بازدید
5765
آخرین بروزرسانی: 1393/03/25
خلاصه پرسش
شیوه تفسیرى شیخ طوسى(ره) در تفسیر تبیان چگونه است؟
پرسش
شیوه تفسیرى شیخ طوسى(ره) در تفسیر تبیان چگونه است؟
پاسخ اجمالی
یکی از آثار شیخ طوسی، «التبیان فی تفسیر القرآن» است. این تفسیر، هم به جهت بزرگی نویسنده و هم به جهت تنوّع مطالب موجود از اهمیت بسزایی برخوردار است. شیخ طوسی با این‌که شخصیت حدیثی و فقهی بزرگی بوده و کتاب‌های مهمی در این زمینه‌ها دارد، اما متکلمی بزرگ نیز به شمار آمده و طبیعتاً عقل در نوع تفکر او جایگاه والایی داشته است. او در کتاب تفسیری خود، تنها به نقل روایات اکتفا نکرده، بلکه علاوه بر آن، با تکیه بر عقل و توجه به علوم مختلف به ارزیابی آرای تفسیری گذشتگان و معاصران خود پرداخته است و به نوعی می‌توان این تفسیر را کتابی کلامی نیز دانست.
 
پاسخ تفصیلی
ابو جعفر محمد بن حسن طوسى، معروف به «شیخ طوسی» و «شیخ الطائفه»،[1] از علمای بزرگ شیعه است. از او کتاب‌های مختلفی در حدیث، فقه، رجال و تفسیر باقی مانده است که «التبیان فی تفسیر القرآن» از جمله مهم‌ترین آنها می‌باشد. شیخ طوسی می‌گوید در این تفسیر، تلاش کرده تا در حد امکان، مطالب جدیدی را ارائه کند: «آنچه مرا به تألیف این کتاب واداشت این است که در بین علمای گذشته و کنونی کسی را نیافتم که کتابی چنان جامع در تفسیر قرآن نوشته باشد که شامل جمیع فنون و فروع معانی آن باشد. تنها عده‌ای به جمع‌آوری احادیث و روایات مربوط به تفسیر آیات اقدام نموده‌اند و در صدد توضیح و تفسیر نبوده‌اند. علمای اهل سنت که به تفسیر قرآن پرداخته‌اند را این‌گونه یافتم:
1. کسانى چون طبرى؛ هر سخن منقولى را در تفسیر قرآن گرد آورده‌اند و هر سخن در علم مورد تخصصشان را مطرح کرده‌اند.
2. کسانى که به اختصار تنها به تفسیر الفاظ غریب و مشکل قرآن پرداخته‌اند.
3. کسانى که راه میانه پیموده‌اند و بیشتر به علومى توجه کرده‌اند که خود در آن تبحّر داشته‌اند؛ مثلاً زجاج و فرّاء به صرف و نحو، مفضّل بن سلمة به واژگان و اشتقاق الفاظ، ابو على جبائى به کلام و ابو القاسم بلخى به فقه توجه کرده‌اند».[2]
در نهایت شیخ طوسی به نگارش تفسیری دست زد که شامل علوم مختلف قرآنی در آن زمان بوده است؛ وی می‌گوید: «شنیده‌ام که گروهی از شیعیان چه در گذشته و چه در حال حاضر، خواهان کتابی هستند نه چندان مفصّل و نه بیش از حد مختصر که شامل همه علوم و فنون قرآنی از قبیل قرائت، معانی، اعراب، سخن از متشابه، پاسخ به ایرادات منکران و مخالفان مانند مجبره، مشبهه، مجسمه و... و بیان استدلال‌های علمای گذشته در صحت عقاید و اعتقاداتشان باشد و من به خواست خدا به این کار می‌پردازم؛ با روش و سبکی موجز و مختصر در همه فنون قرآنی؛ نه چنان مفصل که باعث ملال خواننده شود و نه چنان مختصر که فهم معانی را مشکل سازد».[3]
روش شیخ طوسی در تفسیر به این صورت است که؛ در آغاز هر سوره‏، به نام‌هاى آن، مکى یا مدنى بودن سوره، و وجود آیه ناسخ و منسوخ در آن می‌پردازد ‏سپس با ذکر آیه به معنای لغوی الفاظ در آن‌، اختلاف قرائت، صرف، نحو و گاه نکات بلاغى پرداخته و سرانجام، شرح و تفسیر آیه و آراء و اقوال مختلف را بیان می‌کند.
همچنین اسباب نزول آیه و مسائل کلامی مستفاد از ظاهر آن‌را ذکر می‌کند و مسائل مورد اختلاف فقهی و اعتقادی را نیز مورد بررسی قرار می‌دهد.
این تفسیر، هم به جهت بزرگی نویسنده آن و هم به جهت تنوّع مطالب موجود در آن از اهمیت بسزائی برخوردار است. آقا بزرگ تهرانی از علمای متأخر شیعی در مقدمه خود بر تفسیر تبیان، آن‌را این‌گونه توصیف می‌کند: «التبیان فی تفسیر القرآن؛ ... این اثر پربار ... اولین تفسیری است که مؤلف آن، میان علوم مختلف قرآنی جمع کرده است».[4]
شیخ طوسی در ابتدای کتاب و قبل از بحث‌های تفسیری، به مطالب مهمی پرداخته است که برخی از آنها را تحت عنوان‌ «فصل فی ذکر جمل لا بد من معرفتها قبل الشروع فی تفسیر القرآن» قرار داده و موضوعات مرتبط با قرآن مانند تحریف یا عدم تحریف در قرآن، بررسی روایات دلالت کننده بر تحریف، ناسخ و منسوخ و ... را مطرح می‌کند. سپس عنوانی به نام «فصل فی ذکر اسامی القرآن، و تسمیة السور و الآیات» دارد که در آن اسامی قرآن و برخی علت‌ها و حکمت‌های این اسامی را ذکر می‌کند.
مباحث فقهی و اصولی تبیان
به سبب مهارت شیخ طوسى در فقه امامیه و مذاهب اهل سنّت، مباحث فقهى و اصولى نیز در تفسیر وى مطرح شده است. وى در ذیل برخی از آیات، به مباحث فقهی می‌پردازد که در این‌جا به ذکر دو نمونه بسنده می‌شود:
1. بحث نکاح متعه که از اختلافات مهم شیعه و سنی در فقه است، ذیل آیه 24 سوره نساء.[5]
2. بطلان قیاس فقهی ذیل آیه 2 سوره حشر.[6]
مباحث کلامی تبیان
شیخ طوسی با این‌که شخصیت حدیثی و فقهی بزرگی بوده و کتاب‌های مهمی در این دو دانش دارد، اما از متکلمان بزرگ شیعه نیز به شمار ‌آمده و طبیعتاً عقل در نوع تفکر او جایگاه والایی داشته است. او در کتاب تفسیری خود بر خلاف بیشتر مفسران قبل از خود، تنها بر نقل روایات مأثور در تفسیر اکتفا نکرد، بلکه علاوه بر آن، با تکیه بر عقل و توجه به علوم مختلف به ارزیابی آرای تفسیری گذشتگان و معاصران خود پرداخته و به نوعی می‌توان این کتاب را تفسیری کلامی نیز دانست. در این‌جا به ذکر عناوین دو نمونه از مباحث مهم کلامی بسنده می‌کنیم:
1. بحث از امامت و اهل بیت پیامبر در ذیل آیه تطهیر(احزاب 33) مطرح شده است.[7]
2. بحث از شفاعت در ذیل آیه 48 سوره بقره مطرح شده است.[8]
 

[2]. شیخ طوسى، محمد بن حسن، التبیان فى تفسیر القرآن، با مقدمه: شیخ آقابزرگ تهرانى، تحقیق: عاملی، احمد قصیر، ج 1، ص 1، بیروت، دار احیاء التراث العربى،‌ بی‌تا.
[3]. همان، ص 2.
[4]. همان، مقدمه آقا بزرگ تهرانی، ص 19.
[5]. همان، ج ‏3، ص 164 – 167.
[6]. همان، ج ‏9، ص 560.
[7]. همان، ج ‏8، ص 339 – 341.
[8]. همان، ج ‏1، ص 213 – 214.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    887227 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    548533 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    426148 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    413413 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    389999 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    369454 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    334604 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    319963 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    314676 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    310131 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...