جستجوی پیشرفته
بازدید
1807
آخرین بروزرسانی: 1397/02/17
خلاصه پرسش
«هیچ کدامتان مزه ایمان را نمی‌چشید، مگر به این اطمینان برسید به اتفاقاتی که برای شما رخ داده، خطاناپذیر است و ...». واژه «خطا» و اصطلاح «خطاناپذیری» یعنی چه؟ و آیا این سخن امام علی(ع) جبرگرایی را تأیید نمی‌کند؟!
پرسش
سلام علیکم؛ اگر ممکن است این حدیث را برای من توضیح دهید. امام علی(ع) فرمودند: «هیچ‌یک از شما مزه ایمان را نخواهد چشید تا این‌که بداند، آنچه به او رسیده، نمی‌توانست به او نرسد، و آنچه به او نرسیده ممکن نبود به او اصابت کند و برسد».
پاسخ اجمالی
زراره از امام صادق(ع) نقل کرده که امام علی(ع) فرمودند:
«لَا یَجِدُ أَحَدُکُمْ طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّى یَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ یَکُنْ لِیُخْطِئَهُ وَ مَا أَخْطَأَهُ لَمْ یَکُنْ لِیُصِیبَهُ»؛[1]
هیچ‌ کدامتان مزه ایمان را نخواهید چشید، مگر این‌که بدانید، آنچه به شما رسیده، قابل جلوگیری نبوده، و آنچه به او نرسیده نیز ممکن نبود که به او برسد.
در توضیح این سخن باید گفت؛ در تعبیر «طعم الایمان» کنایه و استعاره خیالى وجود دارد؛ زیرا لذت ایمان را به طعم غذا، تشبیه فرموده است.
کلمه «یخطئه» امکان دارد که معتلّ بوده و از ریشه «خ ط ى» گرفته شود که به معناى عبور و تجاوز است؛ یعنى آنچه از نیک و بد که به او می‌رسد امکان ندارد از این شخص بگذرد و به او نرسد! و ممکن است مهموز باشد و از «خ ط ء» گرفته شود و به معناى خطا رفتن و به هدف اصابت نکردن است، چنان‌که تیر به خطا می‌رود. در هر دو حال، معنا تفاوت چندانی نمی‌کند.
راغب می‌گوید خطا انحراف از جهت است و این چند قسم است:
1. خطا در اراده و در فعل، مانند این‌که ناخودآگاه انسان قصد کند و عمل زشتى‏ را در نظر بگیرد و انجام هم بدهد.
2. خطا در فعل، نه در اراده و تصمیم، مثلاً تصمیم بگیرد عمل نیکى را (مانند آشامیدن آب و یا کشتن دشمن خدا) انجام دهد، ولى اتفاقاً خلاف مقصود رخ دهد (مانند این‌که آن آشامیدنى شراب بوده و یا آن شخص، فرد بیگناهی باشد).
3. خطا در اراده و تصمیم، که به مرحله فعلیّت نرسد، مثلاً تصمیم به نوشیدن شراب گرفته و به همان قصد نیز نوشیده، ولى اتفاقاً آنچه نوشیده آب بود. البته این شخص از لحاظ نیت و اراده قابل نکوهش است و عمل صادر شده هم قابل ستایش نیست؛ چون کار خوبى که با تصمیم و اراده باشد مورد تمجید است نه هر عملى.
خلاصه این‌که هر کس تصمیم به انجام کاری بگیرد و اتفاقاً غیر آن چیزی که نیت کرده رخ دهد، در این موارد لفظ «خطا» استعمال می‌شود، و اگر اراده با آنچه رخ داده تطبیق داشت لفظ صواب و صحیح و درست به کار می‌رود و می‌گویند اصابت کرد. گاهى هم خطا در مورد انجام عمل بد و کار خلاف استعمال می‌شود. خطا کردم، یعنى گناه کردم و کارى که سزاوار نیست انجام دادم که خیلى این تعبیرات معمول است.[2]
جوهرى می‌گوید: درباره موضوع دعا که لفظ «خطىَ» به صورت «معتل اللام» استعمال می‌‏شود، مانند این تعبیرات که گفته می‌‏شود (هنگامى که براى شخصى دعا شود، خطّى عنه السّوء) یعنى گرفتارى او بر طرف می‌‏شود و «تخطّیته» یعنى از او گذشتم و «تخطّیت رقاب النّاس»، یعنى از روى گردن مردم گذشتم و عبور کردم و «تخطّأت» با همزه گفته نمی‌شود.[3]
بنابر این با توجه به این توضیحات معلوم شد که لفظ حدیث‏ (لم یکن‏ لیخطئه) با همزه خواندنش بهتر است، و خلاصه معنا این می‌‏شود که آنچه در این جهان به انسان برسد(از پیش آمدها و رویدادها) رسیدنش واجب و حتمى است، و این چنین نیست که اگر مثلاً کوشش بیشترى نمی‌کرد به آن نمی‌رسید، و آنچه هم نرسیده است هرگز نمی‌رسید، اگر چه کوشش بیشترى هم می‌کرد. و یا منظور این باشد که آنچه در تقدیرات ازلى الهى مقرر شده به او خواهد رسید، اگر چه در سعى و کوشش کوتاهى نماید. و همین‌طور بر عکس. البته، ظاهر این حدیث اعتقاد به جبر را می‌رساند که سعى و کوشش و فعالیت انسان در زندگی‌اش هیچ نقشى نداشته باشد، اما با توجه به اینکه جبرگرایی با عدالت خدا منافات دارد، در تبیین این روایت  گفته‌اند که این قبیل احادیث، در مورد رخدادهایی است که انسان در انجام دادن یا ندادن آنها تکلیف و مسئولیتى ندارد، اموری نظیر زشتی و زیبایى، کوتاهى و بلندى، تیزهوشى و کودنى و... و یا مقصود امور غیر اختیارى و نعمت‌ها و بلاهاى ناگهانى اضطرارى و صحت و بیماری و نظایر اینها است.[4]
برخی نیز روایت را این‌گونه معنا کرده‌اند که انسان طعم ایمان را نمی‌چشد تا یقین پیدا کند هر آنچه به او می‌رسد را خدای متعال از ازل می‌دانست و محال است که تخلف‌پذیر باشد، و آنچه به او نرسیده را نیز خداوند می‌دانست که به او نمی‌رسد. پس محال است که به او برسد، همه اینها از آن‌رو است که محال است علم الهی مصادف با جهل باشد...، اما در افعال اختیاری؛ مانند نماز و بی‌نمازی، نوشیدن شراب خمر و ترک آن و... اینها نیز علم الهی به آنها تعلق گرفته و همین‌گونه واقع می‌شود، اما علم الهی باعث و علت وقوع آن نیست، بلکه تابع آن است.[5]، [6]
این حدیث در حقیقت ناظر به این آیه است:
«ما أَصابَ مِنْ مُصیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فی‏ أَنْفُسِکُمْ إِلاَّ فی‏ کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِکَ عَلَى اللَّهِ یَسیر».[7]
و معنایش این است که این‌که ما به شما خبر می‌‏دهیم که حوادث را قبل از این‌که اتفاق بیفتد نوشته‌‏ایم، و براى این خبر می‌‏دهیم که از این به بعد دیگر برای نعمتى که از دست شما می‌‏رود اندوه نخورید، و برای نعمتى که خدا به شما می‌دهد خوشحال نشوید؛ براى این‌که انسان اگر یقین کند که آنچه از او فوت شده باید می‌‏شد، و ممکن نبود که فوت نشود، و آنچه عایدش گشت باید می‌‏شد و ممکن نبود که نشود، ودیعه‌‏اى است که خدا به او سپرده است. چنین کسى، نه در هنگام فوت نعمت خیلى غصه می‌‏خورد، و نه در هنگام آمدن نعمت، (مانند کارمندى است که سر برج حقوقى دارد و بدهی‌هایى هم دارد که باید بپردازد، نه از گرفتن حقوق شگفت زده می‌‏شود و نه دادن بدهى برای او پیش‌بینی نشده است).[8]
 
 

[1]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج ‏2، ص 58، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.
[2]. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول ص، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ج ‏7، ص 361، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، 1404ق.
[3]. همان.
[4]. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ‏67، ص 148- 149، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1403ق؛ بحار الانوار، ترجمه، موسوى همدانى، ج ‏1، ص 147- 148.
[5]. سروی مازندرانی، محمد صالح بن احمد، شرح الکافی (الاصول و الروضة)، محقق، مصحح، شعرانی، ابو الحسن، ج ‏8، ص 186، تهران، ‌المکتبة الإسلامیة، چاپ اول، 1382ق. 
[6]. ر. ک: 2084.
[7]. حدید، 22.
[8]. طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ‏19، ص 167، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، 1417ق؛ المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه، موسوی همدانی، سید محمد باقر، ج ‏19، ص 294، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، 1374ش.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    905134 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    569529 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    501425 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    429572 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    408512 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    374982 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    362385 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    348318 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    327170 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    316979 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...