حُجر بن عدی کندی‏؛[1] بیشتر مورّخان او را از صحابیان پیامبر گرامی اسلام(ص) معرّفی کرده‌اند؛[2] با این حال تعداد محدودی از محدّثان اهل سنت او را از تابعان دانسته‌اند.[3] به نظر می‌رسد علت چنین اعتقادی رهایی از اشکالات متعددی است که بر آنها وارد می‌شود؛ چگونه حجر به دست صحابی دیگر کشته می‌شود و اهل سنت هر دو را مبرای از خطا می‌دانند؟ چگونه به عدالت معاویه معتقدند در حالی‌که او یک صحابی پیامبر را کشته است و ... .
حجر از اصحاب خاص و وفادار علی(ع) بوده،[4] در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان شرکت داشته و فرمانده بخشی از سپاه نیز بوده است.[5]
در صفین، حُجر حضور پُر رنگی داشت و داستانی نیز از حضور او در صفین نقل شده است:
«به على(ع) خبر دادند كه حجر بن عدى و عمرو بن حمق آشكارا معاويه را لعن مى‏كنند و مردم شام را هم دشنام مى‏دهند. امام به ايشان پيام فرستاد كه از اين كار خوددارى كنيد، آن‌دو به حضور على(ع) آمدند و گفتند اى امير مؤمنان! مگر ما بر حق نيستيم و ايشان بر باطل؟ فرمود: آرى سوگند به پروردگار كعبه. گفتند پس چرا ما را از لعن كردن و دشنام دادن ايشان نهى مى‏كنى؟[6] امام فرمود: دوست ندارم كه شما دشنام دهنده و لعنت‏كننده باشيد. بگوييد پروردگارا خون‏هاى ما و ايشان را حفظ فرماى و ميان ما را اصلاح و آنان را از گمراهى هدايت فرماى تا هر كس حق را نشناخته است بشناسد و هر كس به باطل اصرار مى‏كند دست از آن بردارد».[7]
دستگیری و شهادت حُجر بن عدی
یکی از قسمت‌های مهم زندگی حجر که در تاریخ نیز بدان بسیار پرداخته شد، نقش حجر بعد از شهادت حضرت امام علی(ع) در میان شیعیان کوفه است. او به نوعی برای حکام منصوب از طرف معاویه مشکل‌ساز بود تا این‌که حکومت کوفه نیز به مانند بصره به دست «زیاد» سپرده شد. حجر در مقابل برخی نظرات او ایستاد و جلوی صحبت زیاد را گرفت. زیاد به بصره رفت و عمرو بن حريث را از جانب خود به حكومت كوفه فرستاد. اما به زياد خبر دادند كه شيعيان على، گرد حجر را گرفته و مجمعى تشكيل داده‌اند، آشكارا معاويه را لعنت مى‏كنند و از او اظهار برائت مى‏كنند، و بر عمرو بن حريث سنگ زده‏اند. زياد به كوفه رفت و براى مردم سخن گفت و حجر نشسته بود و مى‏شنيد. آن‌گاه زبان به تهديد او گشود و گفت: اگر من نتوانم كوفه را از حجر نگه دارم و او را عبرت ديگران سازم، هيچ نيستم. سپس فرمان به احضار او داد ولى حجر به او پاسخ نداد. بعد از تعقیب و درگیری بسیار، حجر برای این‌که کشته نشود، از زیاد امان گرفت که او را دستگیر کرده و پیش معاویه بفرستد. افراد بسیاری چون منذر بن الزبير و عمر بن سعد بن ابى وقاص و ... شهادت دادند كه حجر جمعی را گرد خود جمع كرده و آشكارا معاويه را دشنام داده و مردم را به نبرد با او فراخوانده است و معتقد هستند كه امور سامان نمی‌آید مگر آن‌كه مردى از خاندان ابوطالب زمام امور را به دست گيرد. و نيز حجر عامل معاویه را از شهر بيرون كرده و ابوتراب را بى‏گناه جلوه داده و بر او آشكارا رحمت می‌فرستد و از دشمنان او و كسانى كه با او جنگيده‏اند بيزارى جسته است.
در نتیجه حجر را به شام نزد معاویه فرستادند. پس معاويه افرادی را نزد حجر و يارانش فرستاد و از حجر و يارانش خواست تا از على(ع) برائت جويند. آنان سر باز زدند و همه، شب را تا بامداد، نماز خواندند. چون صبح شد آنان را براى كشتن بردند. حجر وضو گرفت و به نماز ايستاد. وقتی نمازش تمام شد، گفت اگر نه آن بود كه مى‏پنداشتيد كه از مرگ مى‏ترسم بيشتر نماز مى‏خواندم. بار خدايا، از اين امتحان به تو پناه مى‏برم. مردم كوفه عليه ما شهادت مى‏دهند و مردم شام ما را مى‏كشند. آن‌گاه هدبة بن فياض شمشير بر كشيد و به سوى او رفت. حجر بر خود لرزيد.
به او گفتند: تو مى‏پنداشتى كه از مرگ بيمى به دل راه نمى‏دهى. از دوستت على بيزارى جوى تا آزادت كنيم. گفت: چگونه بيمى به دل راه ندهم كه من ميان قبر و كفن و شمشير ايستاده‏ام. به خدا سوگند اگر از مرگ بيمناكم، اما چيزى كه خداوند را خشمگين كند بر زبان نمى‏آورم. پس او را كشتند».[8] نقل‌های دیگری نیز در علت قتل حجر بیان شده که در آنها نیز معاویه دستور دهنده قتل او است.[9]
توجه به این نکته ضروری است؛ در میان مورّخان نوعی اتفاق نظر وجود دارد که معاویه در سال ۵۱ هجری[10] دستور قتل حجر را داده است.^[11]
حجر چنین وصیت می‌کند: «خون را از روی من پاک نکنید، زنجیرها را از من باز مکنید و مرا در پیراهن خودم دفن کنید؛ همانا من و معاویه فردا در قیامت یکدیگر را ملاقات می‌کنیم».^[12]
قتل حجر، مذمت‌ها و واکنش‌های منفی بسیاری برای معاویه به وجود آورد؛ در بسیاری از منابع گفت‌وگویی بین معاویه و عایشه نقل شده است که در آنها عایشه، معاویه را به جهت قتل حجر به شدت ملامت می‌کند.[13] علاوه بر این، گفت‌وگویی نیز میان معاویه و امام حسین(ع) نقل شده است که معاویه به جهت قتل حجر مورد مذمت و حتی تحقیر امام قرار می‌گیرد.[14]

---