جستجوی پیشرفته
بازدید
2771
تاریخ بروزرسانی 1394/07/13
 
کد سایت fa60623 کد بایگانی 74488 نمایه اتحاد یا انفصال سوره‌های فیل، قریش، ضحی و انشراح
طبقه بندی موضوعی علوم قرآنی
خلاصه پرسش
سوره‌های فیل و قریش که دارای معنای مرتبط با هم می‌باشند، یک سوره‌ هستند و یا دو سوره؟ همچنین سوره‌های ضحی و انشراح؟
پرسش
چرا سوره قریش با این‌که از نظر معنایی به گونه‌ای است که گویا سوره قریش و فیل یک سوره هستند، به صورت جدا آمده است؟
پاسخ اجمالی
نظم موجود در قرآن، موجب پیوستگی و ارتباط میان آیات و سوره‌ها شده است و چنین ارتباطی به تنهایی مستلزم یکی بودن آنها نیست. با این حال، برخی مفسران، سوره‌های فیل و قریش و همچنین ضحی و انشراح را در حکم یک سوره دانسته‌اند.
اتحاد و یا انفصال سوره‌های یادشده، ‌هم از دیدگاه فقهی و هم از دیدگاه تفسیری مورد نقد و نظر قرار گرفته است. در همین زمینه، برخی روایات آنها را در حکم یک سوره و برخی نیز آنها را در حکم دو سوره می‌دانند. با این حال؛ عموم فقهای شیعه،‌ به لزوم خواندن هر دو سوره در یک رکعت نماز، حکم کرده‌ و یا دست کم احتیاط را در آن دانسته‌اند.
 
پاسخ تفصیلی
قرآن کریم در چگونگی تنظیم - بر خلاف کتاب‌های نوشته شده بشری - روش خاص خود را داشته و در قالبی تنظیم شده است که پیامبر اسلام(ص) ناظر بر این ترتیب و  تنظیم بود.[1] قرآن سوره‌های مختلفی دارد که انتهای برخی از آنها با ابتدای برخی سوره‌های دیگر ارتباط دارند، اما این به معنای یکی بودن این سوره‌ها نیست. برای نمونه انتهای سوره «بیّنه» که در آن سخن از پاداش افراد صالح و بهشت می‌کند - پاداش آنها نزد پروردگارشان باغ‌هاى بهشت جاویدان است که ... این [مقام والا] براى کسى است که از پروردگارش بترسد -[2] ارتباط تنگاتنگی با ابتدای سوره بعدی دارد که به چگونگی برپایی قیامت پرداخته است: «هنگامى که زمین شدیداً به لرزه درآید، و زمین بارهاى سنگینش را خارج سازد!».[3] اما هیچ‌یک از اندیشمندان شیعه و اهل سنت این دو سوره را در حکم یک سوره نمی‌دانند.[4]
در همین راستا؛ آیات انتهایی سوره «فیل» با آیات ابتدایی سوره «قریش»، ارتباط بسیار دارد: «...با سنگ‌هاى کوچکى آنان را هدف قرار می‌دادند،سرانجام آنها را همچون کاه خورده ‏شده [و متلاشى] قرار داد!».[5] و سپس: «[کیفر لشکر فیل‌سواران] بخاطر این بود که قریش [به این سرزمین مقدس] الفت گیرند [و زمینه ظهور پیامبر فراهم شود]!».[6] همچنین میان سوره «ضحی» و «انشراح» نیز چنین ارتباط تنگاتنگی وجود دارد.
با آن‌که این ارتباط نیز به تنهایی نشانگر اتحاد نیست، اما در خصوص این چهار سوره، گفت‌وگوهایی در مورد اتحاد دو سوره با هم (در واقع و یا در احکام) وجود دارد.
با توجه به نکاتی که گفته شد، یکی و یا جدابودن این سوره‌ها را در دو بخش فقهی و تفسیری بررسی می‌کنیم.
الف. بحث فقهی
اهل سنت، در نماز تنها سوره حمد را به عنوان یک سوره لازم می‌دانند و خواندن یک سوره تمام در کنار سوره حمد را واجب نمی‌دانند. براین اساس، گفت‌وگو در مورد اتحاد و یا انفصال این سوره‌ها، هیچ اثر فقهی برای آنان نخواهد داشت. اما در فقه شیعی که لازم است در رکعت اول و دوم هر یک از نمازها،‌ در کنار سوره حمد یک سوره کامل نیز خوانده شود؛ این اتحاد و انفصال دارای اثر فقهی نیز خواهد بود. در همین راستا بسیاری از فقهای شیعه، دو سوره (فیل و قریش) و همچنین سوره‌های (ضحی و انشراح) را در حکم یک سوره دانسته‌اند که در نماز باید با هم خوانده شود.[7] البته میان آن ‌دو سوره، بسم الله نیز قرائت شود.[8] البته بسیاری از فقها، چنین حکمی را به عنوان واجب حتمی اعلام نکرده، بلکه به تعابیری؛ مانند احوط و اظهر بسنده کرده‌اند.[9]
این نظریه فقهای شیعه برگرفته از روایاتی است که بر اساس آن، ائمه معصومین(ع) در نماز خود، میان این سوره‌ها جمع کرده‌اند:
زید شحام نقل می‌کند؛ نماز صبح را به امام صادق(ع)اقتدا کردیم، حضرتشان در یک رکعت از نمازشان سوره«و الضحى» و سوره«ا لم نشرح» را با هم خواند.[10]
مفضل بن عمر از امام صادق(ع) نقل کرد: «در یک رکعت نماز بین دو سوره جمع مکن، مگر سوره‌های "و الضحى" و "ا لم نشرح" و سوره‌های "ا لم تر کیف" و "لإیلاف قریش"».[11]
البته باید توجه داشت؛ برخلاف این روایات، روایات دیگری نیز وجود دارد که هر یک از اینها را سوره مستقل می‌داند؛ لذا خواندن یکی از این سوره‌ها در یک رکعت از نماز، کفایت می‌کند: «امام صادق(ع) نماز می‌خواند و در رکعت اول سوره ضحی را خواند و در رکعت دوم سوره «أ لم نشرح» را قرائت می‌کرد».[12]
زمانی که زمان نماز صبح شد؛ امام صادق(ع) بلند شد، اذان و اقامه گفت. سپس نماز را شروع کرد. در رکعت اول سوره حمد و ضحی و در رکعت دوم حمد و قل هو الله را خواند، سپس قنوت گفته و نماز را ادامه داد و تمام کرد.[13]
بررسی همه روایات و جمع میان اینها،‌ مستلزم گفت‌وگوی تخصصی فقهی است که در این مختصر، مجال آن نیست، ولی فتوای قطعی و یا احتیاط فقها همان است که بیان شد؛ یعنی سوره فیل و قریش و همچنین سوره ضحی و انشراح، حتی اگر دو سوره مستقل باشند، اما در نماز در حکم یک سوره بوده و باید در یک رکعت با هم خوانده شوند.
ب. بحث تفسیری
عموم روایات شیعه در این مسئله، در ارتباط با خواندن این سوره‌ها در نماز است. با این حال برخی از مفسران شیعی، این سوره‌ها را - هرچند در ظاهر به صورت دو سوره مجزا آمده‌اند - به لحاظ تفسیری نیز در حکم یک سوره دانسته‌اند.[14]
اما گروهی از مفسران با این استنباط مخالفت کرده و معتقدند: حق این است که دلالت روایات - بر فرض قبول آنها - تنها بر جواز خواندن این دو سوره‌ها با هم، در نماز دلالت خواهد داشت و مطلب دیگری (مانند یکی بودن آنها در قرآن) از این روایات استفاده نمی‌شود.[15]
برخی مفسران اهل سنت، وجود برخی قرائن بر یکی بودن این سوره‌ها را تأیید کرده‌اند،[16] اما با این وجود، بیشتر مفسران با این ادعا موافق نبوده و آنها را دو سوره مستقل از یکدیگر می‌دانند.[17] حتی برخی ادعای شهرت کرده‌اند: «این مطلب مشهوری است که سوره قریش از سوره فیل جدا می‌باشد. اما این‌که اول سوره قریش با سوره فیل مرتبط است؛ دلیلی بر یکی بودن آنها نیست؛ زیرا مجموعه قرآن به مانند یک سوره واحد و آیه واحد، می‌باشد که برخی از آیات، تصدیق کننده و گاه روشن کننده آیات دیگر هستند».[18]
علاوه بر این، برای استقلال سوره قریش از سوره فیل به روایتی نیز استناد شده است. پیامبر(ص) فرمود: «خداوند، قریش را به هفت خصلت، اختصاص داد که به هیچ فردی قبل از آنها و حتی بعد از آنها چنین، امتیازاتی را نداده است ... در مورد آنها سوره‌ای را نازل کرد که در آن، تنها از قریش سخن به میان آمده است».[19]
حال اگر ما سوره قریش را وابسته به سوره قبل بدانیم، دیگر این امتیاز از بین می‌رود؛ زیرا در سوره فیل از ابرهه و سپاهیان او نیز یاد شده است.
 

[2]. بیّنه، 8.
[3]. زلزال، 1- 2.
[5]. فیل، 4- 5.
[6]. قریش، 1.
[7]. شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، محقق، موسوی خرسان، حسن، ج 2، ص 72، تهران، دارالکتب الإسلامیة،چاپ چهارم، 1407ق؛ اصفهانی(مجلسی اول)، محمد تقی، لوامع صاحبقرانی، ج 4، ص 38، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، 1414ق.
[8]. نجفی، محمد حسن، مجمع الرسائل(محشّی)، ج 1، ص 252، مشهد، مؤسسه صاحب الزمان(ع)، چاپ اول، 1415ق؛ محدّث قمّی، شیخ عباس، الغایة القصوی فی ترجمة العروة الوثقی، محقق، اسد اللهی‌فرد‌، علی رضا، ج 1، ص 407، قم، منشورات صبح پیروزی، چاپ اول، 1423ق.
[9]. امام خمینی، توضیح المسائل(محشّی)، گردآورنده، بنی‌هاشمی خمینی، سید محمدحسین، ج 1، ص 543، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ هشتم، 1424ق.
[10]. شیخ طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج ‏1، ص 317، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1390ق.
[11]. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، ج 4، ص 542، تهران، دانشگاه تهران، چاپ اول، 1377ش.
[12]. الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، ج 1، ص 318.
[13]. قطب الدین راوندی، سعید بن عبدالله، الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 630، قم، مؤسسه امام مهدی(ع)، چاپ اول، 1409ق؛‌ ابن حمزه طوسی، محمد بن علی، الثاقب فی المناقب، محقق، علوان، نبیل رضا، ص 162، قم، انصاریان، چاپ سوم، 1419ق.
[14]. کاشانی، ملا فتح الله، زبدة التفاسیر، ج 7، ص 524، قم، بنیاد معارف اسلامی، چاپ اول، 1423ق؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 27، ص 118، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1374ش.
[15]. طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 20، ص 365، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، 1417ق.
[16]. زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج ‏4، ص 801، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ سوم، 1407ق.
[17]. آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق، عبدالباریعطیة، علی، ج 15، ص 470، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، 1415ق.
[18]. فخر رازی، محمد بن عمر، تفسیر مفاتیح الغیب، ج 32، ص 295، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1420ق.
[19]. سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج 6، ص 397، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، 1404ق؛ ثعلبی نیشابوری، احمد بن ابراهیم، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، ج 10، ص 299، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ اول، 1422ق.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    734623 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    467820 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    327243 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    318894 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    306993 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود.نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ثنای الاهی شروع ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    273458 حقوق و احکام 1387/12/04
    پاسخ مراجع عظام تقلید نسبت به این سؤال، چنین است: [1] حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی): اگر ناخن کاشته شده قابل برداشتن نبوده یا ازاله آن مستلزم ضرر و مشقّت باشد ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    259910 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    258717 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    255788 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را هفده تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    199241 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

7286  نفر