جستجوی پیشرفته
بازدید
22253
آخرین بروزرسانی: 1391/04/25
خلاصه پرسش
معنای تعریف در منطق و اصول چیست؟
پرسش
معنای تعریف در منطق و اصول چیست؟
پاسخ اجمالی

علمی که متکفل بیان معنای «تعریف» و حد و مرز «تعاریف» و صحیح و نا صحیح بودن آنها شده است «علم منطق» است. از نظر علم منطق تعریف چیزی است که ما را به تصوری صحیح از یک مفهوم می رساند. تعریف دارای اقسامی است: هر گاه تعریفی بتواند تمام اجزای ماهیت یک مفهوم را بیان کند و روشن گر کنه ذات آن باشد، در این صورت به آن «حد تام» می گویند. ولی اگر تعریف نتواند تمام اجزای ماهیت را برساند، ولی بعضی از آن اجزا که مشخص کننده محدوده و حد و مرز آن مفهوم است را بیان کند، در این صورت به این تعریف «حد ناقص» می گویند. توضیح این مطالب در پاسخ تفصیلی بیان می شود.

پاسخ تفصیلی

نکته ای را که ابتدا و قبل از شروع در بحث تعریف، باید متذکر شد این است که: علمی که متکفل بیان معنای «تعریف» و حد و مرز «تعاریف» و صحیح و نا صحیح بودن آنها شده است، «علم منطق» است؛ زیرا همان طور که در طول بحث به طور مفصل خواهد آمد: «تعریف» در واقع حرکتی است که انسان برای تحصیل یک معلوم تصوری انجام می دهد، و غایت و هدف علم منطق این است که خطای در تحصیل علم را شناخته و نحوه صحیح فکر کردن و رسیدن به معلوم را نشان دهد، لذا علمی که بالاصاله متکفل بیان معنای «تعریف» است، «علم منطق» است.

اما این که گاهی دیده می شود، در ضمن مباحث علوم دیگر، هم چون علم «اصول فقه» یا «فلسفه» بحث از «اقسام تعریف» و «تعاریف صحیح و نا صحیح» به میان می آید، به این دلیل نیست که آن علم برای خود بیانی جدا و مجزا از «تعریف» دارد، بلکه چون در هر علمی ابتدا باید موضوعات مورد بحث آن علم مشخص گردد تا بعد به مسائل پیرامون آن موضوعات پرداخته شود؛ استطرادا نسبت به موضوع مورد بحث تعاریفی را ارائه می دهند.[1] و اگر هم به بیان تصویر صحیحی از «تعریف» می پردازند و مفصل وارد اقسام آن می شوند، از باب تنقیح اصول موضوعۀ بحث است.

لذا حتی بعضی از اصولیون که وارد بحث هایی از این دست می شوند، اعتراف دارند که جایگاه طرح این مباحث در علم اصول نیست، بلکه در منطق است.[2] به طور مثال محقق اصفهانی(ره) از علمای بزرگ علم اصول در مقام نقد بر صاحب کفایه در تعریف واجب مطلق و مشروط، اشکالی را بر به کارگیری اصطلاح «تعاریف لفظی و شرح الاسمی» از سوی آخوند و بعضی از اهل معقول وارد می کند، با این بیان که مطلب آخوند با اصطلاح حکما مخالفت دارد. و نکته قابل توجه این است که ایشان در ادامه، جملاتی را از ابو علی سینا در اشارات و همچنین عباراتی از خواجه نصیرالدین طوسی را در شرح اشارات، در مقام اثبات مدعای خود وارد می کند که به وضوح می رساند، علمی که متکفل بیان اصطلاحات مربوط به «تعاریف» است، علم منطق است؛ لذا برای اثبات مدعای خود از کلمات علما بزرگ در علم منطق، شاهد می آورد.[3]

با توجه به این نکته دامنه سؤال مطرح شده را اصلاح کرده و در مقام پاسخ آن را در «علم منطق» منحصر می نماییم.

تعریف در کلمات عالمان منطق

تعابیر علمای منطق در توضیح این که «تعریف» چیست و دارای چه اقسامی است، مختلف است که از ابعاد مختلف پاسخ این پرسش را برای ما روشن می سازد.

شیخ الرئیس ابن سینا، در منطق المشرقیین در مقام تبیین معنای «تعریف»، این چنین می گوید: «تعریف کردن» انجام دادن کاری است که موجب می شود یک شیء در نظر کسی که به آن شیء توجه دارد، روشن شده و مورد تصور وی قرار گیرد که البته این کار ممکن است توسط کلام انجام گیرد.[4]

ایشان در اشارات، این گونه بیان می کند: ما برای کسب معلوم تصوری مسیری را طی می کنیم و در طول طی این مسیر آن چیزی که انسان را به آن معلوم تصوری می رساند، بنابر اصطلاح متداول ]قول شارح[ است.[5]

شاید بتوان این مطلب را این گونه نیز بیان کرد که تعریف کننده یک شیء (یعنی معرِّف آن)، چیزی است که موجب می شود تا عقل، تصوری تفصیلی از آن شیء پیدا کند.[6]

نتیجه این که می توان این مطلب را از تعابیر فوق استفاده کرد که تعریف چیزی است که ما را به تصوری صحیح از یک مفهوم برساند.[7]

انسان وقتی با چیزی مواجه می شود مراحل مختلفی از تصور را نسبت به آن چیز می گذراند که با توجه به آن مراحل، مراحل تعریف نیز متفاوت می شود. به عنوان مثال وقتی انسان با لفظی که برای چیزی قرار داده شده، مواجه می شود، ابتدا به دنبال تصوری از معنای آن لفظ می رود تا با معنایی که این لفظ برای آن وضع شده آشنا شود و معنای لغوی آن برای او روشن گردد، در این مرحله او نسبت به حقیقت آن معنا و سعه و ضیق آن مفهوم علم ندارد؛ لذا تصوری که در این مرحله برای او حاصل می شود، تصوری اجمالی است و کلامی که در توضیح معنای لغوی یک لفظ آورده می شود، «تعریف لفظی» نام دارد که این گونه تعاریف در کتب لغت به طور متداول استفاده می شوند.

انسان بعد از آشنا شدن با معنا و مفهوم لغوی یک شیء، در صدد آن بر می آید تا درکی کامل از حقیقت آن معنا را داشته باشد و بتواند از آن معنایی که به صورت اجمالی از طریق تعریف لفظی به دست آورده است، به صورت روشن تر و دقیق تر، به تصویری حقیقی از ماهیت آن برسد و آن را از سایر معانی و مفاهیمی که در ذهنش وجود دارد تمییز دهد و مصادیق این معنا را با توجه به درکی که از حقیقت آن داشته تشخیص دهد، آن تعریفی که موجب چنین تصوری از حقیقت مفهوم آن شیء می شود، اگر قبل از علم به وجود آن شیء باشد «تعریف شرح الاسم» است و اگر بعد از علم به وجود آن شیء باشد؛ به این دلیل که تعریف بیان از حقیقت آن شیء خواهد بود (نه فقط بیان از حقیقت مفهوم و معنای آن) «تعریف حقیقی» نامیده می شود.[8]

تعریفی که علم منطق متکفل بیان آن است، تعریف حقیقی و شرح الاسمی است و تعریف لفظی را علم لغت بیان می کند؛ به همین دلیل از بحث ما خارج است.

بعد از آن که روشن شد تعریف، بیان ماهیت و چیستی اشیاء است،[9] و حد و مرز کامل یک مفهوم را روشن می کند، می توان تعاریف را برحسب کشفی که از حقیقت اشیاء می کنند و یا این که حد و مرز آنها را برای ما مشخص می کنند تقسیم نمود.

هر گاه تعریفی بتواند تمام اجزای ماهیت یک مفهوم را بیان کند و روشن گر کنه ذات آن باشد، در این صورت به آن «حد تام» می گویند. مانند این که در تعریف انسان بگویند: «انسان حیوان ناطق است» که تمام اجزای ماهیت او از جنس و فصل قریب را بیان نموده است، ولی اگر تعریف نتواند تمام اجزای ماهیت را برساند، ولی بعضی از آن اجزا که مشخص کنندۀ محدوده و حد و مرز آن مفهوم است را بیان کند، مانند این که بگویند: «انسان شیئی ناطق است»، در این صورت به این تعریف «حد ناقص» می گویند.

حال اگر تعریفی مشتمل بر اجزای حقیقی ماهیت نبود و طبیعتاً از کنه ذات آن پرده بر نداشت، بلکه فقط احکام و عوارض یک مفهوم را روشن کرد و به این وسیله حد و مرز آن مفهوم را مشخص نمود، در این صورت اگر این تعریف به گونه ای بود که مشتمل بر عوارض اختصاصی آن مفهوم و همچنین جنس قریب یا عرض عام آن مفهوم باشد، «رسم تام» خواهد بود، مثل این که در تعریف انسان گفته شود: «حیوان ضاحک است»، یا این که «راه رونده ای ضاحک است» و اگر این گونه نبود به این صورت که فقط عرض خاص ذکر شد، در این صورت «رسم ناقص» خواهد بود.[10]

نکته: قسم دیگری هم در انواع تعریف ذکر شده است و آن «تعریف به مثال» و «تعریف به تشبیه» است که در آن مصادیقی از آن مفهوم ذکر می شود تا ذهن از میان آنها به تعریفی برای تشخیص حدود و مرزهای مفهوم برسد، و یا این که در مقام تعریف مفهومی را که داری شباهت با مفهوم مجهول است ولی خود آن برای فرد معلوم است و وجه شباهتش نیز روشن است، ذکر می گردد تا تصویری از مفهوم را ارائه دهد -که این دو قسم با توجه به تعریفی که از «رسم» شد که صرفاً بیان محدوده و مرزهای یک مفهوم است، نه بیان حقیقت آن- این دو قسم از تعریف هم تعریف به رسم خواهد بود.[11]

 در پایان تذکر این نکته ضروری است که در علم منطق برای «تعریف» شرایطی قرار داده شده تا یک تعریف صحیح نسبت به مفاهیم ارائه شود که در این جا تعدادی از آنها را متذکر می شویم.

اولین شرط آن است که تمام مصادیق آنچه از تعریف به دست می آید، با تمام مصادیق آن مفهوم تعریف شده، برابر باشد. این مطلب تعبیر دیگری از این نکته است که تعریف جامع افراد و مانع اغیار باشد؛ یعنی تمام افراد مفهوم را در برگیرد و افراد سایر مفاهیم را طرد کرده و شامل نشود. معرِّف روشن تر و واضح تر از خود آن مفهومی باشد که در صدد تعریف آن هستیم؛ چرا که اگر روشن تر نباشد تصویری از آن مفهوم ارائه نمی کند و علمی حاصل نمی شود، بلکه به مجهولات فرد اضافه می گردد.[12] در تعریف دور نباشد؛ یعنی این گونه نباشد که فهم مفاد تعریف متوقف بر درک همان مفهوم مجهول باشد؛ چرا که در این صورت تا به آن مفهوم مورد نظر علم پیدا نکنیم به مفاد تعریف هم علم پیدا نمی کنیم، به تعبیر دیگر، علم به مفهوم مورد نظر متوقف بر علم به خودش شده است.[13]

 

[1] مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج 5، ص 61، صدرا، تهران، چاپ چهارم، 1380ش.

[2] مروج، سید محمد جعفر، منتهی الدرایه فی توضیح الکفایة، ج 2 ص 155، دار الکتاب جزایرى،‏ چاپ دوم،‏ 1415 ق.

[3] اصفهانى غروى، محمد حسین، نهایة الدرایة فی شرح الکفایة، ج 1، ص 326 و 327، سید الشهداء، قم، چاپ اول، 1374ش.

[4] شیخ الرئیس، حسین بن عبد الله بن سینا، منطق المشرقیین، ص 29، مکتبه آیت الله المرعشی، قم، 1405 ق.

[5] طوسی، نصیرالدین محمد بن محمد بن حسن، شرح الاشارات، ص 25، نشر الکتاب، 1403 ق.

[6] سبزواری، ملاهادی ، شرح المنظومه، ج 1، ص 31، نشر ناب، تهران، چاپ اول، 1369ش.

[7] علامه حلی، جلال الدین حسن بن یوسف، جوهر النضید، ص 193، انتشارات بیدار، قم، 1371ش.

[8] ابراهیمی، عبدالجواد، المنطق التعلیمی، ص 73 و 74 ، انتشارات دارالفکر، قم، چاپ دوم 1423 ه ق.

[9] مجموعه آثار شهید مطهری، ج 5، ص 60.

[10] همان، ص 63؛ المنطق التعلیمی، ص 77 - 79.

[11] المنطق التعلیمی، ص 80.

[12] شرح المنظومه، ج 1، ص 31.

[13] المنطق التعلیمی، ص 83.

 

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    634189 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    466217 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    462124 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    414257 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    393102 جن
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    390674 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    349750 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    335756 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    320567 Practical
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • آیا از آیات قرآن می‌توان امامت علی(ع) را اثبات کرد؟
    309287 امام علی ع
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل‌سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در کتب خودشان نقل شده، می‌باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت‌جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی متوسل نشود و چشم را به روی حقیقت نبندد.در قرآن ...