جستجوی پیشرفته
بازدید
11520
تاریخ بروزرسانی 1388/12/09
 
کد سایت fa7625 کد بایگانی 7446 نمایه امور تعبدی و شرایط و دلیل آن
خلاصه پرسش
منظور از تعبّد در لسان شریعت و شرایط آن چیست؟ برای اثبات آن چه دلیلی می‏توان بیان کرد؟
پرسش
منظور از تعبّد در لسان شریعت چیست؟ این تعبّد چه شرایطی دارد؟ و چه دلیلی می‏توان بیان کرد برای اثبات این که برخی امور تعبّدی هستند (به طور کلّ)، و تعیین مصادیق آن امور چگونه است؟
پاسخ اجمالی

تعبد از ریشه عبد و عبودیة، به معنای بندگی و پرستش است و در روایات نیز به همین معنا آمده است.

فقها و متشرعین تعبد را در معانی دیگری نیز استعمال نموده اند.

یکی از اموری که در آن اصطلاح تعبّدی به کار می رود جایی است که در آن نیاز به دلیل نباشد.

اصول دین و عقیده هر شخصی باید بر اساس دلیل باشد اما در فروع دین همین قدر که ثابت شود که آن حکم از جانب خدا است کفایت می کند و نیازی به تحقیق و استدلال و دانستن علت و فلسفه آن نیست، زمانی که سؤال می شود چرا مثلاً نماز صبح را باید دو رکعت بخوانیم در پاسخ گفته می شود این تعبدی است (باید بپذیریم و نیازی به استدلال ندارد).

در میان اصولیون نیز واجب تعبدی در مقابل توصلی استعمال می شود؛ یعنی واجبی است که برای صحت و پذیرش آن از جانب خداوند قصد قربت و خالص بودن عمل برای خدا شرط است؛ مثل نماز، روزه، حج و ... .

واجب توصلی واجبی است که برای صحت آن از جانب خداوند قصد قربت و خالص بودن عمل برای خدا شرط نیست گرچه برای پذیرش و رسیدن به ثواب قصد قربت شرط است؛ مثل دفن میت، شستن لباس و ... .

پاسخ تفصیلی

تعبد از ریشه عبد و عبودیت به معنای بندگی و پرستش است، و در روایات نیز به همین معنا آمده است.[1]

اما در میان متشرعین و فقها، تعبد به معانی دیگری نیز آمده است که به گونه ای به معنای لغوی آن نیز مربوط می باشد.

یکی از اموری که در آن اصطلاح تعبدی به کار می رود جایی است که در آن نیاز به استدلال و دلیل نباشد.

وظایف بندگان و مکلّفین به دو بخش اعتقادی و عملی تقسیم می گردد که از اولی به اصول دین و از دومی به فروع دین تعبیر می شود.

در اصول دین عقیده هر شخصی باید بر اساس دلیل باشد[2] اما در بیشتر موضوعات مرتبط با فروع دین همین قدر که با دلیل ثابت شود حکمی از جانب خدا است همین کفایت می کند و نیازی به تحقیق و استدلال و دانستن علت و فلسفه آن نیست معمولاً زمانی که سؤال می شود چرا مثلاً نماز صبح را باید دو رکعت بخوانیم در پاسخ گفته می شود این تعبدی است (باید بپذیریم و نیازی به استدلال ندارد).

از این رو گفته اند دستورهاى دینى که از جانب خداوند متعال معین شده تعبدى است.[3]

چرا امور عبادی نیاز به استدلال ندارد؟

امور عبادی از فروع دین هستند، همان طور که از اسم آن پیدا است این امور متفرع بر اصول دین هستند؛ یعنی زمانی که ما خداوند را به صفاتی مانند عالم بودن، حکیم بودن، عادل بودن و ... شناختیم پس اجمالاً می دانیم اگر خداوند ما را به اموری مکلّف نموده تحقیقاً مصلحت ما و منافع بندگان چنین چیزی را اقتضا داشته است.

علاوه بر این چه بسا دانستن علت و فلسفه احکام به نفع ما نباشد و از اخلاص و قصد قربت بکاهد؛ مثل این که روزه دار بداند که روزه برای مریضی او منفعت دارد در مقایسه با کسی که چنین اطلاعی ندارد، مکلف عمل تعبدی را از جهت فرمانبرى انجام می دهد و هر چه تعبد بیشتر شود اصل فرمانبرى از پروردگار در روح متعبد محکم‏تر می شود و اسلام همه نفس او را فرا می گیرد و به تعبیر دیگر قوا و انگیزه‏هاى نفسانى او تسلیم حق می گردند. از این جهت در انجام عبادت اگر اندکى توجه از تعبد خالص و فرمانبرى برگردد؛ مانند توجه به جلب نفعى یا دفع ضررى، چون حقیقت و روح عبادت تحقق نیافته، باطل است. شاید به همین جهت همه اسرار عبادت بر همه مجهول است و آنچه بر اندکى معلوم است نباید در نیت و تعبد مورد توجه باشد، تا تعبد، به کمال برسد.[4]

جای دیگری که در آن اصطلاح تعبدی به کار می رود علم اصول فقه است. این اصطلاح در مقابل توصلی قرار دارد و تعریف آنها به شرح زیر است:

واجب تعبدی واجبی است که برای صحت و پذیرش آن از جانب خداوند قصد قربت و خالص بودن عمل برای خدا شرط است؛ مثل نماز، روزه، حج و ... .

واجب توصلی واجبی است که در آن قصد قربت و خالص بودن عمل برای خدا شرط نیست گرچه برای پذیرش و رسیدن به ثواب قصد قربت شرط است؛ مثل دفن میت، شستن لباس و ... .

توضیح اینکه

واجباتى که در شریعت اسلام است را از دیدگاه های مختلف تقسیم بندی می کنند: عینى و کفایى، تعیینى و تخییرى، تعبّدى و توصّلى، مطلق و مشروط، نفسى و غیرى و ... .

واجب تعبدى؛ مثل نماز و روزه و خمس و زکات و مانند اینها که قصد قربت در صحت آن شرط است، واجب توصّلى؛ مثل نجات غریق و پرداخت نفقه که قصد قربت در صحت آن شرط نیست.

بنابر این تعبّدیات آن است که قصد قربت و خلوص در آنها معتبر است و بدون آن فاسد است. [5]

اما توصلیات آن است که قصد قربت و خلوص در آنها  الزامی نبوده  و بدون آن عمل فاسد نمی شود بلکه بدون آن ثواب و اجر ندارد.

آن چه که از روایات استفاده می شود این است که بعضی از اعمال نیاز به قصد قربت دارد و بدون آن عمل باطل است، اما بعضی دیگر از اعمال هستند که صحت آن نیاز به قصد قربت ندارد و بدون قصد قربت نیز آن عمل صحیح است قسم اول را تعبیر به امور عبادی یا تعبدی می کنند اما قسم دوم را به توصلی تعبیر می نمایند.



[1]  مصطفوى، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏، ج‏8، ص 12، ناشر: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1360 ش‏؛ طبرسى، ابو منصور احمد بن على ، الاحتجاج، ج 2، ص 395، نشر مرتضى مشهد مقدس، 1403 هجرى قمرى.

[2] توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج‏1، ص: 11مسأله 1.

[3] منسوب به امام صادق (ع)،مصباح الشریعة، مصطفوى، حسن، ص 236، ناشر: انجمن اسلامى حکمت و فلسفه ایران با اندکی تصرف.

[4] طالقانى، سید محمود، پرتوى از قرآن، ج‏1، ص 307، پرتوى از قرآن‏، ناشر: شرکت سهامى انتشار، تهران، 1362 ش.

[5] طیب، سید عبد الحسین، أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‏3، ص 40 و 41.

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

  • آیا خالکوبی حرام است؟
    31630 گوناگون 1389/07/20
    دفتر حضرت آیت الله العظمی سیستانی (مد ظله العالی):فی نفسه جایز استدفتر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مد ظله العالی):هرگاه ضرر خاصّى براى بدن نداشته باشد عکسهاى موجب فساد اخلاق در آن نباشد جایز است و در هرحال براى وضو و غسل مشکلى ایجاد نمى کند.دفتر حضرت آیت ...
  • اولین بار چه کسی حد را در اسلام جاری کرد؟
    5552 حدود، قصاص و دیات 1391/03/25
    بدیهی است، با توجه به این که نخستین حکومت اسلامی در زمان پیامبر اسلام ایجاد شد، طبعاً حدود الاهی نیز توسط آن حضرت اجرا شده است که روایات زیادی این سخن ما را تأیید می کند. برای نمونه یکی از آن احادیث ...
  • بر اساس خطبه غدیر دوستان اهل البیت(ع) چه ویژگی‌هایی دارند؟
    4857 غدیر خم 1392/08/01
    پیامبر اسلام(ص) پس از حمد و ثنای الهی و بیان فرازهایی از خطبه غدیر فرمود: اى مردم، من راه مستقیم خداوند هستم که شما را به پیروی از آن امر نموده، و سپس على(ع) بعد از من، و سـپس فرزندانم از نسل او که امامان هدایت‌اند، به حق ...
  • آیا شخصیت شیخ رجبعلی خیاط مورد تایید می باشد؟
    7908 شرح حال 1389/08/17
    «رجبعلی نکوگویان» مشهور به شیخ رجبعلی خیاط عاشق سالکی بود که با عشق به اهل بیت عصمت و طهارت به مقامات عرفانی رسیده بود. او اصل را در انتظار فرج امام زمان قرار داده بود.   وی در سال 1262 در تهران به دنیا آمد و در ...
  • زنان با انجام چه کارهایی می‌توانند به مقام شهدا برسند؟
    852 حدیث 1396/07/16
    یک زن چه مجرد و چه متأهل، اگر وظایف شرعی خود را بخوبی انجام دهد، می‌تواند امیدوار باشد که پاداش شهیدان را دریافت کند. روایت ام سلمه تنها اشاره به بخشی از چنین پایاپایی است: «ام سلمه می‌گوید: رسول خدا(ص) فرمود: هر زنى در خانه شوهر براى اصلاح، ...
  • آیا حضرت زهرا(س) در روزهای پایانی عمر شریفشان از ابوبکر راضی شدند؟!
    1021 حدیث 1396/06/22
    گزارشی در برخی منابع اهل‌سنت وجود دارد مبنی بر این‌که ابوبکر در روزهای پایانی عمر کوتاه حضرت زهرا(س) نزد ایشان آمده و چنین گفت: «به خدا قسم! خانه و زندگی و مال و ثروتم و خویشانم را ترک نکردم، مگر برای به دست آوردن رضایت و خوشنودی خدا ...
  • ظلم چیست و چه گناهانی ظلم هستند؟
    21463 گناه و رذائل اخلاقی 1392/10/25
    ظلم دو معنا دارد؛ یکی جامع همه رذایل بوده، و شامل ارتکاب هر یک از زشتی‌های شرعی و عقلی است. و دیگری ضرر و اذیت رسانیدن به ‏غیر، از قبیل: کشتن و یا زدن، دشنام و فحش دادن، غیبت کردن، تصرف کردن مال ‏غیر به ناحق و یا ...
  • آیا در منابع رده اول اهل سنت؛ روایاتی درباره ظهور امام مهدی (عج) وجود دارد؟
    1165 مهدی و اهل سنت 1395/05/21
    باور به مهدویّت از مسائلى است که همه مذاهب اسلامى بر آن اتفاق نظر دارند و مختص به پیروان مکتب اهل‌بیت(ع) نیست. شمار فراوان احادیث مرتبط با مهدویّت در منابع مورد اعتماد اهل‌سنّت، و نقل و تأیید این موضوع توسط دانشمندان بزرگ آنان، به ما اطمینان ...
  • اعتقاد به جبر چه آثاری در جامعه دارد؟
    3070 انسان و اختیار 1392/07/30
    معتقد شدن به جبر، آثار بدی در جامعه می‌گذارد و ابعاد مختلف زندگی انسان را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد. این عقیده، مانند میکروب بیماری فلج، روح و اراده انسان را فلج می‌سازد؛ چرا که این مسلک، انسان را کاملاً فاقد اختیار و آزادی می‌داند.
  • نماز جعفر طیار چگونه خوانده می‌شود و چه ثواب‌هایی دارد؟
    133488 گوناگون 1392/09/11
    نماز جعفر طیار چهار رکعت است که به صورت دو نماز مستقل دو رکعتی خوانده می‌شود و در روایات بر آن تأکید شده و دارای ثواب زیادی است. بهترین وقت خواندن آن ظهر روز جمعه است، ولی در هر روز و هر ساعتی می‌شود آن‌را خواند. این نماز ...

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    821978 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    502895 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    370569 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    367923 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود.نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ثنای الاهی شروع ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    348342 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    294414 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    292087 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد. در هر حال، ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    286442 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    282729 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    256620 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

4861  نفر