جستجوی پیشرفته
بازدید
17082
آخرین بروزرسانی: 1391/03/27
خلاصه پرسش
آیا علمای شیعه کتاب سلیم بن قیس را معتبر می دانند یا خیر؟
پرسش
آیا در نزد علمای شیعه کتاب سلیم بن قیس معتبر است؟
پاسخ اجمالی

سُلَیم بن قیس هلالی کوفی را بیشتر به دلیل کتابی که از او به یادگار مانده است، می شناسند. کتاب او در طول قرون متمادی، بحث های گوناگونی را برانگیخته و علمای بزرگی پیرامون آن به بحث و بررسی پرداخته اند.

به صورت کلی اقوال موجود درباره کتاب سلیم را به سه دسته می توان تقسیم کرد:

1. دسته اوّل که غالب دانشمندان و محدثان شیعه را دربر می گیرد، کتاب سلیم را از اصول معتبر و مستند دانسته اند.

در رأس این گروه محدّث نعمانی (اوائل قرن چهارم) قرار دارد که با صراحت، همه مندرجات کتاب سلیم را معتبر و متقن دانسته است.

 2. برخی نیز با این کتاب مخالفت کرده اند؛ بعضی با اصل استناد این کتاب به سلیم مخالف بوده و می گویند اصل این کتاب جعلی است و عده ای دیگر با قبول اصل استناد، روایات آن را رد کرده و احادیث کتاب را موثق نمی دانند.

3. نظریه سوم، راهی در میان این دو قول را می جوید. از یک سو کتاب سلیم و سند آن را اجمالاً تصدیق می کند و ادلّه بر مجعول بودن اصل کتاب را نادرست می داند و از سوی دیگر معتقد است آنچه از نسخه های کتاب در قرون بعد برجای مانده، خالی از تحریف نیست. لذا تمام روایات کتاب سلیم باید به مانند روایات دیگر بررسی شده و پس از بررسی، درباره آن حکم به صحت یا دروغ بودن کرد و این بررسیِ جزء به جزء، راه میانه دو قول است و به نظر ما اطمینان بیشتری را نسبت به رد و قبول احادیث کتاب به ما می دهد.

پاسخ تفصیلی

سُلَیم بن قیس هلالی کوفی را بیشتر به دلیل کتابی که از او به یادگار مانده است، می شناسند. کتاب او در طول قرون متمادی بحث های گوناگونی را برانگیخته و علمای بزرگی پیرامون آن به بحث و بررسی پرداخته اند. آنچه مسلّم است این که اگر حجیت این کتاب ثابت شود، می توان در مسائل مهمی چون موضوعات مورد اختلاف شیعه و سنّی بدان استناد کرد.

البته اهمیت این کتاب نشانگر این نیست که سلیم شخصیّتی اثر گذار و مشهور در زمان خود بوده است، بلکه به حسب گزارشاتی که خود او در کتاب آورده، معلوم می شود که او تنها یک گزارشگر بوده و آنچه را که می دیده و می شنیده، ثبت می کرد.[1]

شناخت امروزه ما از سلیم، محدود بوده و مدارک و شواهد کافی در مورد وی وجود ندارد. آنچه امروز از او در منابع رجال و حدیث بر جای مانده، معمولاً برگرفته از خود کتاب و مقدمه ای است که راویان این اثر بر کتاب او نگاشته اند. بنابر محتوای کتاب، سلیم دو سال پیش از هجرت دیده به جهان گشوده و در دوران خلافت عُمَر در عهد جوانی به مدینه آمد. تلاش سلیم در این دوره بیشتر مصروف ثبت و ضبط ماجرای سقیفه و فدک و حوادث پیرامون آن بوده است. او در دوران حکومت امیرالمؤمنین علی(ع) از یاران آن حضرت و شاهد مستقیم وقایع بود و آن گاه که حضرت به شهادت می رسد و امویان حکومت را به دست می گیرند، سلیم از جمله شیعیانی است که در لیست سیاه حکومت اموی قرار می گیرد.[2]

اهمیت کتاب سُلیم

اهمیت تاریخی این کتاب به دو لحاظ قابل بررسی است:

1. این کتاب، اولین کتاب حدیثی نگارش یافته شیعیان است که امروزه نیز موجود است؛ لذا این تقدّم زمانی، بر اساس قبول استناد این کتاب به سلیم، تا حد بسیاری بر ارزش و اعتبار کتاب خواهد افزود.

2. این کتاب به جهت گزارشی که از حوادث پس از وفات پیامبر(ص) و دوران حکومت حضرت علی(ع) به دست می دهد، اهمیت بسیاری دارد. یکی از ویژگی های برجسته کتاب، نقل حوادثی است که همواره میان شیعه و سنّی محلّ اختلاف و کشمکش بوده است. تأکید پیامبر اکرم(ص) بر مسئله امامت و ولایت، قضیه فدک، هجوم و آتش زدن خانه فاطمه زهرا(س) و ... از جمله این حوادث است.

دیدگاه های مختلف در اعتبار کتاب سلیم

از قرن ششم کتاب سلیم شهرت و آوازه ای افزون می یابد و روایات او با بسط و تفصیل بیشتری در جوامع روایی شیعه وارد می شود. در این دوره کتابی که بیشتر از دیگران از سلیم روایت آورده، الاحتجاج طبرسی و سپس ارشاد القلوب دیلمی است. تقریباً از همین زمان است که پاره ای از احادیث سلیم به برخی از منابع اهل سنّت نیز راه می یابد.[3]

سلیم بن قیس را عموم دانشمندان شیعه ستوده و توثیق کرده اند، اما این توثیق همگانی نبوده و برخی با آن مخالفت کرده اند.

به صورت کلی دیدگاه های موجود درباره این کتاب را می توان به سه دسته تقسیم کرد:

1. دسته اوّل که بیشتر دانشمندان و محدثان شیعه را دربرمی گیرد، کتاب سلیم را معتبر دانسته اند. در رأس این گروه محدّث نعمانی (اوائل قرن چهارم) قرار دارد که با صراحت، همه مندرجات کتاب سلیم را معتبر و متقن دانسته است. در کلام کشّی نیز نشان از توثیق سلیم و تأیید کتابش وجود دارد. شیخ طوسی و نجاشی هرچند سلسله سند خویش را به کتاب سلیم ذکر کرده اند، ولی در کلامشان هیچ شاهدی که به صراحت آن را تأیید یا تضعیف کند، وجود ندارد. قول به صحّت کتاب و مندرجات آن در میان محدّثان و رجالیان متأخر طرفداران بیشتری دارد.[4]

2. برخی نیز با این کتاب مخالف اند، بعضی با اصل استناد این کتاب به سلیم مخالف بوده و می گویند اصل این کتاب جعلی است و نمی توان آن را به سلیم نسبت داد[5] و عده ای دیگر با قبول اصل استناد، روایات آن را رد کرده و احادیث کتاب را موثق نمی دانند.[6]

3. نظریه سوم راهی میان این دو  را می جوید. قائلان به این قول از یک سو کتاب سلیم و سند آن را اجمالاً تصدیق می کنند و ادلّه ابن غضائری دائر بر مجعول بودن اصل کتاب را نادرست می دانند و از سوی دیگر معتقدند آنچه از نسخه های کتاب در قرون بعد برجای مانده خالی از تحریف نیست و به همین دلیل باید به روایات سلیم به دیده احتیاط نگریست و تنها پس از نقد و بررسی به نقل و نشر آن پرداخت. این قول در میان متأخرین نیز  طرفدارانی دارد.[7] بنابر این قول، تمام روایات کتاب سلیم باید به مانند روایات دیگر بررسی شده و پس از بررسی درباره آن حکم کرد.

در این جا یک روایت از کتاب سلیم را ذکر می کنیم که در کتاب های معتبر ذکر شده و مورد قبول عالمان است: «امام علی (ع) از پیامبر اکرم (ص) این کلام را نقل کرده اند که: علما بر دو دسته اند؛ گروهی که به علمشان عمل می کنند و اینان اهل نجات اند و گروهی عمل به علمشان را رها می کنند و اینان هلاک می شوند».[8]

از این دست روایات سلیم که در کتاب های معتبر آمده باشد؛ بسیار است و این خود می تواند شاهدی بر قول سوم باشد که باید هر روایت را به صورت جداگانه بررسی کنیم و در صورت اطمینان به روایت آن را قبول و در غیر این صورت، رهایش کنیم و در این حالت یقینا احتمال یافتن حقیقت در مورد احادیث سلیم بیشتر خواهد بود.

انتقادات بر کتاب سلیم

ابن غضائری به عنوان یکی از عالمان علم رجال درباره کتاب سلیم می گوید: کتاب بدون تردید جعلی است و در این باره شواهدی (در خود کتاب) نیز وجود دارد. او پس از این ادعا، به ذکر شواهدی می پردازد.[9] اما غیر از ابن غضائری که اصل کتاب را زیر سؤال می برد، عده ای نیز وجود دارند که اصل استناد را قبول دارند، ولی روایات آن را زیر سؤال برده و انتقاداتی بر کتاب کرده اند.

تعدادی از انتقادات کلی بر این کتاب از این قبیل اند:

1. متن و مضمون پاره ای از روایات سلیم که امروزه وجود دارد، خالی از اضطراب و دوگانگی و گاه سستی و کاستی نیست، این اضطراب و سستی می تواند نمایانگر وجود تحریف و اشتباه در این کتاب باشد.

2. بی توجهی یا کم توجّهی برخی از دانشمندان متقدّم شیعه نسبت به این کتاب نیز سؤال برانگیز است. برای مثال سید مرتضی در سراسر کتاب ها و رساله های خویش از کتاب سلیم نام و یادی به میان نمی آورد و در سراسر آثار خویش تنها یک روایت کوتاه از سلیم نقل کرده است. از دیگر شخصیت هایی که از کتاب سلیم نام نبرده اند، سید بن طاووس است. این مطلب از آن رو مایه شگفتی است که سید بن طاووس، همچون سیّد مرتضی، از کتابخانه ای معروف و مفصّل برخوردار بود و سیّد با علاقه وافری که به جمع آوری کتب داشته، بعید می نماید که از کتاب سلیم بی اطلاع مانده باشد و تقریباً شکی نیست که او این کتاب را دیده است. حال در نظر آورید که سید بن طاووس نه تنها نامی از کتاب سلیم نبرده، بلکه چند روایتی هم که از سلیم نقل کرده همگی از کتاب های دیگر بوده است. سید بن طاووس در کتاب کشف المحجّه، فرزندش را در وقایع سقیفه و پس از آن مکرّر به کتاب (المعرفة فی المناقب و المثائب) ابن هلال ثقفی ارجاع می دهد، امّا به هیچ وجه از کتاب سلیم، نامی نمی برد که این، اعتماد داشتن او به این کتاب را زیر سؤال می برد.

3. آنچه که مشایخ حدیث از سلیم در قرن چهارم و پنجم در کتاب های مختلف آورده اند با مندرجات فعلی کتاب سلیم اختلاف دارد و این خود یکی دیگر از مسائلی است که باید مورد تحقیق و بررسی قرار گیرد. حتی با یک نگاه اجمالی می توان دریافت که موضوعاتی از نسخه موجود در هیچ یک از متون روایی قرون اولیه نظیر کافی، خصال، من لایحضره الفقیه، استبصار و ، نقل نشده است.[10]

البته نوشته های بسیاری وجود دارد که اشکالات بر کتاب سلیم را به صورت جزئی و در ذیل احادیث بیان داشته اند[11] که در این جا مجالی برای ذکر آنها نیست.

البته موافقان این کتاب، به صورت بسیار مفصل در مقام پاسخ بر آمده اند و تلاش کرده اند با رفع این اشکالات، اعتبار کتاب را به اثبات برسانند. از جمله این موافقان، مترجم و محقق چاپ جدید این کتاب است که تلاش بسیاری در اثبات احادیث کتاب کرده است.

در چاپ جدید تحقیقات مفصلی پیرامون روایات کتاب به انجام رسیده است. مترجم و محقق این کتاب تلاش کرده نسخه های مختلف این کتاب را مشاهده کند و متن را با توجه به نسخه های متفاوت بنگارد. علاوه بر این، در چاپ جدید تلاش شده، روایات سلیم که در کتاب های دیگران آمده، نیز جمع آوری شود و با ذکر منابع دیگر که این احادیث را آورده اند، توثیقی برای روایات سلیم گردآوری گردد.

 

[1]. بابایی آریا، علی؛ فخلعی، محمد تقی، در جستجوی سلیم بن قیس هلالی، صفحه 16، مجله دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مشهد، شماره 72 تابستان 1385.

[2]. سبحانی، محمد تقی، گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی، ص 20، مجله آینه پژوهش، شماره 37، 1375 ش.

[3]. همان،ص 22.

[4]. همان، ص 22.

[5]. به نقل از گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی، ص 23.

[6]. جوادی، قاسم، کتاب سلیم بن قیس، ص 164- 165، فصلنامه علمی- تخصصی علوم حدیث، شماره 35- 36، بهار و تابستان 1384.

[7]. گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی،ص 23.

[8]. کلینى، الکافی، ج1، ص 44، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1365 ش.

[9]. به نقل از: جلالی، عبدالمهدی، پژوهشی درباره سلیم بن قیس هلالی، ص 120، مجله دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مشهد، شماره 60، تابستان 82.

[10]. گامی دیگر در شناسایی و احیای کتاب سلیم بن قیس هلالی، ص 27- 28.

[11]. ر. ک: جوادی، قاسم، کتاب سلیم بن قیس، ص163 – 179.

 

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    910360 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    577629 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    513332 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    440266 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    415021 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    377050 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    367363 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    354759 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    331081 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    319539 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...