جستجوی پیشرفته
بازدید
9553
آخرین بروزرسانی: 1392/03/27
خلاصه پرسش
آیا آیات قرآن در مورد پذیرش توبه فرعون اختلاف دارند؟
پرسش
بنابر آیات قرآن، فرعون در لحظه مرگ توبه کرد و رستگار شد، اما در برخی آیات می‌گوید چنین توبه‌ای قبول نیست. آیا این تنافی در آیات نیست؟
پاسخ اجمالی
با معجزه حضرت موسی(ع)، آب دریا بر بنی اسرائیل گشوده شد و آنان از درون آب عبور کردند. فرعون و لشکریانش نیز که در تعقیب بنی اسرائیل بودند، به داخل آب رفتند، اما امواج آب بر روی آنها فرو ریخت و آنان را غرق کرد. فرعون در زمانی که مرگ خود را حتمی دید، گفت: «ایمان آوردم که هیچ معبودى جز همان که بنى‏اسرائیل به او ایمان آوردند، نیست و من از تسلیم‏ شدگان [در برابر فرمان‏هاى حق‏] هستم.» اما این توبه بر فرض اگر از روی اخلاص نیز بوده باشد باز هم نمی‌تواند مورد قبول خداوند قرار گیرد؛ زیرا این توبه در هنگام عذاب الهی بوده و توبه در این زمان هیچ اثری ندارد. در آیات دیگر قرآن نیز، قبول نبودن توبه در این هنگام بیان شده است. اما خداوند جنازه فرعون را در دریا باقی نگذاشت، بلکه آن‌را به ساحل آورد تا عبرتی برای دیگران گردد و این است معنای «نُنَجِّیکَ» و نه آن‌که او رستگار شده باشد.
در نهایت باید گفت؛ توبه فرعون مورد قبول خداوند قرار نگرفت و به همین جهت تضادی بین این آیات و آیات دیگری که توبه در زمان عذاب را مورد قبول نمی‌دانند، وجود ندارد.
پاسخ تفصیلی
قرآن کریم، درباره توبه فرعون می‌فرماید: «وَ جَاوَزْنَا بِبَنىِ إِسْرَ ءِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْیًا وَ عَدْوًا حَتىَّ إِذَا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قَالَ ءَامَنتُ أَنَّهُ لَا إِلَاهَ إِلَّا الَّذِى ءَامَنَتْ بِهِ بَنُواْ إِسْرَ ءِیلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ * ءَالْانَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ * فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ ءَایَةً  وَ إِنَّ کَثِیرًا مِّنَ النَّاسِ عَنْ ءَایَاتِنَا لَغَافِلُونَ».[1]
برای فهم آیه، بیان تفسیر قسمت‌هایی از آیه لازم است:
«حَتىَّ إِذَا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ»: آیه زمانی را نقل می‌کند که فرعون در حال غرق شدن بوده و یقین پیدا کرد که نابود می‌شود.[2]
«قَالَ ءَامَنتُ أَنَّهُ لَا إِلَاهَ إِلَّا الَّذِى ءَامَنَتْ بِهِ بَنُواْ إِسْرَ ءِیلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ»؛
1. فرعون با سه تعبیر، توبه خود را بیان کرد و ایمان و اسلام خود را در ظاهر نشان داد.
2. اما با توجه به قسمت قبل آیه که بیان می‌کند فرعون در حال غرق شدن بوده، این سؤال به وجود می‌آید؛ کسی که در حال غرق شدن است، آب بسیاری خورده و حتی نفس کشیدن نیز برایش سخت است، چگونه امکان دارد چنین کلماتی را به زبان جاری کند و حرف بزند؟ برخی از مفسّران در پاسخ گفته‌اند: منظور از گفتن در این آیه، گفتن زبانی نیست، بلکه منظور کلام جان و دل است. فرعون در چنین لحظاتی و در درون خود، نزد خداوند توبه می‌کند و نیز تنها خداوند است که از این بازگشت، آگاه می‌شود.[3] البته احتمال دارد منظور از «إِذَا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ» در حال غرق شدن نبوده باشد، بلکه منظور تنها یقین به غرق شدن بوده باشد، به این نحو که موج در حال فرو ریختن بر روی آنها بوده و فرعون یقین به غرق پیدا کرده باشد.
3. فرعون در این توبه، کلمه الله را ذکر نکرده، بلکه تنها گفته «به خداوند بنی ‌اسرائیل که ...» ایمان می‌آورم. علت این‌که کلمه الله[4] در توبه او وجود ندارد این است که انگیزه‏ ایمان آوردن او، به جهت طمع و فرار از مشکل بوده، تا شاید با ایمان آوردنش به آنچه بنی اسرائیل با ایمان آوردنشان به آن دست یافتند، دست یابد و بتواند از دریا عبور کرده و نجات یابد.[5]
«ءَالْانَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ»؛ کلمه «آلْآنَ» محذوفاتی در درون خود دارد و به این معنا است که حال که غرق تو را فرا گرفته و در اضطرار افتاده‌ای، توبه می‌کنی؟![6] این آیه اشاره دارد که زمان برای توبه باقی نمانده بود و توبه او مورد قبول خداوند قرار نگرفت. اما در این‌که چرا توبه او قبول نشد، مفسّران مواردی را بیان کرده‌اند:
1. ایمانى که به هنگام نزول بلا و گرفتار شدن در چنگال مرگ اظهار مى‏شود، در واقع یک نوع ایمان اضطرارى است، که هر مُجرم و گنه‌کاری دم از آن مى‏زند، بی‌آنکه ارزشى داشته باشد و یا دلیل بر تکامل و حُسن نیّت و صدق گفتار او گردد.[7] آیات دیگر قرآن نیز بر قبول نشدن توبه در چنین مواقعی دلالت دارند: «و براى کسانى که پیوسته کارهاى زشت مرتکب مى‏شوند، تا زمانى که مرگ یکى از آنان فرا رسد [و در آن لحظه که تمام فرصت‏ها از دست رفته‏] گوید: اکنون توبه کردم. و نیز براى آنان که در حال کفر از دنیا مى‏روند، توبه نیست. اینانند که عذابى دردناک براى آنان آماده کرده‏ایم».[8] برخی از روایات نیز در نپذیرفتن توبه فرعون همین مطلب را ذکر کرده‌اند.[9]
2. فرعون این کلمات را گفت تا به وسیله آن بتواند از مشکلی که در آن افتاده بود، رهایی یابد؛ لذا می‌توان گفت این توبه، توبه واقعی نبوده و فرعون قصدی بر ایمان به وحدانیت و خالقیت خداوند نداشته است.[10]
البته ذکر این دو دلیل به معنای پذیرش تنها یکی از اینها نیست، بلکه می‌توان هر دو علت را پذیرفت و هر دو را در عدم پذیرش توبه فرعون بیان داشت.
«فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ»؛ این تعبیر به هیچ وجه دلالت ندارد که توبه فرعون قبول شده و او نجات یافته است، بلکه در بیان این است که وقتی فرعون مُرد، جنازه او در دریا باقی نخواهد ماند بلکه سالم به ساحل آورده می‌شود.
«لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ ءَایَةً»؛ این قسمت در مقام بیان علت برای نجات جسد بی‌جان فرعون است. اما در بیان آیه احتمالاتی وجود دارد:
1. خداوند جسد بی‌جان فرعون را نشانه و آیتی برای بنی اسرائیل قرار داده بود تا آنان با دیدن این جنازه عبرت بگیرند و خداوند را در نظر خود بزرگ نگاه دارند.[11] حتی در برخی منابع آمده؛ حضرت موسی(ع) به بنی اسرائیل گفت که فرعون مرده است ولی آنها این را قبول نکردند؛ لذا خداوند جنازه فرعون را به ساحل آورد تا آنان یقین به مرگ فرعون کنند و کلام موسی را تصدیق نمایند.[12]
2. فرعون در میان قوم خود ادعای خدایی داشت، بنابر این خداوند جنازه او را به ساحل آورد تا مردمی که مرگ او را قبول نمی‌کردند، جنازه او را ببینند. و خداوند این‌گونه شبهه خداوندی فرعون را از دل آنها زائل کرد.[13]
3. خداوند جنازه فرعون را به بیرون از آب آورد تا مردم او را در این حالت پستی و بیچارگی ببینند. او که در مورد خود می‌گفت: «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلى‏»[14] و در آن جلال و بزرگی بود، امروز در این فلاکت و بدبختی است و این آگاهی برای مردم بود تا عبرت گیرند.[15]
در نهایت باید گفت؛ توبه فرعون مورد قبول خداوند قرار نگرفت و به همین جهت تضادی بین این آیات و آیات دیگری که توبه در زمان عذاب را مورد قبول نمی‌دانند، وجود ندارد.
 

[1]. یونس، 90 – 92:‌ «و بنی‌اسرائیل را از دریا گذراندیم، پس فرعون و لشکریانش آنان را از روى ستم و تجاوز دنبال کردند تا هنگامى که بلاى غرق شدن، او را فرو گرفت، گفت: ایمان آوردم که هیچ معبودى جز همان که بنی‌اسرائیل به او ایمان آوردند، نیست و من از تسلیم‏ شدگان [در برابر فرمان‌هاى حق‏] هستم. [به او گفته شد:] اکنون [که به نابودى خود یقین دارى و زمان بازگشت به خدا سپرى شده ایمان می‌آورى؟!] در حالى که پیش از این عصیان می‏ورزیدى و از تبهکاران بودى؟ * پس امروز تو را با بدن بی‏جانت نجات می‏دهم [وبر بلندایى از ساحل دریا مى‏گذارم‏] تا براى آنها نشانه‏اى [از قدرت ما و زبونى و خوارى گردنکشان‏] باشى و یقیناً بسیارى از مردم از نشانه‏هاى ما بی‌خبرند».
[2]. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: بلاغی‏، محمد جواد، ج 5، ص 198، ناصر خسرو، تهران، چاپ سوم، 1372ش.
[3]. فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، ج 17، ص 295، دار احیاء التراث العربی، بیروت، چاپ سوم، 1420ق.
[4]. البته منظور از کلمه الله در اینجا، اسم خداوند یکتا در زبان رسمی مصریان که فرعون بدان صحیت می‌کرده، می‌باشد.
[5]. طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 10، ص 117، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ پنجم، 1417ق.
[6]. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، ج 2، ص 127، دانشگاه تهران، مدیریت حوزه علمیه قم، تهران، چاپ اول، 1377ش.
[7]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 8، ص 376، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، 1374ش.
[8]. نساء، 18.
[9]. ر.ک: شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، محقق و مصحح: لاجوردی، مهدی، ج 2، ص 77، نشر جهان، تهران، چاپ اول، 1378ق.
[10]. مفاتیح الغیب، ج ‏17، ص 296.
[11]. فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تحقیق: اعلمی، حسین، ج 2، ص 417، الصدر، تهران، چاپ دوم، 1415ق؛ ‏زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج 2، ص 369، دار الکتاب العربی، بیروت، چاپ سوم، 1407ق.
[12]. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: موسوی جزائری، طیب،‏ ج 1، ص 316، دار الکتاب، قم، چاپ سوم، 1404ق؛ ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: شمس الدین، محمد حسین، ج 4، ص 255، دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون، بیروت، چاپ اول، 1419ق.
[13]. مفاتیح الغیب، ج ‏17، ص 298.
[14]. نازعات، 24: « و گفت من پروردگار برتر شما هستم».
[15]. مفاتیح الغیب، ج ‏17، ص 298.
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    926571 دستور العمل ها
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    617618 Laws and Jurisprudence
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    548859 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    452589 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    440464 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    388495 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    385364 تفسیر
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    377071 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    338751 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    327272 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...