جستجوی پیشرفته
بازدید
201
آخرین بروزرسانی: 1398/11/30
خلاصه پرسش
«ذکر جَلی» و «ذکر خَفی» بدعتی از بدعت‌های صوفیان است، یا در منابع دینی نیز به آن اشاره شده است؟
پرسش
ذکر «جَلی» و ذکر «خَفی» بدعتی از صوفیه است، یا پایه دینی در احادیث دارد؟ و چرا در لسان عرفا زیاد اشاره شده است؟ علامه مجلسی آن‌را حرام و بدعت می‌داند.(رساله‌ی اعتقادات علامه مجلسی(ره)، مناهج الحق و النجاه، مقدمه سوم).
پاسخ اجمالی

ابتدا باید گفت که بر اساس صریح آنچه در قرآن کریم آمده است، خداوند به هر کار خیری چه آشکار باشد و چه پنهان، پاداش خواهد داد.[1]

از طرفی ذکر و یاد خدا دارای آثار مهم و فروانی است.[2] ذکر خداوند گاهی پنهانی و خفی است و گاهی آشکارا و جلی. در قرآن و روایات به هر دو نوع آن اشاره شده است: «پروردگار خود را (آشکارا) از روى تضرّع، و در پنهانى، بخوانید! (و از تجاوز، دست بردارید که) او متجاوزان را دوست نمی‌دارد!»[3]

از امام صادق(ع) نقل شده است که خداوند عز و جل می‌فرماید: هرکس مرا در نهان یاد کند من او را در آشکارا یاد می‌کنم.[4]

در روایت دیگری چنین آمده است که خداوند به حضرت عیسی(ع) فرمود: مرا در درون خود(پنهانی) یاد کن، من تو را در نزد خودم(به صورت ویژه) یاد می‌کنم؛ مرا در آشکارا و علنی یاد کن، من تو را آشکارا در میان مردم یاد می‌کنم.[5]

امام صادق(ع) می‌فرماید: ذکر و یاد خداوند در میان انسان‌های غافل، مانند جنگ و جهاد  با اهل حرب و کفار است.[6]

به نظر می‌رسد ذکر جلی در این روایات منحصر در اذکار لفظی نیست؛ بلکه مقصود معنای عامی است که شامل افعالی؛ مانند نماز جماعت و برگزاری مراسمات مذهبی در محافل عمومی و هر رفتار آشکاری که انسان‌ها را به یاد خدا بیاندازد  نیز خواهد شد.[7]

بر این اساس، به یاد خدا بودن چه تنها در دل انسان باشد و چه جنبه‌های آشکاری نیز داشته باشد، رفتاری مطلوب است و این همان معنای «ذکر جلی» و «ذکر خفی» است که هیچ مسلمانی نمی‌تواند منکر آن باشد.

اما آنچه برخی از بزرگان مانند مرحوم مجلسی آن‌را رد کرده و بدعت ارزیابی می‌کنند، رفتار و اعمالی است که عده‌‌ای از دراویش و مدعیان تصوف در محافل و مجالس خود انجام می‌دادند؛ زیرا «ذکر خفی»‌ که معنایش واضح است را تنها با نحوه خاصی می‌پذیرند.[8]  و «ذکر جلی» نزد برخی از آنان نیز عبارت است از دم گرفتن به برخی از اذکار همراه با پایکوبی و رقص و انجام لهو و لعب.[9]

بدیهی است که چنین مدل‌های خاصی از ذکر، حتی اگر برخی از آنها خلاف شرع نباشد، اما نمی‌توان آن‌را توصیه‌ای دینی دانست؛ از این‌رو انتساب آنها به دین و شرع، نوعی بدعت به شمار خواهد آمد.

 


[1]. بقره، 171؛ نساء، 149؛‌ احزاب، 54 و ...

[2]. ر. ک: «ذکر خدا»، 42399؛ «اهمیت ذکر و یاد خدا»، 62914؛ «ذکر و انواع آن»، 7741.

[3]. «ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدینَ». اعراف، 55. در این زمینه آیات دیگری هم وجود دارد؛ مانند: انعام، 63؛‌ رعد، 10؛ طه، 7 و ...

[4]. «أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ ذَکَرَنِی سِرّاً ذَکَرْتُهُ‏ عَلَانِیَة». کلینى، محمد بن یعقوب، کافی، ج 2، ص 501، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.

[5]. «قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِعِیسَى ع یَا عِیسَى اذْکُرْنِی فِی نَفْسِکَ أَذْکُرْکَ فِی نَفْسِی وَ اذْکُرْنِی فِی مَلَئِکَ‏ أَذْکُرْکَ فِی مَلَإٍ خَیْرٍ مِنْ مَلَإِ الْآدَمِیِّین». همان.

[6]. «قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع‏ الذَّاکِرُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی الْغَافِلِینَ کَالْمُقَاتِلِ فِی الْمُحَارِبِینَ‏». همان.

[7]. مجلسى اول در شرح فارسى من لایحضره الفقیه، در شرح حدیث «بادروا الى ریاض الجنّة قالوا یا رسول اللَّه و ما ریاض الجنّة؟ قال حلق الذّکر»،می‌نویسد: مقصود از حلقه‌‏هاى ذکر مجلسى است که در آن از علوم دینیه یا مواعظ حسنه گفت‌وگو شود، چنانچه از ائمه چنین وارد شده است‏. دوانی، علی، مهدى موعود ع، ص 127، تهران، اسلامیه، چاپ بیست و هشتم، 1378ش.

[8]. از جمله این عبادات ساختگى «ذکر خفى» است که نزد آنها عمل خاصى است و با هیئت مخصوصى معمول می‌دارند. نه آیه‌‏اى و نه روایتى در باره این ذکر خفى از شرع مطهر وارد نشده و در هیچ کتابى هم پیدا نمی‌شود که البته این خود بدون هیچ‌گونه شک و تردیدى بدعت است‏. مهدی موعود، ص 128.

[9]. از علامه مجلسی در کتاب اعتقادات چنین نقل شده است: «از جمله آن بدعتها [صوفیان]«ذکر جلى» است که در آن حالت با اشعار و نعره الاغ آواز میخوانند، و عربده میکشند، و این را عبادت خدا میدانند و عقیده دارند که جز این دو ذکر و بدعتها، خدا عبادت دیگرى ندارد، و بدین گونه تمام واجبات و مستحبات و نوافل را ترک میکنند، و هر گاه نماز میخوانند مثل مرغى که پى در پى منقار بزمین میزند، با عجله و شتاب قناعت میکنند، و اگر ترس از علماء نبود، حتى این نوع نماز خواندن را هم بکلى ترک میکردند». مهدی موعود(ع) ص 128. از برخی از صوفیان نقل شده است که وی ذکر جلى را با نواختن آلات موسیقى اجرا می‌کرد. ر. ک: محمد جواد مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ص 82، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ دوم، 1372ش. 

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    917601 دستور العمل ها
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    594017 Laws and Jurisprudence
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    526999 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    446132 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    426079 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    380901 تفسیر
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    378871 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    365011 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    335012 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    322973 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...