جستجوی پیشرفته
بازدید
2309
آخرین بروزرسانی: 1395/06/18
خلاصه پرسش
آیا احکام جزایی اسلام غیر اخلاقی هستند و نشأت گرفته از خطای اخلاقی یا معرفتی است؟
پرسش
برخی از روشنفکران یا نواندیشان دینی، معتقدند مجازات برخی از احکام فقهی؛ مانند ارتداد، سب النبی، سنگسار و... ناعادلانه، سنگین و ناروا است. آنها مهدورالدم دانستن فرد مرتد را امری غیراخلاقی دانسته و با تفکیک خطای معرفتی از خطای اخلاقی و موضوع عدم تناسب بین جرم و مجازات، بر ناروایی اعدام فرد خارج شده از دین تأکید می‌کنند. لطفاً برای ایضاح بحث، ابتدا درباره خطای معرفتی و خطای اخلاقی توضیح دهید. و بفرمائید آیا این تقسیم و تفکیک خطای اخلاقی و خطای معرفتی، صحیح و منطقی است یا خیر؟ همچنین درباره تناسب یا تناسب نداشتن جرم‌های ذکر شده با مجازات‌هایشان نیز توضیح ارائه بفرمائید.
پاسخ اجمالی
خطای معرفتی و خطای اخلاقی
خطا و اشتباه؛ به ‌عنوان صفت فعل یا ترک فعلی به کار می‌رود که «دانش بشری» و «درک عمومی» خلاف آن‌را توصیه می‌کند. این فعل یا ترک فعل به لحاظ اخلاقی نیکو یا نکوهیده (قبیح) و یا شرعاً حرام یا واجب دانسته نمی‌شود؛ مثلاً کسی با این‌که می‌داند نوشیدن چای به همراه غذا مانع جذب آهن در بدن می‌شود ولی با این ‌حال این کار را انجام می‌دهد، یا این‌که دندانش پوسیدگی دارد ولی بدون این‌که دلیل موجّهی داشته باشد به پزشک مراجعه نمی‌کند. در این موارد ما در مورد مرتکب، داوری اخلاقی یا شرعی نمی‌کنیم، اگرچه رفتارش را اشتباه بدانیم؛ به این، «اشتباه یا خطای رفتاری» گفته می‌شود.
اینجا باید بین این نوع اشتباه و خطا با اشتباه و خطای معرفتی تمایز قائل شد. در خطای معرفتی، عموماً اختیاری در کار نیست؛ به این معنا که فرد با علم و اراده این اشتباه را مرتکب نشده همانند کسی که عقیده‌ای خلاف واقع دارد‍، یا دانشجویی که یک معادله ریاضی را اشتباه حل می‌کند، اگرچه قصد «انجام فعل» را داشته است، اما چون قصد «تحقق نتیجه» را نداشته، اگرچه جوابش اشتباه است اما اصولاً نمی‌توان کار او را اشتباه توصیف کرد؛ چون فعل اشتباه به این معنا که ما به کار می‌بریم پیش‌فرضش اختیار است حتی اگر اخلاقی یا ضد اخلاق هم نباشد.
بنابراین، تقسیم خطا و اشتباه به رفتاری و معرفتی درست است، نه تقسیم به خطای اخلاقی و معرفتی؛ چون همان‌طور که بیان شد این دو (اشتباه رفتاری و معرفتی) در دایره خطا و صواب اخلاقی نمی‌گنجد و این دو حوزه محدوده‌های جدا از هم دارند.
اما خطای اخلاقی؛ یعنی کاری که اخلاقاً نباید انجام داد، و به عبارت دیگر؛ فعل یا ترک فعلی که عرف عام آن‌را غیر اخلاقی تلقی می‌کند؛ مثل کشتن یک انسان بی‌گناه یا خیانت در امانت؛ در مقابل، یک عمل مثبت را حسب مورد حَسَن، نیک، شایسته و لازم می‌دانند.
به طور مثال؛ اگر کسی را می‌بینیم که سیگار می‌کشد یا هنگام صرف غذا روی خوراکش نمک فراوان می‌ریزد، می‌توان علیه عمل او دلایل پزشکی یا زیست‌شناختی ارائه کرد، ولی گمان نمی‌رود بتوان کار او را تقبیح اخلاقی کرد و او را به صرف انجام این افعال فاقد عدالت دانست؛ و از سوی دیگر؛ اگر کسی با یک انسان دیگر به درشتی و خشونت برخورد کند، برای اثبات قباحت کار او نمی‌توان دلایل زیستی ارائه کرد (حتی اگر در مواردی عملاً امکان اقامه این‌گونه دلایلی باشد) و برای اثبات زشتی این فعل و هر فعلی از این‌دست باید از اصول ‌موضوعه اخلاق کمک گرفت. این نکته زمانی بروز و نمود بیشتری می‌یابد که می‌بینیم خطاهای اخلاقی منشأ پیامدهای اجتماعی می‌شوند؛ مثلاً فقه اسلامی مرتکب را از درجه عدالت ساقط می‌داند و نتیجتاً او را به ‌عنوان پیش‌نماز، قاضی یا شاهد نمی‌پذیرد.[1]
رابطه میان جرم و مجازات
طبق مبانی کلامی شیعه؛ احکام شارع حکیم، از خاستگاه جلب مصالح و دفع مفاسد صادر شده است،[2] و پیدا است این احکام نمی‌تواند امری بی‌حساب و بدون توجه به مصالح نفس‌الامری باشد. همان‌گونه که هیچ حکم اسلامی و شرعی بیرون از قاعده کلی «تبعیت احکام از مصالح و مفاسد نفس الامری» نمی‌باشد و همه این مصالح –که طبعاً ترک مفاسد نیز در معنای عام آن می‌گنجد- در یک سلسله طولی به اهداف و مقاصدی کلی‌تر می‌انجامد. از این‌رو؛ می‌توان درباره ماهیت اهداف احکام کیفری و مجازات اسلامی این محورها را که از آیات و روایات به دست می‌آید، مطرح ساخت؛ مانند: «اجرای عدالت»، «اصلاح و تربیت گناهکار و مجرم»، «دفاع از جامعه و ارزش‌های آن»، «بازدارندگی عمومی و خصوصی»، «جبران خسارت» و مواردی از این قبیل.
در حقیقت، خدای تعالی، به اقتضای حکمت خویش، و از سر رحمت و مهربانی، نظام آفرینش را به گونه‌ای قرار داده است که بازتاب بد اعمال ناشایست انسان‌ها آشکار شود و جامعه آن‌را لمس کند؛ تا شاید از ارتکاب جرم و گناه دست بردارند. از این منظر، نظام آفرینش به بدن موجود زنده‌ای می‌ماند که با ابراز نشانه‌های معنادار، از وجود بیماری خبر می‌دهد.
بنابراین، مجازات برخی از احکام فقهی؛ مانند ارتداد، و سنگسار؛ در اسلام، به عنوان یک حد شرعی، مسلّم و قطعی است که برای پاره‌ای از جرم‌های بسیار سنگین در نظر گرفته شده است، و در روایات زیادی از پیامبراکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) به آن تصریح شده است؛ از این‌رو درباره مجازات‌های اسلامی نمی‌توان مقوله خطای اخلاقی و یا خطای معرفتی را مطرح کرد. البته بحث از این موضوع و اثبات آن نیازمند نوشتن کتابی مستقل است که از فرصت این نوشته خارج می‌باشد. برای آگاهی بیشتر نمایه‌های زیر را مطالعه کنید:
«پیشینه تاریخی حکم سنگسار (رجم)»، سؤال 1548
«آزادى عقیده و اعدام مرتد در اسلام»، سؤال 53
«فلسفه و حکمت احکام فقهی»، سؤال 8593
«سازگاری اسلام با عقل»، سؤال 1157
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    933877 دستور العمل ها
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    630801 Laws and Jurisprudence
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    585861 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    457493 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    452844 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    403945 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    389759 جن
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    385855 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    342618 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • نزدیکی با همسر از طریق مقعد در صورت رضایت او چه حکمی دارد؟
    335258 Laws and Jurisprudence
    مراجع محترم تقلیدی که فرموده اند : دخول در پشت (مقعد) «کراهت شدیده» دارد[1]، کراهت شدیده به این معنا است که چنین چیزی مورد پسند خداوند نیست و اگر آن را انجام ندهد بهتر است ولی گناهی برای انجام دهنده آن نوشته نمی شود. باید توجه داشت در مورد ...