یکی از مفاهیم عام در اخلاق اسلامی که ناظر به صفتی نفسانی و بیانگر رابطه‌ای خاص میان انسان و خدای متعال است، مفهوم «توکل» است. توکل، منزلی از منازل سالکین الی الله و مقامی از مقامات موحدین بوده و از بالاترین درجات اهل یقین به شمار می‌رود.[1]

توکل، عبارت است از: اعتماد و اطمینان قلبی بنده در جمیع امور خود به خدای تعالی، و حواله کردن تمام کارهای خود را به او، و تکیه کردن بر حول و قوۀ الهی.[2]

پیامبر اکرم(ص) در مورد توکل فرمود: «از جبرئیل(ع) پرسیدم: توکل چیست؟ پاسخ داد: آگاهی به این واقعیت که مخلوق، نه زیان می‌رساند، نه عطا می‌کند و نه منعی دارد، و این‌که چشم از دست و سرمایه مردم برداری. هنگامی که بنده‌ای چنین شد جز برای خدا کار نمی‌کند و به غیر او امیدی ندارد. و اینها همگی حقیقت و مرز توکل‌اند».[3]

این صفت با ارزش آثار بسیار مثبتی در زندگی انسان دارد و شایسته است که همه ما با فراهم آوردن اسباب و عوامل آن، از آثار و برکات توکل بهره‌مند شویم.

در آیات قرآن عوامل متعددی برای توکل بیان شده است که بعضی از آنها عبارت‌اند از:

1. اطمینان انسان به فقر ذاتی خود: ‏«ای مردم همه شما نیازمندان به خدا هستید و تنها خداوند است که بی‌نیاز و شایسته هرگونه حمد و ستایش است».[4]

کسانی که خود را در برابر خدای متعال فقیر مطلق بدانند زمینه توکل به خداوند را فراهم کره‌اند.

2. یقین به این‌که قادر مطلق خداوند است: خدای متعال در قرآن مجید در موارد متعددی مردم را به این مسئله توجه داده است که به دیگران اعتماد نکنید، در گرفتاری‌ها و سختی‌ها به او توجه کنید و به طور کلی امور خود را به خدا واگذارید و با اعتماد بر او دنبال فعالیت خویش بروید. از جمله می‌فرماید:

«اگر خداوند زیانى به تو برساند، هیچ‌کس جز او نمى‏تواند آن‌را برطرف کند! و اگر خیرى به تو رساند، او بر همه چیز توانا است (و از قدرت او، هرگونه نیکى ساخته است)».[5]

همچنین می‌فرماید: «بگو: همه کارها (و پیروزی‌ها) به دست خدا است!».[6]

در آیه دیگری می‌فرماید: «و اگر خداوند، (براى امتحان یا کیفر گناه،) زیانى به تو رساند، هیچ‌کس جز او آن‌را برطرف نمی‌کند و اگر اراده خیرى براى تو کند، هیچ‌کس مانع فضل او نخواهد شد! آن‌را به هر کس از بندگانش بخواهد می‌رساند و او غفور و رحیم است».[7]

3. یقین به این‌که عالم مطلق خدا است، قرآن می‌فرماید: «کار خود را به خدا وامی‌گذارم همانا خداوند نسبت به بندگانش بینا است».[8]
4. یقین به این‌که مسبب الاسباب حقیقی خداوند است، قرآن در این باره می‌فرماید:

«بگو: چه کسى می‌تواند شما را در برابر اراده خدا حفظ کند، اگر او بدى یا رحمتى را براى شما اراده کند»؟!

«و آنها جز خدا هیچ سرپرست و یاورى براى خود نخواهند یافت‏».[9]

به عبارت دیگر، یقین به این‌که خداوند علت تامه و کامل همه امور است و همه را کفایت می‌کند.

قرآن می‌فرماید: «آیا خداوند برای نجات و دفاع از بنده‌اش کافی نیست».[10]

5. توکل را مایه سعادت خود بدانیم؛ زیرا خدای متعال در مورد توکل فرمود:

«و چرا بر خدا توکّل نکنیم، با این‌که ما را به راه‌‏هاى (سعادت) رهبرى کرده است»؟![11]

6. ایمان به این‌که سر انجام همه امور به خداوند برمی‌گردد و خداوند غایت الامور است.[12]
7. باور به این‌که رازق(روزی دهنده) واقعی خداوند متعال است.[13] کسی که تنها خداوند را روزی رسان خود بداند تنها بر او توکل خواهد کرد.
8. یقین به این‌که حاکمیت مطلق از آن خدا است. چنان‌که قرآن می‌فرماید:

«بگو: اگر می‌دانید، چه کسى حکومت همه موجودات را در دست دارد، و به بی‌پناهان پناه می‌دهد، و نیاز به پناه‏‌دادن ندارد»؟![14]

بنابر این، با شناخت اسباب و عوامل توکل و اجرای آنها در حقیقت موانع و چالش‌های توکل را برطرف کرده‌ایم و می‌توانیم از توکل به خدا که بالاتر ین سرمایه است بهره‌مند شویم.[15]

[1]. «توکل».

[2]. نراقی، ملا احمد، معراج السعادة، ص 758، قم، هجرت، چاپ هشتم، 1381ش.

[3]. ابن ‌بابویه، محمد بن علی، محقق، غفاری، علی اکبر، معانی الاخبار، ص 261، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1361ش.

[4]. فاطر، 15. «یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ».

[5]. انعام، 17. «وَإِنْ یَمْسَسْکَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا کَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ».

[6]. آل عمران، 154. «قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّه».

[7]. یونس، 107. «وَإِنْ یَمْسَسْکَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا کَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ یُرِدْکَ بِخَیْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ یُصِیبُ بِهِ مَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ».           

[8]. غافر، 44. «وَأُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِیرٌ بِالْعِبَادِ».

[9]. احزاب، 17. «قُلْ مَنْ ذَا الَّذی یَعْصِمُکُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِکُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِکُمْ رَحْمَةً وَ لا یَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِیًّا وَ لا نَصیرا».

[10]. زمر، 36. «أَ لَیْسَ اللَّهُ بِکافٍ عَبْدَهُ».

[11]. ابراهیم، 12. «وَ ما لَنا أَلاَّ نَتَوَکَّلَ عَلَى اللَّهِ وَ قَدْ هَدانا سُبُلَنا».

[12]. هود، 123. «... وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَ تَوَکَّلْ عَلَیْه».

[13]. نحل، 73. «وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَمْلِکُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ شَیْئاً وَ لا یَسْتَطیعُون‏».

[14]. مؤمنون، 88. «قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ‏ءٍ وَ هُوَ یُجیرُ وَ لا یُجارُ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ».

[15]. ر. ک: «توکل به خداوند».