بازدید
28021
آخرین بروزرسانی: 1398/06/06
خلاصه پرسش
مفاهیم «بداء»، «لوح محفوظ»، «کتاب مبین» و «لوح محو و اثبات» به چه معنا است؟
پرسش
مفاهیم «بداء»، «لوح محفوظ»، «کتاب مبین» و «لوح محو و اثبات» به چه معنا است؟
پاسخ اجمالی

«بداء» در لغت به معناى ظهور بعد از خفا است و در قرآن نیز به همین معناى لغوى نیز استعمال شده است: «و بدا لهم من الله ما لم یکونوا یحتسبون». و در اصطلاح بعضی از علما، بداى در تکوین، نظیر نسخ در تشریع است، و به معناى جدید شدن «رأى» است. باید دانست که بدا و نسخ واقعى از ناحیه خداوند محال است؛ چون لازمه آنها، مسبوق شدن علم خدا به جهل است و خداوند منزّه از جهل است. چنانچه امام صادق(ع) فرمودند: «إنّ الله لَم یَبدُ له من جهل»؛ همانا خداوند بدایى به خاطر جهل برایش نیست. و آنچه در مورد خداوند قابل تصور است، بدا و نسخ ظاهرى است؛ یعنى پدیدار ساختن امرى براى مردم که در گذشته بر ایشان پنهان بوده است که این امر را خداوند از ازل می‌دانسته و از همان آغاز به همین شکل جدید که پدیدار گشته مقدّر داشته است، ولى به جهت مصلحتى که مقام تکلیف آن‌را ایجاب می‌کرد براى مدتى آن‌را از مردم مخفى داشته و سپس در موقع خود آشکار نموده است و این معنا معقول و پذیرفته است. آیه شریفه: «لِکُلِّ أَجل کِتابٌ. یمحو الله ما یشاءُ و یُثبِت و عِندهُ أُمُّ الکتابِ»؛ براى هر زمان و دوره‌اى کتاب [و قانون] است. خداوند هر چه را بخواهد محو یا اثبات می‌کند و اُم الکتاب تنها نزد او است، صریح‌ترین آیه در رابطه با شأن تغییر در تقدیر؛ یعنى بدا است، چون علم خداوند، آن‌گونه که امام صادق(ع) فرموده‌اند دو گونه است: «علم مکنون و مخزون که جز خودش کسى نمی‌داند که خود بدا [نشأت گرفته] از آن علم است، دیگرى علمى که به فرشتگان و انبیا آموخته است و ما نیز بدان آگاهیم». بنابر این علمى که «بدا» از آن نشأت می‌گیرد، لوح محفوظ است و علمى که بدا بدان تعلق می‌گیرد «لوح محو و اثبات» است. حال ببینیم مقصود از لوح محفوظ و محو و اثبات چیست.

مقصود از لوح محفوظ (ام الکتاب) همان علم ازلى الهی است که مقدّرات در آن ثابت و غیر قابل تغییر است. بنا به گفته بسیارى از مفسران، لوح محفوظ و کتاب مبین یکى هستند؛ چون کتاب مبین همان مقام علم پروردگار است، و در آیه شریفه است که «در زمین و آسمان چیزى به سنگینى ذره از پروردگار تو پوشیده نیست، و هیچ موجودى کوچک‌تر و بزرگ‌تر از آن نیست مگر این‌که در کتابى مبین است». و مقصود از لوح محو و اثبات، صفحه گیتى و جهان هستى و طبیعت است که سرنوشت و تقدیر هر چیزى بر آن ثبت شده، لکن هیچ‌کدام از این تقدیرات ثابت نیست، بلکه همه آنها جنبه اقتضایى دارند.

نتیجه آن‌که تغییر بر حسب مصالح و مقتضیات زمان و مکان و... در لوح محو و اثبات سارى و جارى است که بدا نیز بدان تعلق می‌گیرد. به خلاف لوح محفوظ (علم ازلى الهی) که از آن تعبیر به کتاب مبین و «ام الکتاب» نیز شده، تغییرناپذیر و ثابت است.

پاسخ تفصیلی

معناى لغوى و اصطلاحى «بداء»

«بداء» از ریشه «بُدوّ» به معناى ظهور شدید است.[1] و در اصطلاح، گفته‌اند: بداء همچون نسخ داراى دو معنا است:

  1. پدیدار شدن رأى جدید براى خداوند که پیش از این آگاهى نداشته و سپس به آن پى برده باشد. این معنا باطل و نسبت آن به خداى تبارک و تعالى محال و ممتنع است.

پدیدار ساختن امرى براى مردم که در گذشته بر ایشان پنهان بود؛ یعنى این امر را خداوند از ازل می‌دانسته و از همان آغاز به همین شکل جدید که پدیدار گشته مقدّر داشت، ولى به جهت مصلحتى که مقام تکلیف آن‌را ایجاب می‌کرد، براى مدتى آن‌را از مردم مخفى داشت و سپس در موقع خود آشکار نموده است، این معنا معقول و پذیرفته است.[2] آنچه علماى شیعه از معناى «بدا» اعتقاد دارند و با استناد به روایات اهل‌بیت(ع) (مانند این‌که امام صادق(ع) فرمودند: «خداوند از همه انبیا، همراه با توحید، ایمان به بدا را نیز پیمان گرفته است».[3] یا حدیث دیگر که می‌فرماید: «هر کس گمان کند براى خداوند مسئله جدیدى روشن شده که قبلاً آن‌را نمی‌دانسته از او تبّرى جویید».[4]) روى آن پافشارى می‌کنند، همین معنا است که بدا هنگامى به خداوند نسبت داده می‌شود به معناى إبدا؛ یعنى آشکار ساختن چیزى که قبلاً ظاهر نبود و پیش‌بینى نمی‌شد.[5]

از جمله آیاتى که دلالت بر این حقیقت می‌کنند، این آیه شریفه است: «... لِکل أجلٍ کتابٌ، یمحو الله ما یشاءُ و یُثبتُ و عِندهُ أُمُّ الکِتابِ»؛ براى هر زمان و دوره‌اى کتاب [و قانون] است. خداوند هر چه را بخواهد محو یا اثبات می‌کند و «اُم الکتاب» تنها نزد او است.[6]

توضیح این مطلب این‌که؛ علم خداوند که با آن، احوال آفریدگان را تدبیر می‌کند دو گونه است: یکى علم مخزون، که جز خداوند کسى بدان آگاه نیست که «لوح محفوظ» نامیده می‌شود و دیگرى، آن علمى که خداوند به فرشتگان و پیامبران و دیگر اولیاى خود داده که از آن به «لوح محو و اثبات» نام برده می‌شود و همین بخش از علم است که «بدا» بدان راه دارد.[7]

امام صادق(ع) می‌فرماید: «خداوند دو گونه علم دارد: علم مکنون و مخزون که جز خودش کسى نمی‌داند که خود بدا [نشأت گرفته] از آن علم است. دیگرى علمى که به فرشتگان و انبیا آموخته است و ما نیز بدان آگاهیم».[8] بنابراین، دو گونه علم داریم: علمى که بدا از آن نشأت می‌گیرد که لوح محفوظ است و دیگرى علمى که بدا بدان تعلق می‌گیرد که لوح محو و اثبات است. پس بدا عبارت است از محو اوّل و اثبات ثانى و خداى سبحان عالم به هر دو است و این حقیقتى است که هیچ صاحب عقلى نمی‌تواند منکر آن باشد؛ زیرا براى تحقق و وجود امور و حوادث، دو نوع پیش‌بینى متصور است: یکى تحقق قابل تخلف که به حسب اقتضاى اسباب ناقص، از قبیل شرط و یا علت و یا عدم مانع است. دیگرى تحقق و وجود غیر قابل تخلف که به اقتضاى اسباب و علل تامه آن حوادث است و وجودى است ثابت و غیر مشروط و غیر متخلف و آن دو کتابى که آیه مورد بحث؛ یعنى کتاب محو و اثبات و ام الکتاب معرفى می‌کند یا عبارت‌اند از همین دو مرحله از وجود، و یا مبدأ آن دو هستند.[9]

لوح محفوظ، کتاب مبین و لوح محو و اثبات

«... و عِندَنا کِتابٌ حفیظٌ»؛ و نزد ما کتابى است که همه چیز در آن محفوظ است.[10] یا آیه «فى لوح محفوظ»،[11] این آیات دلالت دارند بر این‌که کتابى است که حافظ اعمال تمام انسان‌ها و غیر آنها است. در عین حال مشتمل است بر جمیع مشخصات حوادث و خصوصیات اشخاص و تغییراتى که آنها دارند، ولى خودش هیچ تغییر و دگرگونى ندارد. بنا به گفته بسیارى از مفسّران، لوح محفوظ و کتاب مبین یکى هستند؛ چون منظور از کتاب مبین همان مقام علم پروردگار است؛ یعنى همه موجودات در علم بی‌پایان او ثبت‌اند و شاهد، آن آیاتى است که می‌گویند: «در زمین و آسمان چیزى به سنگینى ذره از پروردگار تو پوشیده نیست، و هیچ موجودى کوچک‌تر و بزرگ‌تر از آن نیست، مگر این‌که در کتابى مبین هست»،[12] و «هیچ جنبنده‌اى در زمین نیست، مگر این‌که روزى او بر خدا است! او قرارگاه و محل نقل و انتقالش را می‌داند همه اینها در کتاب آشکارى ثبت است! (در لوح محفوظ، در کتاب علم خدا)»[13] و دلالت می‌کنند که جهان پهناور هستى نیز انعکاسى از این لوح محفوظ است. پس مقصود از لوح محفوظ (ام الکتاب) و کتاب مبین، همان علم ازلى الهی است که مقدّرات در آن ثابت و غیر قابل تغییر است. بر خلاف لوح محو و اثبات، که سرنوشت و تقدیر هر چیزى در آن ثبت شده، لکن هیچ‌کدام از این تقدیرات ثابت نیست، بلکه همه آنها جنبه اقتضایى دارند. مقصود از لوح محو و اثبات، صفحه گیتى و جهان هستى و طبیعت است که تقدیر هر چیزى در طبیعت خودش، آن هم به طور اقتضایى است که در صورت عدم مانع، علت تامه براى ایجاد چیزی خواهد بود و ما نسبت به مانع علم نداریم. در حالی‌که بارى تعالى نسبت به آن علم دارد. به همین جهت على بن الحسین(ع) می‌فرماید: «اگر نبود آیه‌اى در کتاب خدا من تا روز قیامت می‌گفتم چه اتفاقى می‌افتد». زراره می‌گوید: پرسیدم کدام آیه، امام پاسخ فرمودند: «یمحو الله ما یشاء و یثبت و عنده‏ ام الکتاب».[14] پس لوح محو و اثبات، حکمى است عمومى که تمامى حوادثى را که به زمان و اجل محدود می‌شوند در بر می‌گیرد. به عبارت دیگر؛ تمامى موجوداتى که در آسمان‌ها و زمین و ما بین آن دو است، دست‌خوش آن می‌گردند. چنان‌که خداوند می‌فرماید: «آسمان‌ها و زمین و آنچه در آنها است جز به حق و اجلى معلوم نیافریدیم».[15]

از مجموع بحث می‌توان نتیجه‌گیرى نمود که تغییر بر حسب مصالح و مقتضیات زمان و مکان و... در لوح محو و اثبات سارى و جارى است. بر خلاف لوح محفوظ (علم ازلى الهی) که تغییرپذیر نیست. پس همه موجودات دو جهت دارند، یک جهت تغییر که از این جهت دست‌خوش مرگ و زندگى، زوال و بقا، و انواع دگرگونی‌ها می‌شوند و یک جهت ثبات، که از آن جهت به هیچ وجه دگرگونى نمی‌پذیرند و بدا در همان قسم اوّل است.

 


[1]. قرشى، سید على اکبر، قاموس قرآن، ج 1، ص 172، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ ششم، 1371ش.

[2]. معرفت، هادى، تفسیر و مفسران، ج 1، ص 522، مؤسسه فرهنگى التمهید، چاپ اول، 1379ش.

[3]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج 1، ص 148، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق..

[4]. سفینة البحار، ج 1، ص 51؛ نیز ر.ک: کافى، ج 1، ص 148.

[5]. مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، ج 10، ص 249.

[6]. رعد، 38 و 39.

[7]. معرفت، هادى، تفسیر و مفسران، ص 523.

[8]. کافى، ج 1، ص 147.

[9]. طباطبائى، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه، موسوى همدانى، سید محمد باقر، ج 11، ص 584، بنیاد علمى و فکرى علامه، 1363ش.

[10]. ق، 4.

[11]. بروج، 22.

[12]. یونس، 61.

[13]. هود، 6.

[14]. عروسى حویزى، تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 512، مؤسسه اسماعیلیان، 1373ش.

[15]. احقاف، 3.

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

  • آیا در عصر پیامبر اسلام(ص) اجتهاد صورت می‌گرفته و از عقل برای استنباط احکام استفاده می‌شد؟
    5207 اجتهاد و مرجعیت در اسلام 1393/03/27
    اجتهاد در سیر تاریخی خود دارای حداقل دو معنا بوده است. تا قرن هفتم هجری، اجتهاد به معنای «رأی و قیاس» تلقی می‌شد، همین معنا از اجتهاد در کلام اهل سنت خود نمایی می‌کند؛ لذا از سوی عالمان شیعه با آن مخالفت شده است. اهل سنت با توجه ...
  • آیا ارسطو از پیامبران الاهی بوده است؟
    10118 پیامبران و کتابهای آسمانی 1386/05/25
    ارسطو فیلسوف، فیزیک دان و دانشمند بزرگ یونانی، در سال 384 قبل از میلاد، در استاگیرا واقع در شمال یونان چشم به جهان گشود. پدرش نیکو ماخوس، پزشک دربار پادشاه مقدونیه بود.ارسطو هنگامی که حدود هفده سال داشت به قصد تحصیل به آتن رفت و در سال 368 ...
  • اگر خانمی در هنگام نماز بدن خودش را در زیر چادر ببیند، اما از بیرون بدنش پیدا نباشد، آیا نمازش اشکال دارد؟
    4478 پوشش 1392/10/23
    اکثر مراجع تقلید در این‌باره می‌گویند، اگر از بیرون بدنش پوشیده باشد، کافى و نمازش صحیح است؛ اما برخی از فقها[1] علاوه بر این امر پوشاندن بدن حتی از خودش را نیز (بنابر احتیاط واجب)، لازم می‌دانند. ضمائم: پاسخ مراجع عظام تقلید نسبت ...
  • آیا خرید و فروش بچه برای فرزندخواندگی، کار و ... مجاز است؟
    5095 فرزندان پرورشگاهی و یا نامشروع 1394/01/12
    خرید و فروش انسان –کوچک یا بزرگ- جایز نیست،[1] ولی اگر این امر به منظور سرپرستی و فرزندخواندگی بوده و خلاف مقررات نیز نباشد، به خودیِ خود اشکالی ندارد. ضمائم: پاسخ مراجع عظام تقلید نسبت به این سؤال، چنین است:[2]
  • پیامبر (ص) در خطبه غدیر چند مرتبه کلمه علی را ذکر فرمودند؟
    12128 غدیر خم 1388/09/18
    کتاب العدد القویه، اثر علی بن یوسف حلی، یک از منابع شیعی است که خطبه غدیر را به صورت مشروح بیان کرده است. طبق آنچه در این کتاب موجود است، پیامبر اسلام (ص) در این خطبه، واژه های مختلفی را به کار برده که به امامت و ...
  • چرا باید نماز را در موقع خاص خواند؟
    10539 غایت شناسی 1388/01/19
    هر چند همه احکام بر اساس مصالح و مفاسد است؛ و هر حکمی دارای فلسفه و علتی است؛ ولی بیان و کشف علت تمام جزئیات احکام، کار بسیار مشکلی است؛ نهایت اینکه بتوان ضوابط کلی برای احکام بیان نمود؛ که البته کلیت در اینجا به معنای اکثری است که قابل ...
  • آیا سقط جنین به غیر از موارد بیماری یا پزشکی مجاز است؟
    13665 سقط جنین 1388/01/24
    در باره موضوعی که در سؤال مطرح شد مراجع عظام تقلید فتاوایی دارند که اشاره به آنها خالی از لطف نیست: س 1260: آیا سقط جنین بر اثر مشکلات اقتصادى جایز است؟ ج: سقط جنین به مجرّد وجود مشکلات و سختى‏هاى اقتصادى جایز نمى‏شود. س 1261: پزشک بعد از ...
  • معنای «غش در معامله» چیست و چه حکمی دارد؟
    1224 خرید و فروش 1391/09/07
    «غش در معامله» حرام است و باعث بطلان معامله می‌‌شود.[1] منظور از «غش در معامله» عبارت است از: فروختن جنسى که با چیز دیگر مخلوط است، در صورتى که آن چیز معلوم نباشد و فروشنده هم به خریدار نگوید، مانند فروختن شیری که ...
  • تفاوت بین فلسفه، عرفان، عقل و حکمت چیست؟
    48203 اصطلاحات 1391/10/25
    فلسفه به معنای خاص کلمه، تلاشی است ذهنی و عقلی و استدلالی برای درک واقعیت های جهان هستی. حکمت در معنایی که آن را متمایز از فلسفه بدانیم امری فراتر از فلسفه بوده و سرمنشأی الاهی و لدنی دارد و در قرآن نیز به عنوان عطیه ای الاهی محسوب ...
  • اسفار اربعه یا سفرهای چهارگانه در عرفان و سیر و سلوک را بیان نمایید.
    27705 مقام شناسی 1391/04/27
    عارفان سفر معنوی را دارای چهار مرحله می دانند؛ این مراحل به «اسفار اربعه» معروف است؛ سفر اول: سفر از خلق به سوی حق است؛ به این معنا که سالک در این مرحله باید حجاب های ظلمانی و نورانی بین خود و بین حقیقت ازلی و ...

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    891710 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    553802 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    429542 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    418357 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    394256 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    370779 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    347185 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    328589 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    316355 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    311726 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...