جستجوی پیشرفته
بازدید
29922
آخرین بروزرسانی: 1393/05/10
خلاصه پرسش
معنای «کتاب مبین» و «ام الکتاب» چیست؟ و چه تفاوتی میان آنها وجود دارد؟
پرسش
معنای «کتاب مبین» و «ام الکتاب» چیست؟ و چه تفاوتی میان آنها وجود دارد؟
پاسخ اجمالی
1. «کتاب مبین»: صفت «مبین» به تنهایى برای قرآن مورد استفاده قرار نگرفته، بلکه به حالت مرکب «کتاب‏ مبین»[1]‏ و «قرآن مبین»[2] آمده است. مبین یکى از صفات قرآن بوده و ناظر به آن است که قرآن، کتابى روشن و آشکار است و انسان می‌تواند به آسانى از رهنمودهاى آن استفاده کند و به راحتى خود را در مسیر هدایت قرآن قرار دهد.[3]
2. «امّ الکتاب»: «امّ» در لغت به معناى اصل و اساس هر چیزى است.[4] و «امّ الکتاب» یا به معناى کتابى است که اصل و اساس همه کتاب‌هاى آسمانى است،[5] و یا همان لوحى است که نزد خداوند از هرگونه تغییر و تبدیل و تحریفى محفوظ است؛ یعنی همان کتاب علم پروردگار است که همه حقایق عالم و حوادث آینده و گذشته و همه کتاب‌هاى آسمانى در آن درج شده است.[6]
تعبیر «ام الکتاب» دو کاربرد قرآنى دارد: یکى به معناى لوح محفوظ، کتابى که در پیشگاه خدا است و هیچ تغییرى در آن پدید نمی‌آید، برخلاف لوح محو و اثبات که مطالب آن قابل تغییر و تبدیل است.[7] این معنا در دو آیه مطرح شده است: «یَمْحُوا اللَّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ»،[8] و «وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتابِ لَدَیْنا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ».[9]
کاربرد دیگر امّ الکتاب، وصفى است که براى برخى از آیات قرآن (محکمات) در آیه هفتم آل عمران بیان شده است. امّ در این‌جا، به معناى مرجع‏ و مقصود از کتاب در این آیه، قرآن کریم است. بر این اساس، أمّ الکتاب مرجع کتاب است؛ یعنى آیاتى که بخش مرجع و مادر است و آیات دیگر به آن بازمی‌گردد؛ بنابراین، قرآن کریم داراى دو بخش است: یکى بخش مرجع و دیگرى بخشى که باید به بخش مرجع بازگردانده شود.[10]
3. با توجه به مطالب بالا؛ درباره فرق میان کتاب‏ مبین‏ و امّ الکتاب می‌توان گفت: مقصود از «کتاب مبین» یعنی این‌که حقایق قرآن آشکار، مفاهیمش روشن، دلایل صدقش نمایان و راه‌هاى هدایتش واضح و مبین است. ولی منظور از «امّ الکتاب»، لوح محفوظ و یا اصل و اساس بودن قرآن نسبت به کتاب‌های آسمانی دیگر است.
اما از ظاهر برخی روایات فهمیده می‌شود که «ام الکتاب» و «کتاب مبین» در برخی موارد دارای یک معنا هستند؛ مانند این‌که در حدیثی از امام کاظم(ع) می‌خوانیم: «همانا در کتاب خدا آیاتى است که به وسیله آنها چیزى خواسته نشود، جز این‌که خدا به آن اجازه دهد (هر دعایى از برکت آن آیات مستجاب شود) علاوه بر آنچه خدا براى پیامبران گذشته اجازه فرموده است (علومى که به آنها عطا کرده است) همه اینها را خدا در ام الکتاب براى ما مقرّر فرموده است؛ همانا خدا می‌فرماید: "وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ‏ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ"؛[11] و در آسمان‌ها و زمین هیچ رازى نیست، مگر آن‌که در کتاب مبین آمده است».[12]
در این روایت نخست امام(ع) تعبیر «ام الکتاب» را می‌آورد، سپس استشهاد به آیه‌ای از قرآن می‌کند که تعبیر «کتاب مبین» در آن آمده است؛ و این بیانگر آن است که مقصود از هر دو؛ لوح محفوظ، و کتابى است که در پیشگاه خدا می‌باشد و هیچ تغییرى در آن پدید نمی‌آید. پس نمی‌توان گفت که در همه جای قرآن، مقصود از «کتاب مبین»، آشکار بودن مفاهیم آن است. همان‌طور که در برخی موارد به معنای علم پروردگار است؛ چنان‌که مقصود از «کتاب مبین» در آیه شریفه «وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِین‏»؛[13] همان مقام علم پروردگار است.[14]‏    
 

[1]. حجر، 1: «تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ»؛ این است آیات کتاب و قرآن روشنگر.
[2]. نمل، 1: «تِلْکَ آیاتُ الْقُرْآنِ وَ کِتابٍ مُبینٍ».
[3]. ر.ک: طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ‏15، ص 339 – 340، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، 1417ق؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ‏11، ص 6، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1374ش.
[4]. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح (تاج اللغة و صحاح العربیة)، محقق، مصحح، عطار، احمد عبد الغفور، ج ‏5، ص 1863، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ اول، 1410ق.
[5]. المیزان فى تفسیر القرآن، ج ‏18، ص 84؛ تفسیر نمونه، ج ‏21، ص 9.
[6]. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه، بلاغی‏، محمد جواد، ج ‏9، ص 60، تهران، ناصر خسرو، تهران، چاپ سوم، 1372ش؛ تفسیر نمونه، ج ‏21، ص 9.
[7]. مصباح یزدى، محمدتقی، ‏قرآن‌ شناسى‏، ج ‏2، ص 174، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى‏، چاپ دوم، 1380ش.
[8]. رعد، 39: «خدا هر چه را بخواهد محو یا اثبات می‌کند و أم الکتاب نزد اوست».
[9]. زخرف، 4: «و همانا که آن در امّ الکتاب [که لوح محفوظ است‏] نزد ما بلند مرتبه و حکیم است».
[10]. قرآن ‏شناسى، ج ‏2، ص 174 – 175. 
[11]. نمل، 75.
[12]. «وَ إِنَّ فِی کِتَابِ اللَّهِ لآَیَاتٍ مَا یُرَادُ بِهَا أَمْرٌ إِلَّا أَنْ یَأْذَنَ اللَّهُ بِهِ مَعَ مَا قَدْ یَأْذَنُ اللَّهُ مِمَّا کَتَبَهُ الْمَاضُونَ جَعَلَهُ اللَّهُ لَنَا فِی أُمِّ الْکِتَابِ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِی السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ»؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج ‏1، ص 226، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق. 
[13]. انعام، 59. 
[14]. سبزواری نجفی، محمد بن حبیب الله، ارشاد الاذهان الی تفسیر القرآن، ص 139، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، چاپ اول، 1419ق؛ تفسیر نمونه، ج ‏5، ص 271؛ بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل، تحقیق، مرعشلی‏، محمد عبد الرحمن، ج ‏2، ص 165، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، 1418ق؛ همچنین ر.ک: «رطب و یابس و کتاب مبین در قرآن»، سؤال 187.  
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

  • چرا باید نماز را به زبان عربی بخوانیم؟
    89600 نماز 1385/11/24
    برای روشن شدن پاسخ، ابتدا باید منظور از سؤال روشن شود، اگر منظور این است که به جای عربی زبان دیگری جایگزین شود، این سؤال برای افراد بی‌گانۀ از آن زبان نیز مطرح است! و اگر منظور این است که چرا باید نماز را فقط به زبان عربی ...
  • آیا در کتب اربعه شیعی، حدیثی در ارتباط با حفظ قرآن وجود دارد؟!
    17262 حدیث 1394/07/21
    در نزد شیعه، چهار کتاب اصلی وجود دارد که به آنها کتب اربعه گفته می‌شود. این چهار کتاب، سه مؤلف دارد؛ یعنی دو کتاب از این چهار کتاب، توسط یک نفر جمع‌‌آوری شده است. با توجه به این‌که سه کتاب از این چهار کتاب بیشتر شامل روایات فقهی ...
  • آیا در میان اندیشمندان دینی نوعی فردوسی ستیزی وجود دارد؟
    7927 نقش اندیشمندان دینی 1393/01/20
    در مورد شاعران مسلمانی که در ادبیات فارسی نقش چشمگیری داشته‌­اند، نه باید راه افراط را پیموده و نه از سر تفریط قدم برداشت. در این زمینه، نمایه «مولوی اعتقادات و انتقادات»، سؤال 6419 مطالعه شود. فردوسی نیز استثنایی از این کلیت نیست. واضح است که او ...
  • هرمنوتیک چیست و چه ارتباطی با نسبی گرایی دارد؟
    67924 هرمنوتیک 1387/02/14
    واژه هرمنوتیک داراى دو اصطلاح است:أ- اصطلاح عام: در این اصطلاح، این واژه هر گونه تحقیقى را که در باره تفسیر متن صورت بگیرد، شامل می‌‏شود، از این رو هرمنوتیک، تمام نحله‌‏ها را در این زمینه در بر می‌گیرد و ...
  • اگر به نذر عمل نشود، وظیفه‌ چیست؟
    31325 عهد، نذر و سوگند 1395/09/15
    چنانچه نذر مذکور، مطلق بوده و زمانی برای آن تعیین نشده‌ است، به نحوی که اگر الان آن‌را انجام دهد، مخالفت با نذر به شمار نمی‌آید، باید طبق نذر عمل کند و چیز دیگری بر عهده وی نیست. اما اگر نذر، زمان خاصی داشته و از روی عمد ...
  • چرا در آیه «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ» و نیز سه آیه بعد از آن، کلماتی که با «نفس» مرتبطند، تماماً مؤنث‌اند؟
    23043 صرف و نحو 1394/04/23
    «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ؛ ارْجِعی‏ إِلى‏ رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً؛ فَادْخُلی‏ فی‏ عِبادی‏؛وَ ادْخُلی‏ جَنَّتی‏».[1] همانگونه که در پرسش مطرح شد، تمام کلمات مرتبط با واژگان «نفس»، کلماتی مؤنث‌اند. «أیتها»، «المطمئنة»، «ارجعی»، «ربّکِ»، «راضیة»، «مرضیة»، «فادخلی» و «ادخلی». دلیل برخورد با واژه‌هایی چون «نفس» به ...
  • برادران حضرت یوسف(ع) دچار چه نوع ضعف‌هاى اخلاقى بودند؟
    21034 تفسیر 1392/07/16
    از مهم‌ترین رذایل و ضعف‌های اخلاقی برادران یوسف(ع) حسادت، تکبّر، تهمت و دروغ آنان بود. منشأ این رذائل و ضعف‌های اخلاقی برادران یوسف، نقصان شخصیتی آنها بود و آنان برای توجیه رفتار ناشایستشان به فرافکنی پرداخته و پدر را مقصّر می‌شمارند. برادران یوسف بجای این‌که دلیل محبت بیشتر ...
  • چرا در آیه وضو، «مرافق» به صورت جمع آمده، اما «کعبین» به صورت تثنیه است؟
    25239 تفسیر 1392/10/23
    آیه وضو که بیان کننده کیفیت وضو ساختن است، در آیه ششم سوره مائده آمده است که در آن خداوند می‌فرماید: «اى کسانى که ایمان آورده‌‌اید! هنگامى که به نماز می‌‌ایستید، صورت و دست‌‌ها را تا آرنج‌‌ها بشویید! و سر و پاها را تا مفصل‌‌ها [برآمدگى پشت پا] ...
  • حکم مایع لزجی که گاهی در خواب از شخص خارج می گردد چیست؟
    20076 Laws and Jurisprudence 1388/08/07
    در خصوص حکم خود ارضایی و راه های نجات از آن می توانید به نمایه های: استمنا و راه نجات از آن سؤال شماره 326 (سایت: 1887)، راه نجات از استمناء سؤال شماره 1028 (سایت: 1083)،
  • زندگی‌نامه‌ی برید بن معاویه عجلی را بیان نمایید.
    2771 تاريخ بزرگان 1399/09/12
    برید بن معاویه عجلی،[1] عربی،[2] از اصحاب امام باقر(ع)[3] و امام صادق‌(ع)[4] است. کنیه وی اباالقاسم بود[5] و به همراه زرارة بن اعین، معروف ابن خربوذ مکی، ابوبصیر اسدی، فضیل بن یسار و محمد بن مسلم ...

پربازدیدترین ها