جستجوی پیشرفته
بازدید
195
آخرین بروزرسانی: 1403/04/02
خلاصه پرسش
معنای «عرض»، «اعراض» و دیگر مشتقات هم‌ریشه آن در قرآن چیست؟
پرسش
مشتقات واژه «عرض» در قرآن به چه معنا است؟
پاسخ اجمالی

لغت‌دانان معتقدند «عَرْض»(به فتح عین و سکون راء) مصدر ریشه «ع‌ ر ض» بوده، و معمولا در مقابل «طول» قرار می‌گیرد؛ اما در اصل به معنای ظهور و اظهار است.[1]و به معنای وسعت نیز به کار رفته است.[2]

گفتنی است؛ هفتاد و هشت مشتق از ریشه «ع ر ض» در قرآن کریم وجود دارد که در این‌جا به اختصار به تعدادی از آنها با بیان معانی مختلفشان می‌پردازیم:

  1. عَرَض(به فتح عین و را) به معنای متاع دنیا است:

«تُریدُونَ عَرَضَ الدُّنْیا وَ اللَّهُ یُریدُ الْآخِرَةَ...»؛[3] شما متاع ناپایدار دنیا را می‌خواهید؛ اما خدا سراى دیگر را برای شما می‌خواهد.

بسیاری از مفسران معتقدند که به هر چیز ناپایدار و در رأس آنها دنیا، می‌توان «عَرَض» گفت: «الدُّنْیَا عَرَضٌ‌ حَاضِرٌ».[4]

  1. عَرْض(به فتح عین و سکون) در دو معنا مورد استفاده قرار گرفته است:

الف)به معنای در معرض دید قرار دادن و آشکار کردن:

«وَ عُرِضُوا عَلی‌ رَبِّکَ صَفًّا»؛[5] در حالی که صف‌کشیده‌اند در برابر پروردگار قرار می‌گیرند.

اسم فاعل «عارض» نیز به همین معنا در قرآن مشاهده می‌شود:

«فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ قالُوا هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا...»؛[6] هنگامى که ابری به چشمشان آمد که در حال حرکت به سوى درّه‌هایشان بود، گفتند: این ابرى باران‌زا برای ما است!

ب) به معنای پهنا، گستره و وسعت:

«وَ سارِعُوا إِلى‏ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ...»؛[7]بشتابید به سوى مغفرت پروردگار خود و به سوى بهشتی که گستره آن همه آسمان‌ها و زمین را فرا گرفته است.[8]

صفت مشبهه «عَریض»نیز به همین معنا در قرآن وجود دارد:

«وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأى‏ بِجانِبِهِ وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَریضٍ»؛[9]هرگاه به انسان نعمتی ارزانى داریم، روی‌گردان ‏شده و متکبرانه از حق دور می‌شود؛ اما اگر شرى به او رسد، بسیار فریاد و فغان می‌کند!

  1. «عُرضه» اسم جامدی غیر مصدری است که در قرآن با معنای در معرض قرار گرفتن مورد استفاده قرار گرفته است:

«وَ لا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَیْمانِکُمْ...»؛[10]خدا را در معرض سوگندهاى خود قرار ندهید.

اهل لغت در بیان معنای این واژه گفته‌اند: «الْعُرْضَةُ ما یُجْعل‌ مَعْرَضاً للشّی‌ء».[11]

  1. مصدر باب افعال از ریشه «ع‌ ر ض»، «إعراض» بوده که هم مصدر آن در قرآن وجود دارد و هم فعل‌های این باب را به صورت گسترده می‌توان در قرآن مشاهده کرد که معنای آن روی‌گرداندن است:

«وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً...»؛ ‏و هر کس از یاد من روى گرداند،دچار زندگی سختی خواهد شد.

«اتَّبِعْ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکین»؛[12] پیرو آن چیزی باش که از طرف پروردگارت به تو وحی می‌شود که معبودى جز او نیست و از مشرکان روى بگردان.

  1. «تعریض» از باب تفعیل به معنای سخن‌گفتن با کنایه است، که ریشه «ع‌ ر ض» در قرآن، تنها یک‌بار به این باب رفته است:

«وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ فیما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ...»؛[13] بر شما گناهى نیست که به کنایه از آن زنان خواستگارى کنید.

در این مختصر کمتر از ده آیه قرآنی از ریشه‌ «ع ر ض» را بررسی کردیم، ولی می‌توان گفت که ده‌ها مورد باقیمانده نیز همگی به یکی از معناهای یاد شده برمی‌گردند.


[1].راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق، داودی، صفوان عدنان، ص 559، دمشق، بیروت، دارالقلم‏، الدار الشامیة، چاپ اول، 1412ق.

[2].‏طریحی، فخر الدین،مجمع البحرین، تحقیق، حسینی‏، سید احمد، ج ‏4، ص 212، تهران، کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم، 1375ش.

[3].انفال، 67.

[4]. فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب،ج‏11، ص 191، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1420ق؛مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، زبدة البیان فی أحکام القرآن، ص 311، تهران، کتابفروشی مرتضوی، چاپ اول، بیتا.

[5].کهف، 48.

[6]. احقاف، 24.

[7]. آل عمران، 133.

[8]. ر. ک: «عظمت بهشت به وسعت آسمان‌ها و زمین».

[9].فصلت، 51.

[10].بقره، 224.

[11]. المفردات فی غریب القرآن، ص 559.

[12].انعام 106.

[13]. بقره، 235.

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

  • قضا و قدر الهی را به زبانی ساده و روان توضیح دهید؟
    15804 قضا و قدر 1400/05/12
    «قضا» یعنی حکم، قطع و حتمیت. در نظام آفرینش، ‌موجودات مادی از چندین راه ممکن است به وجود بیایند، به عنوان مثال اگر به خانه‌ی شما از چند کوچه راه باشد، ورود به خانه‌ی شما از چند راه ممکن است. حال اگر از میان چندین ...
  • آداب و احکام قبل و بعد از مردن چیست؟
    265998 احتضار 1392/02/30
    آدابى که در این باره مطرح است، دو بخش دارد؛ بخشى مربوط به قبل از مرگ است که با عنوان «احکام محتضر» از آن یاد مى‌شود و از جمله آنها، این است که باید شخص را در هنگام مردن به پشت بخوابانند به طورى که کف پاهایش به ...
  • این که می گویند خدا فلان بنده اش را به خودش وا گذاشته است، معنایش چیست؟
    22794 تفسیر 1389/11/04
    این یک مفهوم قرآنی است. خداوند متعال در قرآن می فرماید:"نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ "؛ خدا را فراموش کردند، و خدا (نیز) آنها را فراموش کرد. این معنایش این است که چون برخی از انسان ها در دنیا خدا را ...
  • آیا حقیقت حضرت علی (ع) ازلی است؟
    16128 دانش، مقام و توانایی های معصومان 1388/02/12
    معنای ازلی بودن این است که موجودی در گذشته، سابقه عدم (نبود) نداشته باشد؛[1] یعنی همیشه وجود داشته است. منظور از حقیقت حضرت علی (ع)، اگر وجود مادی ایشان باشد روشن است که وجود مادی ایشان ازلی نیست ولی اگر منظور از حقیقت، ...
  • آیا روزه بدون خواندن نماز صحیح و قبول است؟
    114384 Laws and Jurisprudence 1390/05/26
    مطابق با آموزه‌های دینی، نماز اولین فعل عبادی در میان اعمال دینی ما است؛ یعنی پس از اصول اعتقادی (اصول دین)، در مرحله عمل (که از آن به فروع دین تعبیر می‌شود)، اولین چیزی که موضوعیت دارد، نماز است که از آن به ستون و عمود دین تعبیر شده ...
  • منظور از فراز «فاقد کل مفقود» در برخی دعاها چیست؟
    5223 حدیث 1397/06/18
    در مورد معنای جمله «وَ فاقِدَ کُلِ‏ مَفْقُود»[1] که در توقیعی از سوی امام زمان(عج) در دعای ماه رجب، وارد شده است، احتمالاتی وجود دارد: 1. واژه «فقدان» از ریشه «فقد» به معنای عدم و نیستی است،[2] و «فَقَدَهُ»؛ یعنی‌ ...
  • آیا زبان عربی بر باقی زبان‌ها برتری دارد؟
    14381 علوم قرآنی 1392/01/14
    در ابتدا باید به این نکته توجه داشت، که الزامی نیست تا وحی الهی با کامل‌ترین زبان نازل شود، همان‌گونه که شاهدیم برخی از کتاب‌های آسمانی با زبانی غیر از زبان عربی نازل شده‌اند. از سوی دیگر بررسی دقیق ساختار یک زبان و مقایسه آن با دیگر ...
  • آیا فروشنده و راهنمایی کننده روش مصرف قرص "سقط جنین" مباشر سقط محسوب می‌گردد؟ این گناه حق الناس دارد؟
    11771 سقط جنین 1393/02/22
    مباشر سقط به کسی گفته می‌شود که عمل سقط را انجام می‌دهد مانند زنی که قرص می‌خورد یا کسی که آمپول تزریق می‌کند، اما فروشنده قرص یا آموزش دهنده سقط، مباشر محسوب نمی‌شود. ولى به هر حال فروش این‌گونه محصولات و یا راهنمایى (در حدى که مصداق کمک ...
  • خلاصه‌ای از زندگی ام سلمه همسر پیامبر اسلام(ص) را بیان کنید؟
    10795 تاريخ بزرگان 1399/09/05
    نام و نسب ام سلمهام سلمه، کنیه‌ی یکی از امهات المؤمنین از همسران گرامی پیامبر اسلام(ص) است که نامش قبل از اسلام، هند، یا رمله بود.[1] پدرش سهیل[2] و یا حذیفه با کنیه‌ی ابی‌مغیره، ملقب به زاد الرکب،[3] ...
  • چه قیام‌ها و شورش‌هایی در زمان امامت امام هادی(ع) اتفاق افتاد؟
    8615 تاریخ 1393/10/18
    در دوران امامت امام هادی(ع) که با حکومت چندین خلیفه عباسی همزمان بود، برخوردهای اعتقادی، مناقشه‌های علمی، تبعیض‌های قومی، فشارهای اقتصادی و سیاسی؛ جنبش‌های مختلفی را با انگیزه‌های دینی یا غیر دینی برانگیخت که برخی از آنها مانند حرکت کولی‌ها را نمی‌توان به هیچ وجه، قیامی اسلامی دانست، ...

پربازدیدترین ها