قرآن کریم در سوره طه ابتدا خطاب به رسول خدا(ص) می‌فرماید: در مورد سرنوشت کوه‌‌ها هنگام رستاخیز از تو می‌پرسند، بگو: پروردگارم آنها را مانند خاکستر، نرم می‌‌کند و آنها را بر باد می‌دهد)در نتیجه هیچ کوهى بر روى زمین باقى نمی‌‌ماند(

سپس در ادامه می‌فرماید: «فَیَذَرُهٰا قٰاعاً صَفْصَفاً».

پس از آن، زمین را به صورت کاملا هموار و بی‌آب و گیاه رها می‌‌سازد!

در این زمینه باید گفت که از این آیات و نیز دیگر آیات قرآن می‌توان برداشت کرد که در آستانه رستاخیز، کوه‌‌ها و بلندیهای زمین، چندین مرحله را پشت سر می‌گذارند:

نخست، زمین‌لرزه‌ای سنگین رخ داده که سخت‌ترین کوه‌ها را می‌لرزاند: «یَوْمَ تَرْجُفُ اَلْأَرْضُ وَاَلْجِبٰالُ».[1]

به دنبال آن، زمین دچار رانش شده و کوه‌ها به حرکت درمی‌آیند: «وَتَسِیرُ اَلْجِبٰالُ سَیْراً».[2]

در سومین مرحله نیز کوه‌ها از هم متلاشى شده و به صورت انبوهى از شن درمی‌آیند: «وَکٰانَتِ اَلْجِبٰالُ کَثِیباً مَهِیلاً».[3]

آنگاه طوفان و باد، چنان شن‌ها را در فضا پخش می‌کند که گویا کوه‌های دیروز، مانند پشم‌هاى زده‌شده به چشم‌ می‌آیند: «وَتَکُونُ اَلْجِبٰالُ کَالْعِهْنِ اَلْمَنْفُوشِ».[4]

بعد از طی این مراحل و هنگامی که لرزش‌ها و طوفان‌ها پایان یابد، طبیعتا غبار ناشی از متلاشی‌شدن کوه‌ها که در فضا پراکنده بودند، تحت تأثیر نیروی جاذبه و به صورت یک‌پارچه بر زمین فرود آمده و صحرای بی‌ آب و علف وسیعی را تشکیل می‌دهند که هیچ پستی و بلندی در آن دیده نخواهد شد![5]

این مرحله نهایی، همان چیزی است که در آیه مورد پرسش به آن اشاره شده است:

«فَیَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً»؛ پس ذرات متلاشی شده کوه‌ها را رها می‌کند تا سرزمینى هموار و بی‌حاصل را به وجود آورند!

بر اساس آنچه در کتاب‌های لغوی در توضیح دو واژه موجود در این آیه آمده است، «قاع» به سرزمین بی‌ آب و علف گفته شده و «صفصف» به زمینی گفته می‌شود که کاملا صاف بوده و هیچ سطح شیب‌داری در آنجا مشاهده نمی‌شود.[6]

البته برخی لغت‌دانان نیز معتقدند که این دو واژه کاملا مترادف بوده و تفاوت معنایی با هم ندارند.[7]

مفسران نیز با توجه به دانش لغت، گاه تفاوت‌هایی را میان این دو واژه مطرح نموده[8] و گاه این دو واژه را مترادف با هم در نظر می‌گیرند.^[9]

در برخی تفاسیر نیز، انواعی از تفسیر باطنی در مورد آیه مورد پرسش، ارائه شده است. به عنوان نمونه:

از این آیات و مانند آن معلوم می‌شود که همین عالم دنیا به عالم آخرت تبدیل می‌شود، همان‌گونه که بدن دنیوى انسان به بدن اخروى مبّدل می‌گردد که لایق بقاء باشد، عالم دنیا نیز وقتى عمرش به پایان رسید از صورت کنونى بدوى، تحوّل پیدا می‌کند و به صورت حقیقى اخروى درمی‌آید و آنچه در آن بالقوّه موجود بود به فعلیت می‌رسد؛ زیرا در جای خود ثابت شد که هیچ موجودى معدوم صرف نمی‌گردد. و همان‌گونه که انسان وقتى از دنیا رفت و اجزای وجودش تجزیه شد، روحانیت و جوهر و لبّ حقیقتش حتّى جوهریت بدنش که در احادیث به طینت تعبیر شده -که شاید مقصود «ماده اثیریه»[10] باشد- فانى نمی‌گردد و نزد مصوّر الصّور محفوظ است تا وقتى که عالم قیامت برپا گردد، آن وقت هر فرعى به اصل خود برمی‌گردد، همانا ماه و خورشید با هم جمع می‌شوند: «وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ»،[11]روح به بدن برمی‌گردد، اضداد با هم جمع می‌شوند. و چون زمین نیز یکى از موجودات به شمار می‌رود، ممکن نیست پس از منحل شدن به کلّى معدوم گردد؛ بلکه به دلالت همین آیه که فرمود: «قاعاً صَفْصَفاً»، زمین پس از تغییر و تحول، صاف و هموار می‌گردد.[12]

به هر حال از تمام آیات می‌توان نتیجه گرفت که همین زمین مادی، بعد از تغییرات شگرفی در آن رخ می‌دهد که گویا دیگر این زمین، آن زمین گذشته نیست، آماده برای حسابرسی مردم می‌شود:

«یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ»،[13]

در پایان گفتنی است که از ریشه «ص ف ص ف» تنها یک مشتق و آن هم در آیه 106 سوره طه وجود داشته و از ریشه «ق‌ و ع» نیز تنها دو مشتق در قرآن وجود دارد که یکی از آنها واژه «قاع» در همین آیه و دیگری واژه «قیعة» در آیه‌ای دیگر  است که آن نیز به معنای زمین و کویر مسطحی است که با فریب طبیعت، انسان گمان می‌کند که در دوردست‌های آن برکه آبی وجود دارد!

«وَالَّذینَ کَفَرُوا أَعْمالُهُمْ کَسَرابٍ بِقیعَةٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً».

[1]. مزمل، 14.

[2]. طور، 10.

[3]. مزمل، 14.

[4]. قارعه، 5.

[5]. ر.ک: طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 14، ص 210، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، 1417ق.

[6]. بحرانی، یحیی بن حسین، بهجة الخاطر ونزهة الناظر، ص 192، مشهد، آستان قدس رضوی، 1388ش.

[7]. همان.

[8]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 13، ص 302، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1374ش.

[9]. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، بلاغی‏، محمد جواد، ج 7، ص 48، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش.                       

[10]. ر. ک: «جسم اثیری».

[11]. قیامت، 9.

[12]. بانوی اصفهانی، سیده نصرت امین، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، ج 8، ص 210، تهران، نهضت زنان مسلمان، 1361ش.

[13]. ابراهیم، 49.