جستجوی پیشرفته
بازدید
1426
آخرین بروزرسانی: 1396/10/26
خلاصه پرسش
رابطه میان دانش‌هاى اسلامى با دانش‌های تجربی بشری چیست؟ آیا یافته‌های علوم تجربی می‌تواند معیاری برای فهم آیات و روایات و نیز شناخت حدیث درست از نادرست باشد؟
پرسش
آیا یافته‌های علوم تجربی می‌تواند معیاری برای فهم و نیز شناخت حدیث جعلی از غیر جعلی باشد؟
پاسخ اجمالی
در این‌باره دیدگاه‌های مختلفی از سوی اندیشمندان دینی ارائه شده است؛ یکی از این دیدگاه‌ها این است که استفاده از دست‌آوردهاى تجربى‏ بشر، آن‌گاه که به گونه‌اى از اتقان رسیده باشند، در فهم برخى از متون (نصوص) دینى مؤثر است؛ از این‌رو برخی درباره احادیث پزشکی و امثال آن بر این عقیده‌اند که این‌گونه روایات، با حفظ ظاهر، قابل تفسیر با دانش‌هاى تجربى‏ جدید می‌باشد. همچنین این احادیث را می‌توان از راه آزمایش تجربی مورد ارزیابى قرار داد. در واقع آزمایش و آزمایشگاه، بهترین قرینه عقلى براى اثبات صحّت و سقم احادیث طبّى و... است.
 
پاسخ تفصیلی
از یک منظر، می‌توان علوم را به «دانش‌هاى اسلامى» و «دانش‌هاى بشرى»، تقسیم کرد. دانش‌هاى اسلامى، از وحى سرچشمه می‌گیرند و به کشف و طبقه‌بندى معارف موجود در قرآن و حدیث می‌پردازند. از جمله این علوم، می‌توان به فقه، اصول فقه، کلام، تفسیر، علوم حدیث و علوم قرآن، اشاره کرد.[1]
دانش‌هاى بشرى، با تلاش و کوشش بشر به دست می‌آیند و در لابراتوارها و آزمایشگاه‌ها، کشف می‌شوند و در قلمرو انسان و طبیعت، به کشف و طبقه‌بندى قوانین حاکم بر جنبه‌هاى مختلف حیات انسان و همچنین طبیعت پیرامون او می‌پردازند. از علوم انسانى، می‌توان به روان‌شناسى، جامعه‌شناسى، مدیریت، اقتصاد و ... اشاره کرد و از علوم طبیعى، می‌توان به زیست‌شناسى، نجوم، فیزیک، شیمى، پزشکى و ... اشاره نمود.
بی‌گمان گزاره‌هاى دینى (قرآن و حدیث)، منبع اصلى دانش‌هاى اسلامی‌اند و دانشمندان مسلمان، با استناد به آنها، اقدام به نظریه‌پردازى می‌کنند.
رابطه میان دانش‌هاى اسلامى با دانش‌های تجربی بشری
دانش‌هاى اسلامى، اساساً متن‌محور بوده، بدون گزاره‌هاى دینى، وجود نخواهند داشت. امّا پرسش اساسى این است که: آیا میان گزاره‌هاى دینى و دانش‌هاى بشرى، می‌تواند رابطه‌اى وجود داشته باشد؟ و آیا دانش‌هاى بشرى نیز می‌توانند به نوعى در گزاره‌هاى دینى، تأثیرگذار باشند؟ و حتی در مواقعی، یافته‌ها و نظریات علوم تجربی می‌تواند معیاری برای شناخت درستی یا نادرستی گزار‌ه‌ای حدیثی باشد؟
در این‌باره دیدگاه‌های مختلفی از سوی اندیشمندان دینی ارائه شده است که در این‌جا به برخی از آنها اشاره می‌شود:
1. هیچ رابطه‌اى میان این دو، وجود ندارد و نمی‌تواند وجود داشته باشد؛ زیرا اوّلاً: متون مقدّس در امورى غیر از اخلاق و فقه و کلام، چیزى ارائه نکرده‌اند. ثانیاً: روش تحقیق این دو نیز با هم متفاوت است. روش تحقیق در دانش‌هاى بشرى، روش «تجربى‏» است، در حالی‌که تحقیق در متون مقدّس، روش کتاب‌خانه‌اى و غیر تجربى‏ است. ثالثاً: هیچ‌یک از کتاب‌هاى مقدّس، ساختار کتاب‌هاى علمى- پژوهشى را ندارند.[2]
2. استفاده از دست‌آوردهاى تجربى‏ بشر، آن‌گاه که به گونه‌اى از اتقان رسیده باشند، در فهم برخى از متون (نصوص) دینى مؤثر است.[3] برای نمونه؛ روایت‌هایى که میزان غریزه جنسى زن و مرد را بیان می‌کند یا بر تفاوت حیا در آنان تأکید دارد، یا برخى خُلق و خوهاى زنان را برمی‌شمرد، امروزه می‌تواند در پرتو دست‌آوردهاى دانش‌هاى روان‏شناسى، تعلیم و تربیت و مردم‌شناسى، بهتر نقد و بررسى و فهمیده شود. از همین دست است احادیث پزشکی که با تکیه بر دانش‏ پزشکی می‌توان نصوص مربوطه را بهتر ارزیابى کرد. البته باید به یاد داشت که نظریه‌هاى اثبات‌نشده یا ابطال‌شده، گاه، راهزن پژوهش‌هاى عالمانه است.
همچنین شیخ صدوق(ره) - از محدّثان بزرگ شیعه - احادیث طبّى را به گونه‌اى ارزیابى می‌کند که جز در موارد خاص، نمی‌توان به آنها اعتماد کرد. وى می‌نویسد:
«عقیده ما درباره اخبار و احادیثى که درباره طب رسیده، آن است که این احادیث، بر چند گونه‌اند:
برخى از آنها با نظر به آب و هواى مکّه و مدینه گفته شده‌اند و به کار بستن آنها در دیگر شرایط آب و هوایى، درست نیست.
در برخى از آنها، معصوم(ع) بر پایه آنچه از حال و طبع سؤال کننده می‌دانسته، پاسخ داده و از همان موضع، فراتر نرفته است؛ چه این‌که امام، بیش از آن شخص به طبع وى آگاهى داشته است.
برخى از آنها را مخالفان، با هدف زشت نمایاندن چهره مذهب در نگاه مردم در میان احادیث گنجانده‌اند.
در برخى از آنها، سهوى از راوى حدیث، سر زده است.
در برخى از آنها بخشى از حدیث حفظ‌شده و بخشى دیگر از آن، فراموش شده است.
امّا روایتی که می‌گوید عسل درمان هر دردى است، روایتى است صحیح و معنایش نیز این است که عسل، شفاى هر بیماری‌اى است که از بُرودت طبع برخیزد.
آنچه نیز درباره استنجا به آب سرد براى مبتلایان به بواسیر رسیده، در موردى است که بواسیر شخص، از حرارتِ طبع، سرچشمه گرفته باشد.
آنچه هم در مورد بادنجان و درمانگر بودن آن روایت شده، ناظر به هنگام رسیدن خرما و در مورد کسانى است که خرما می‌خورند، نه ناظر به دیگر اوقات.
در نهایت باید گفت: آنچه در مورد درمانِ درستِ بیمارى از امامان(ع) رسیده، مضمون آیات و سوره‌هاى قرآن و یا دعاهایى است که به حکمِ سندهاى قوى و طُرُق صحیحى که به واسطه آنها به ما رسیده‌اند، پذیرفته خواهند شد».[4]
بر اساس این ارزیابى، تنها بخشى از احادیث طبّى را می‌توان در اختیار افراد خاصّى که آن احادیث مربوط به آنها است، قرار داد و سایر احادیث طبّى را باید کنار گذاشت و تنها احادیثى که می‌توانند در اختیار عموم مردم قرار گیرند، احادیث صحیحى است که مردم را به درمان از طریق دعا و استشفا به آیات قرآن، دعوت کرده‌اند.
به نظر می‌رسد که هر چند سخن شیخ صدوق از نظر اصولى صحیح است؛ چون غالباً احادیث طبّى، فاقد سندند و زمینه جعل در آنها به طور جدّى وجود دارد؛ ولی حاصل این‌گونه ارزیابى، بی‌بهره شدن مردم از بخشى از ذخایر علمى اهل‌بیت(ع) خواهد بود؛ زیرا ضعف سند، بی‌تردید، نشانه عدم صدور حدیث نیست، چنان‌که درستى سند، نمی‌تواند دلیل صدور قطعى آن باشد. از سوى دیگر، قضاوت درباره این‌که شمارى از درمان‌هایى که در احادیث آمده، ویژه افراد خاصّ است نیز، کار آسانى نیست.[5]
از این‌رو؛ برخی درباره احادیث پزشکی و امثال آن بر این عقیده‌اند که این‌گونه روایات، با حفظ ظاهر، قابل تفسیر با دانش‌هاى تجربى‏ جدید می‌باشد.[6]
در این راستا؛ برای نمونه؛ درباره احادیث پزشکی باید گفت: احادیثى که مبناى عمل قرار گرفتن آنها، بدون ارزیابىِ کامل، صحیح نیست و پیش از ارزیابى دقیق، نمی‌توان آنها را به عنوان رهنمودهاى پیشوایان دین به آنها نسبت داد، احادیثى است که درمان بیماری‌ها را از طریق داروهاى ویژه‌اى توصیه کرده‌اند. این احادیث را می‌توان از راه آزمایش تجربی مورد ارزیابى قرار داد. در واقع آزمایش و آزمایشگاه، بهترین قرینه عقلى براى اثبات صحّت و سقم احادیث طبّى است که خوش‌بختانه، در عصر حاضر، امکان بهره‌بردارى از آن، بیش از هر وقت دیگر، فراهم است.[7]
نتیجه‌گیری
با توجه به مطالب پیش‌گفته، اگرچه در بیشتر روایات نمی‌توان ارتباطی میان علوم تجربی جدید با آنها مشاهده کرد، اما اگر بر فرض دو روایت وجود داشته باشد که مثلاً یکی گردش زمین به دور خورشید و یکی عکس آن‌را اعلام کند، روایتی مورد پذیرش خواهد بود که با علم تجربی قطعی هم‌خوان است.
 

[1]. جمعی از استادان دانشکده علوم حدیث‏، آشنایى با حدیث، ص 31، قم، مؤسسه علمى فرهنگى دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر، چاپ اول، 1390ش.
[2]. ر.ک: همان، ص 32.
[3]. مهریزى، مهدى، حدیث پژوهى، ج ‏1، ص 292، قم، مؤسسه علمى فرهنگى دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر، چاپ دوم، 1390ش.
[4]. صدوق، محمد بن على، إعتقادات الإمامیة، ص 115 - 116، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ دوم، 1414ق.
[5]. محمدى ری‌شهرى، محمد، دانشنامه احادیث پزشکى، ج ‏1، ص 18، قم، مؤسسه علمى فرهنگى دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر، چاپ ششم، 1385ش.
[6]. ر. ک: سید هبة الدین شهرستانى، الإسلام و الهیئة، ص 86- 88 و 125 – 126، کربلا، دار المحیط للمطبوعات، 1328 ق.
[7]. دانشنامه احادیث پزشکى، ج ‏1، ص 20.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    910573 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    577994 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    513773 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    440550 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    415337 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    377129 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    367658 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    355102 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    331256 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    319666 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...