جستجوی پیشرفته
بازدید
14939
آخرین بروزرسانی: 1388/09/23
خلاصه پرسش
آیا حکمت و دانش را از هر فرد دانشمندی می توان آموخت؟
پرسش
در برخی احادیث توصیه شده است که توجه داشته باشید که علم را از چه کسی می گیرید، ولی در برخی دیگر توصیه شده است که به "گفته بنگر نه به گوینده آن". تعارض و تنافی ظاهری بین این دو توصیه و سخن را چگونه باید حل کنیم؟
پاسخ اجمالی

انسان ها باید همواره در مقابل حق تسلیم بوده و اگر با توجه به معیارهای عقلی و دینی، حقانیت و درستی سخن و استدلالی برایشان ثابت شد، بدون توجه به این که صاحب سخن کیست، آن را بپذیرند، اما بدیهی است که آموختن دانش از افرادی مفیدتر خواهد بود که به دانش خود اعتقاد داشته و در زندگیشان از آن بهره گیرند و آموختن سخن حق از فردی که بدان اعتقاد نداشته و یا در کردار خود به آن توجهی نمی کند، گرچه به حقانیت سخن او لطمه ای وارد نمی سازد، اما آثاری روانی برای دانشجویی به وجود می آورد که در گفتار و کردار معلم خویش، تناقض می یابد و از طرفی ممکن است که چنین معلمانی بخواهند با آمیختن حق و باطل، مخاطبان خود را در شناخت حقیقت دچار گمراهی کنند.

آنچه از مجموعه آموزه های دینی می توان یافت؛ این است که انسان باید در انتخاب راهنمایان خود دقت لازم را به عمل آورد، اما با این وجود، شخصیت افراد، تنها معیار تعیین کننده راستی و ناراستی سخنان آنان نیست و افراد با ایمان، اگر احیانا به اندیشه ای حکمت آمیز از دگراندیشان و سست باوران نیز برخورد نمایند، بعد از تجزیه و تحلیل و شناخت حقانیت آن، نباید از پذیرش آن خودداری ورزند.

پاسخ تفصیلی

در ابتدای پاسخ، با استفاده از آنچه ممکن است در زندگی روزمره پدید آید، دو پرسش را مطرح می سازیم:

پرسش اول این که اگر خدای ناکرده در بین خویشاوندان و یا آشنایان شما فردی وجود داشته باشد که مرتکب رفتارهای مجرمانه شده و سابقه اعتیاد به مواد مخدر و مشروبات الکلی داشته باشد و اتفاقا فرزندتان از این شخص، پرسشی علمی مطرح نموده و پاسخ صحیحی نیز دریافت داشته است. آیا شما به فرزندتان خواهید گفت که این پاسخ، قابل پذیرش نیست؛ زیرا فردی که این پاسخ را به شما داده، شخص پرهیزگار و سالمی نیست!؟ بدیهی است که نمی توانید چنین رویکردی را اتخاذ نمایید؛ به دلیل آن که پاسخ صحیح، از هر شخصی که ارائه شود، صحیح خواهد بود.

پرسش دوم ما این است که اگر برای تقویت بنیه علمی فرزندتان تصمیم به فرستادن او نزد معلمی خصوصی داشته باشید، آیا او را نزد آن شخص مجرم و معتاد و هر چند دانشمند خواهید فرستاد، یا به دلیل عواقب ناگواری که ممکن است دامنگیر فرزندتان شود، از این کار خودداری خواهید نمود؟!مطمئنیم که گزینه دوم، پاسختان خواهد بود.

تعارضی که در نگاه اول، در روایات اشاره شده، به نظر می رسد، با دقتی اندک در دو پرسش مطرح شده ما مشخص خواهد شد، با این بیان:

1. از نظر اسلام، در شناخت حق و حقیقت، نباید تنها شخصیت صاحب سخن را معیار درستی و نادرستی یک سخن قرار دهیم، بلکه باید با تجزیه و تحلیل و انطباق آن بر معیارهای کلی عقلی و دینی، نتیجه لازم را گرفته و اگر به این جمع بندی رسیدیم که این سخن، کلامی درست و اندیشه ای حکیمانه است، بدون توجه به صاحب سخن، باید آن را بپذیریم.

پیامبر اسلام (ص) می فرماید که: به دنبال دانش باشید، گرچه آن دانش را تنها در کشور چین (که در آن زمان دوردست ترین کشورها بود) بتوانید بیابید.[1] امام علی (ع) نیز بیان می دارد: هر شخصی که اندیشه ای حکیمانه را به تو بازگو کند، از او بپذیر و به گفته توجه داشته باش، نه به گوینده.[2] حضرتش در جای دیگر می فرماید: حکمت را از هر کجا که می توانی به دست آور؛ زیرا گاهی اندیشه حکیمانه ای در سینه فردی منافق و دو رو جای گرفته، اما همواره در تلاطم است تا از زبان او خارج شده و بهره نهایی این حکمت به افراد با ایمان برسد.[3]

و به عبارتی: حکمت، گمشده افراد با ایمان است و آن را در هر جا و حتی در زبان افراد سست باور و کژاندیش نیز باید جست و جو کرد.[4]

آنچه از این دسته از روایات می توان برداشت نمود، آن است که سخن حق و اندیشه حکیمانه را باید با هر وسیله ممکن به دست آورد. البته فردی که در این راه قدم برمی دارد، خود باید صاحب اندیشه بوده و در نقد و بررسی اندیشه های دیگر توانمند باشد. در این زمینه، عیسای پیامبر به پیروان خویش توصیه می فرمود که سخنان دیگران را با دقت نظر فراوان، مورد نقد و بررسی قرار دهند.[5] باید دانست که همان سخنی از مولای متقیان که در پرسش شما به آن اشاره شد (انظر الی ما قال)، نیز با توجه به استفاده هایی که از واژه "انظر" در آیات و روایات شده،[6] به معنای پذیرش بی قید و شرط هر سخنی نیست، بلکه فرمان به دقت نظر در گفته های دیگران است.

2. اما از طرفی، از دیدگاه اسلام، آیا می توانیم در انتخاب راهنما و استاد، آزادانه عمل نموده و هر فردی را، تنها با استدلال به این که از دانشی برخوردار است، سرمشق و الگو قرار داده و رفتار و گفتار او را به عنوان چراغ راهنمایی در زندگی خود در نظر بگیریم؟!

پاسخ به این پرسش، منفی است، بلکه باید معیارهایی برای انتخاب یک راهنمای مناسب در مسیر پیشرفت دینی در نظر گرفت، نظیر این که او دانشمند باشد، بر نفس خود مسلط بوده، از دین خود محافظت کرده، از هواپرستی به دور بوده و تنها در صدد اجرای فرامین پروردگار خویش باشد.[7] راهنمایی که از چنین خصوصیاتی برخوردار نیست، گرچه ممکن است حکمت هایی نیز به دانشجویان خود بیاموزد، اما همواره این احتمال وجود دارد که چنین دانشمندی:

1-2. قسمتی از دانش خود را که با منافع مادی او سازگار نیست، در اختیار دانشجویان قرار ندهد. قرآن کریم به چنین دانشمندانی اشاره کرده و آنان را مورد توبیخ و سرزنش قرار داده است.[8]

2-2. خود به آنچه می داند، عمل نکند و هنگامی که حکمت آموز، مشاهده کند که استادش به آنچه می گوید، پای بند نیست، از لحاظ روانی، این احساس برایش به وجود خواهد آمد که شاید مطالب ارائه شده، صحیح نباشد و به همین دلیل نتواند از حکمت های آموخته شده، بهره ای ببرد.

در وصیت ذو القرنین به این نکته مهم اشاره شده است: دانش را از فردی نیاموز که از دانش خود استفاده ای نکرده؛ زیرا شخصی که دانشش برای خود او مفید نبوده، نمی تواند به شما بهره ای رساند.[9] عیسای مسیح نیز در همین راستا می فرماید: دنیاپرستی، بیماری دین است و دانشمند، پزشک دین. براین اساس، اگر دیدید که پزشکی، خود را عمداً دچار بیماری می کند، به او بدگمان بوده و بدانید که برای دیگران هم دل نخواهد سوزاند![10]

3-2. از همه خطرناک تر، ممکن است او تا حدودی از دانش و حکمت برخوردار بوده، اما در راه خودسازی قدم برنداشته و به همین دلیل، خطر بیشتری نسبت به دیگر افراد داشته باشد. او می تواند با استفاده از دانسته های خود، معجونی از حق و باطل ایجاد نموده و با ایجاد شبهات به ظاهر منطقی، مردم را از راه مستقیم، منحرف سازد.

خداوند، خطاب به چنین دانشمندانی بیان می دارد: حق و باطل را با هم درنیامیزید، تا بدین طریق، حقیقت را پوشیده نگه دارید.[11]

امیر المؤمنین (ع)، با بیان دردآلودی اظهار می دارد که دو گروه، کمر مرا شکستند؛ گروهی از فاسقان که با زبان دینی آشنایی داشته و گروهی از نادانان ظاهربین ... و من از پیامبر (ص) شنیدم که نابودی امتم به دست دورویان منافقی خواهد بود که با زبان دین آشنایی دارند.[12]

نمونه ای از چنین افراد را می توان در میان خوارجی یافت که با استناد به آیاتی از قرآن کریم[13]در صدد مبارزه با آن امام بزرگوار برآمده و ایشان، بدون آن که حقانیت این آیه را زیر سؤال ببرند، بیان داشتند که این سخن حقی است که برای رسیدن به هدف نادرستی از آن استفاده شده است.[14]

با توجه به این احتمالات، پیشوایان ما توصیه می نمودند که در انتخاب راهنما و استاد، باید دقت لازم را داشت تا ناخودآگاه گرفتار چالش هایی نشد که توسط دانشمندان سست ایمان، بنیان نهاده شده است.

با این حال، نباید از مسیر عدالت خارج شده و با سخنان صحیحی که احیانا از جانب این افراد بیان می شود، به مخالفت برخاست. به عبارتی دیگر، این دو گروه از روایات، در تنافی و تعارض با هم نبوده، بلکه مکمل یکدیگر هستند.



[1] حر عاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعة، ج 27، ص 27، ح 33119، مؤسسة آل البیت، قم، 1409 ه ق.

[2] تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، ص 58، ح 612، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1366 ه ش.

[3] نهج البلاغة، ص 481، حکمت 79، انتشارات دار الهجرة، قم، بی تا.

[4] همان، حکمت 80.

[5] مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 2، ص 96، ح 39، مؤسسة الوفاء، بیروت، 1404 ه ق.

[6] مائده، 75؛ انعام، 65 و ...

[7] وسائل الشیعة، ج 27، ص 131، ح 33401.

[8] بقره، 146، 159، 174 و ....

[9] بحار الانوار، ج 2، ص 99، ح 53.

[10] وسائل الشیعة، ج 20، ص 25، ح 24938.

[11] بقره، 42؛ "و لا تلبسوا الحق بالباطل و تکتموا الحق و أنتم تعلمون" و نیز: آل عمران، 71.

[12] شیخ صدوق، الخصال، ج1، ص 69، ح 103، انتشارات جامعه مدرسین، قم، 1403 ه ق.

[13] انعام، 57؛ یوسف، 40 و 67، "إن الحکم إلا لله".

[14] نهج البلاغة، ص 82، خطبه 40"کلمة حق یراد بها الباطل".

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

  • اجرای قصاص در افغانستان چگونه انجام می شود؟
    15803 Laws and Jurisprudence 1387/04/09
    افغانستان کشوری اسلامی است، قصاص به عنوان یکی از مجازات های اسلامی مورد توجه بوده و با شرایط و معیارهای موجود در فقه حنفی اجرا می شود.براساس قوانین این کشور، تمام احکام قطعی دادگاها لازم الاجرا است؛ مگر احکام مربوط به ...
  • ارتباط میان روح و بدن چگونه است؟
    71134 Islamic Philosophy 1387/11/05
    در مورد رابطه روح و بدن باید گفت بدن مرتبه ای از مراتب نفس و روح است و به همین دلیل در حقیقت، بدن در نفس و روح است نه این که روح در بدن موجود باشد؛ زیرا براساس حکمت متعالیه نفس به دلیل جامعیت و قوت وجودی دارای مراتبی ...
  • حقیقت گناه چیست؟ و چه اثرى بر روح و روان انسان دارد؟
    58760 گناه 1386/03/23
    پرسش مطرح شده در چهار بخش قابل بررسی است:حقیقت گناه: گناه که در عربى به آن «اثم» و «عصیان» گفته مى‏شود، به معناى سرپیچى از امر مولا و خطا و لغزش است. انسان گناه کار به جاى اطاعت از عقل، از شهوت و غضب پیروی مى‏کند، ...
  • پیشینه نگارش مقتل‌نویسی شهدای کربلا از چه زمانی آغاز شد؟
    8103 تاریخ 1392/11/20
    تک‌نگاری حادثه‌ها، یک گونه از نوشته‌های تاریخی است که مسلمانان در قرون نخستین برای ثبت وقایع مهم از آن بهره جسته‌اند. چنین نوشته‌هایی اغلب پیرامون روزهای پُر حادثه‌ای است که سرنوشت تاریخی مسلمانان را دچار تحوّل می‌کند.[1] یکی از تلاش‌های جدّی مورّخان در تدوین ...
  • آیا رفتاری که قبعثری در مقابل تهدید حجاج بن یوسف انجام داد، می‌تواند الگویی باشد که سخن دیگران را حمل بر صحّت کنیم؟
    4541 تاريخ بزرگان 1397/08/01
    ابتدا باید گفت؛ «حمل به صحّت» و «بازی با کلمات برای نجات خود» دو موضوع جدا از هم می‌باشند و آنچه در داستان قبعثری آمده از نوع دوم است. با ذکر این نکته به گزارش این داستان می‌پردازیم. حجّاج بن یوسف ثقفی[1] قبعثری و ...
  • ازدواج شغار، از دیدگاه اسلام چه حکمی دارد؟
    15099 ازدواج 1392/04/13
    در عصر جاهلیت به واسطۀ این که حرمتى براى زن قائل نبودند مهریه را که حق مسلّم زن بود اولیاى او مى‌گرفتند و حتى در پاره‌اى از موارد مهریۀ یک زن را ازدواج زن دیگرى قرار مى‌دادند - مثلاً برادرى خواهر خود را به ازدواج شخصى در ...
  • از چه راه‌هایی چشم‌زخم دفع می‌شود؟
    151954 تفسیر 1386/08/13
    چشم‌زخم از تأثیرات نفسانی است که دلیلی بر نفی آن وجود ندارد، بلکه حوادث بسیاری دیده شده است که با چشم‌زدن منطبق است.شیخ عباس قمی(ره) در تعویذات چشم‌زخم، خواندن آیه‌ی 51 سوره‌ی مبارکه‌ی قلم را سفارش کرده است. این آیه با توجه به شأن نزول آن ...
  • تفسیر «منهج الصادقین» ملا فتح الله کاشانی دارای چه امتیازاتی هست؟
    16320 علوم قرآنی 1392/05/14
    تفسیر «منهج الصادقین فی تفسیر القرآن المبین و إلزام المخالفین‏»[1] نوشته ملا فتح اللّه کاشانى از علمای شیعه بوده که در قرن دهم (متوفی 988 یا 997 یا هـ.ق) می‌زیست.[2] این تفسیر، از تفاسیر ارزشمند شیعى است که به ...
  • بهترین راه شناخت و پی‌بردن به اوصاف خدای کریم کدام است؟
    24395 صفات الهی 1391/09/22
    اوصاف خداوند را از سه راه می‌توان شناخت: 1. عقل: راه اول راه عقلی است؛ چنان‌که در کتاب‌های کلامی و فلسفی از این‌راه استفاده می‌کنند. برای اطلاع بیشتر رجوع شود به کتاب‌هایی؛ مانند شرح تجرید الاعتقاد خواجه نصیر طوسی، بدایة الحکمه و نهایة الحکمه علامه ...
  • آیا اسلام زندگی در شهرهای بزرگ را بهتر از سکونت در روستاها و شهرهای کوچک می‌داند؟!
    28405 حدیث 1393/09/08
    در متون حدیثی، روایاتی از پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع) وجود دارد که در آنها توصیه شده است در شهرها، بویژه شهرهای بزرگ زندگی کنید و از روستاها گریزان باشید؛ مانند: 1. «أَوْصَى النَّبِیُّ (ص) لِعَلِیٍّ (ع) یَا عَلِیُّ لَا تَسْکُنِ الرُّسْتَاقَ فَإِنَّ شُیُوخَهُمْ جَهَلَةٌ وَ شَبَابَهُمْ عَرَمَةٌ ...

پربازدیدترین ها