«اجتهاد» اصطلاحی، عبارت است از: به کار بردن توانایی‌های علمی و تلاش و کوشش فکری برای استنباط احکام شرعی از منابع آن(قرآن، سنت، عقل و اجماع). اجتهاد به این معنا، کار بسیار مهم و مقدسی است که خداوند در قرآن مجید آن‌را بر گروهی از مسلمانان واجب کرده و می‌فرماید: «همه‌ی مؤمنان نمی‌توانند (برای جهاد و نبرد در راه خدا) به سفر بروند، و باید گروهی از مؤمنان سفر کرده تا در دین خدا تفقّه کنند(مجتهد شوند) و چون بازگشتند، مردم خود را هشدار دهند، باشد که (از زشت‌کاری) حذر کنند».[1]

در این آیه‌­ی شریفه، خداوند بر گروهی از مؤمنان به عنوان واجب کفایی، واجب نمود که به دنبال تحصیل علم و دانش در مسائل دین بروند تا بتوانند به مرحله‌ی تفقه در دین که همان مرحله‌ی اجتهاد است، برسند و بتوانند احکام خداوند را از کتاب و سنت استنباط کرده، هم خود به آن عمل نمایند و هم دیگران را از آن آگاه سازند.

این مسئله در روایات زیادی از ائمه‌­ی معصومین(ع) بیان گردیده است که ما فقط به ذکر چند روایت بسنده می‌­کنیم:

ابوخدیجه از اصحاب امام صادق‌(ع) می‌­گوید: امام صادق(ع) مرا به نزد گروهی از شیعیان فرستاد و فرمود: «به آنها بگو، مبادا اگر خصومت و اختلافی بین شما (شیعیان) پیش آمد، برای قضاوت نزد این قاضیان فاسق بروید، بلکه یک نفر از خودتان را که حلال و حرام ما را می‌­شناسد(فقیه و مجتهد است) برای قضاوت بین خود قرار دهید. به درستی که من این فرد فقیه را قاضی بین شما قرار داده‌­ام، و بپرهیزید از این‌که بعضی از شما شکایت بعضی دیگر را به نزد سلطان ستم‌گر ببرد».[2]

این روایت بر نیاز به فقیهان و مجتهدان دلالت دارد؛ زیرا اختلاف و خصومت در جامعه، امری اجتناب‌ناپذیر است و برای حل این اختلافات باید فقها و مجتهدینی باشند که در بین مردم، بر اساس احکام صحیح اسلامی قضاوت کنند و مردم(شیعیان) مجبور نباشند به زمام‌داران ظالم و فاسق مراجعه نمایند. پس دستور اسلام و ائمه‌­ی معصومین(ع) این است که همواره باید برخی افراد در مسیر اجتهاد و تفقه در دین حرکت کنند.

در روایت دیگری امام عسکری(ع) فرمود: «اما آن فقها(مجتهدان) که نفس خود را حفظ می‌­کنند و حافظ دین هستند و با هواهای نفسانی مخالفت می‌کنند و امر پروردگار را اطاعت می‌کنند، بر مردم واجب است که از آنان(فقیهان) تقلید کنند».[3]

در این روایت، امام عسکری(ع) به شرایط فقها برای احراز مقام مرجعیت دینی مردم اشاره فرمود، و همین‌طور اطاعت از فقیه و مجتهد را بر دیگران واجب شمرده است. این روایت به اهمیت و ضرورت و عظمت مقام مجتهدین و فقیهان اشاره دارد.

هم‌چنین امام جعفر صادق(ع) به ابان بن تغلب(یکی از یاران خود) فرمود: «ای ابان، در مسجد مدینه بنشین و در مسائل شرعی فتوا بده! من دوست دارم که امثال تو(فقیهان و عالمان و مجتهدان) در میان شیعیان باشند».[4]

در این روایت امام(ع)، به ضرورت وجود عالمان و مجتهدانی که بر مسائل دینی احاطه داشته و به پرسش‌­های مردم پاسخ دهند، تصریح شده است. در این باره روایات زیادی داریم که در کتب احادیث آمده است.[5]

[1]. توبه، 122.

[2]. شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، محقق، موسوی خرسان، حسن، ج 6، ص 303، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.

[3]. طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی أهل اللجاج، محقق و مصحح: خرسان، محمد باقر، ج 2، ص 457 – 458، مشهد، نشر مرتضی، چاپ اول، 1403ق؛ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ج 27، ص 131، ح 33401، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، 1409ق.

[4]. وسائل الشیعة، ج 27، ص 136، باب وجوب الرجوع فی القضاء و الفتوی الی رواة الحدیث من الشیعة... ؛ محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج 17، ص 311، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، 1408ق، باب وجوب الرجوع فی القضاء و الفتوی الی رواة الحدیث من الشیعة....

[5]. وسائل الشیعة، ج 27، ص 136، احادیث 9_10 _ 21 _ 27 _ 42 و  45. برای اطلاع بیشتر، ر. ک: هادوی تهرانی، مهدی، ولایت و دیانت، جستارهایى در اندیشه‏ى سیاسى اسلام، ص 95- 102، قم، خانه خرد، چاپ سوم، 1381ش؛ «مبانی صدور فتوا»، 524؛ «اجتهاد و قیاس»، 9036؛ «تاریخچه فقه و فقاهت در شیعه»، 30242؛ «مختصری از تاریخ علوم اجتهاد، رجال، درایه و اصول»، 5582.