جستجوی پیشرفته
بازدید
222
آخرین بروزرسانی: 1403/03/18
خلاصه پرسش
معنای «طلوع»، «مطلع»، «اطلاع» و دیگر مشتقات ریشه «ط ل ع» در قرآن چیست؟
پرسش
اطلاع و مشتقات آن در قرآن در چه معناهایی به کار رفته‌اند؟
پاسخ اجمالی

نخست باید گفت؛ نوزده کلمه در قرآن وجود دارد که از ریشه «ط ل ع» ساخته شده‌ است، که بر حسب ویژگی‌های ساختاری خود و در قالب‌های گوناگون، معانی متفاوتی دارند:

  1. بر اساس نظر لغت‌دانان، مشتقات ثلاثی مجرد این ریشه در قالب فعلی به معناى «آشکار شد»، و در قالب مصدری به معنای «آشکار شدن» است:

«طلع الشّمس و الکوکب طلوعا و مطلعا، ای ظهر».

راغب اصفهانی، معانى دیگری؛ مانند «آمدن»، «رو کردن» و «دانستن» و ... که برای این واژه نقل شده را تنها از باب استعاره می‌داند.[1]

«فعل ماضی»، «فعل مضارع» و «مصدر میمی» از ثلاثی مجرد هر کدام تنها یک‌بار و مصدر «طُلوع» دو بار در قرآن مورد استفاده قرار گرفته است:

« وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ ... ».[2]

« وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ ...».[3]

«سَلامٌ هِیَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ».[4]

«وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِها».[5] «... قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ»[6]

  1. «مَطْلِع» به کسر لام، اسم مکان از این ریشه بوده و در این قالب، یک‌بار در قرآن وجود دارد:

«حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى‏ قَوْمٍ ...».[7]

گفتنی است که مراد از «مطلع الشّمس» یا «محل طلوع خورشید» در این آیه، همان سمت مشرقی است که ذو القرنین در مسافرت دومش و براى خواباندن شورش بدویان به آن‌جا رفت. و گرنه محلى در زمین نیست که آفتاب از آن‌جا خارج شود؛ چرا که زمین با آفتاب در حدود صد و پنجاه میلیون کیلومتر فاصله دارد و مشرق و مغرب اعتبارى به اعتبار ظهور و غروب آفتاب است.[8]

  1. «طَلْع» اسم جنس جمعی از این ریشه است که با محاسبه پیشوندها و پسوندها چهار بار در قرآن تکرار شد. این واژه به معنای میوه، غنچه و گل موجود در درختان است:

«وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِیَةٌ».[9] (از درخت خرما از میوه‌‏اش خوشه‌‏هاى نزدیک به هم رویاندیم).

«طَلْعُهَا هَضِیمٌ»،[10] «طَلْعُهَا کَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّیَاطِینِ».[11]

«وَ النَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضِیدٌ»،[12] که در مورد اخیر گفته شد «طلع» به معنای نوبرانه میوه خرما است.[13]

  1. ریشه «ط ل‌ ع» یک‌بار به باب افعال رفته، متعدی شده و معنای «آگاه کردن» گرفته است:

«وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَى الْغَیْبِ»؛[14] روش خدا این نیست که شما را از غیب آگاه کند.

  1. اما باب ثلاثی مزید «افتعال» این ویژگی را دارد که با هشت مصداق، بیشترین استعمال قرآنی ریشه «ط ل ع» را به خود اختصاص داده است.

«اطّلاع» دارای معانی مختلفی؛ مانند «آگاه‌شدن»، «اشراف»، «از بالا نگاه کردن» و «بالا رفتن» است.[15]

«وَ لا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى‏ خائِنَةٍ مِنْهُمْ ...»؛[16] همواره از خیانت‌هایشان آگاه می‌شوی!

«قالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ، فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِی سَواءِ الْجَحِیمِ»؛[17] آیا شما از جا و حال رفیق من آگاهید؟ پس سر بلند کرد و او را در وسط آتش دید.

«فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلى‏ إِلهِ مُوسى‏»؛[18] براى من بناى بلندى بساز تا به طرف خداى موسی بالا روم.

«الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ»؛[19] آتشی که به دل‌ها راه می‌یابد.

در تفسیر آیه اخیر گفته‌اند که اشراف به نوعی توأم با تسلط است. به نظر می‌رسد، مراد از «تطلّع» تسلط و استیلا باشد؛ یعنى آتش افروخته خدا که بر دل‌ها چیره شود. و احتمال دارد که به معناى بروز و آشکار شدن باشد؛ یعنى بر روى قلب‌ها آشکار می‌شود، و آن به ظاهر سرزدن از قلب‌ها با بالا رفتن ضربان آنها به طور شدید است. به عبارت دیگر، آتش افروخته خدا که از قلوب اهل آتش زبانه می‌کشد.

آیات 18 از سوره کهف، 78 از سوره مریم و 37 از سوره غافر از دیگر آیاتی هستند که باب افتعال از ریشه «ط‌ ل ع» در آنها وجود دارد.


[1]. ر. ک: راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق، داودی، صفوان عدنان، ص 522- 523، دمشق، بیروت، دارالقلم‏، الدار الشامیة، چاپ اول، 1412ق.

[2]. کهف، 17.

[3]. کهف، 90.

[4]. قدر، 5.

[5]. طه، 130.

[6]. ق، 39.

[7]. کهف، 90.

[8]. ر. ک: «طلوع و غروب خورشید».

[9]. انعام، 99.

[10]. شعراء، 148.

[11]. صافات، 65.

[12]. ق، 10.

[13]. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، بلاغی‏، محمد جواد، ج 9، ص 213، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش.

[14]. آل عمران، 179.

[15]. ر. ک: قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، ج ‏4، ص 230- 231، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ ششم، 1371ش.

[16]. مائده، 13.

[17]. صافات، 54- 55.

[18]. قصص، 38.

[19]. همزه، 7.

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

  • قضا و قدر الهی را به زبانی ساده و روان توضیح دهید؟
    15804 قضا و قدر 1400/05/12
    «قضا» یعنی حکم، قطع و حتمیت. در نظام آفرینش، ‌موجودات مادی از چندین راه ممکن است به وجود بیایند، به عنوان مثال اگر به خانه‌ی شما از چند کوچه راه باشد، ورود به خانه‌ی شما از چند راه ممکن است. حال اگر از میان چندین ...
  • آداب و احکام قبل و بعد از مردن چیست؟
    265998 احتضار 1392/02/30
    آدابى که در این باره مطرح است، دو بخش دارد؛ بخشى مربوط به قبل از مرگ است که با عنوان «احکام محتضر» از آن یاد مى‌شود و از جمله آنها، این است که باید شخص را در هنگام مردن به پشت بخوابانند به طورى که کف پاهایش به ...
  • این که می گویند خدا فلان بنده اش را به خودش وا گذاشته است، معنایش چیست؟
    22794 تفسیر 1389/11/04
    این یک مفهوم قرآنی است. خداوند متعال در قرآن می فرماید:"نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ "؛ خدا را فراموش کردند، و خدا (نیز) آنها را فراموش کرد. این معنایش این است که چون برخی از انسان ها در دنیا خدا را ...
  • آیا حقیقت حضرت علی (ع) ازلی است؟
    16128 دانش، مقام و توانایی های معصومان 1388/02/12
    معنای ازلی بودن این است که موجودی در گذشته، سابقه عدم (نبود) نداشته باشد؛[1] یعنی همیشه وجود داشته است. منظور از حقیقت حضرت علی (ع)، اگر وجود مادی ایشان باشد روشن است که وجود مادی ایشان ازلی نیست ولی اگر منظور از حقیقت، ...
  • آیا روزه بدون خواندن نماز صحیح و قبول است؟
    114384 Laws and Jurisprudence 1390/05/26
    مطابق با آموزه‌های دینی، نماز اولین فعل عبادی در میان اعمال دینی ما است؛ یعنی پس از اصول اعتقادی (اصول دین)، در مرحله عمل (که از آن به فروع دین تعبیر می‌شود)، اولین چیزی که موضوعیت دارد، نماز است که از آن به ستون و عمود دین تعبیر شده ...
  • منظور از فراز «فاقد کل مفقود» در برخی دعاها چیست؟
    5223 حدیث 1397/06/18
    در مورد معنای جمله «وَ فاقِدَ کُلِ‏ مَفْقُود»[1] که در توقیعی از سوی امام زمان(عج) در دعای ماه رجب، وارد شده است، احتمالاتی وجود دارد: 1. واژه «فقدان» از ریشه «فقد» به معنای عدم و نیستی است،[2] و «فَقَدَهُ»؛ یعنی‌ ...
  • آیا زبان عربی بر باقی زبان‌ها برتری دارد؟
    14381 علوم قرآنی 1392/01/14
    در ابتدا باید به این نکته توجه داشت، که الزامی نیست تا وحی الهی با کامل‌ترین زبان نازل شود، همان‌گونه که شاهدیم برخی از کتاب‌های آسمانی با زبانی غیر از زبان عربی نازل شده‌اند. از سوی دیگر بررسی دقیق ساختار یک زبان و مقایسه آن با دیگر ...
  • آیا فروشنده و راهنمایی کننده روش مصرف قرص "سقط جنین" مباشر سقط محسوب می‌گردد؟ این گناه حق الناس دارد؟
    11771 سقط جنین 1393/02/22
    مباشر سقط به کسی گفته می‌شود که عمل سقط را انجام می‌دهد مانند زنی که قرص می‌خورد یا کسی که آمپول تزریق می‌کند، اما فروشنده قرص یا آموزش دهنده سقط، مباشر محسوب نمی‌شود. ولى به هر حال فروش این‌گونه محصولات و یا راهنمایى (در حدى که مصداق کمک ...
  • خلاصه‌ای از زندگی ام سلمه همسر پیامبر اسلام(ص) را بیان کنید؟
    10795 تاريخ بزرگان 1399/09/05
    نام و نسب ام سلمهام سلمه، کنیه‌ی یکی از امهات المؤمنین از همسران گرامی پیامبر اسلام(ص) است که نامش قبل از اسلام، هند، یا رمله بود.[1] پدرش سهیل[2] و یا حذیفه با کنیه‌ی ابی‌مغیره، ملقب به زاد الرکب،[3] ...
  • چه قیام‌ها و شورش‌هایی در زمان امامت امام هادی(ع) اتفاق افتاد؟
    8615 تاریخ 1393/10/18
    در دوران امامت امام هادی(ع) که با حکومت چندین خلیفه عباسی همزمان بود، برخوردهای اعتقادی، مناقشه‌های علمی، تبعیض‌های قومی، فشارهای اقتصادی و سیاسی؛ جنبش‌های مختلفی را با انگیزه‌های دینی یا غیر دینی برانگیخت که برخی از آنها مانند حرکت کولی‌ها را نمی‌توان به هیچ وجه، قیامی اسلامی دانست، ...

پربازدیدترین ها