650 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    414206 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    390651 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    369647 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    335160 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    321202 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    314984 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    310360 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...