جستجوی پیشرفته
بازدید
1387
آخرین بروزرسانی: 1398/02/21
خلاصه پرسش
قاعده «دفع ضرر محتمل» چیست؟ و چه کاربردی دارد؟
پرسش
قاعده دفع ضرر محتمل چیست؟
پاسخ اجمالی
مفهوم اولیه این قاعده آن است که اگر در جایی ضرر یقینی وجود نداشته و تنها احتمال ضرر وجود داشته باشد، باز هم باید برای جلوگیری از آن اقدام کرد.
با ذکر این مقدمه باید گفت؛ از ادلهی حجیت مطلق ظن این است که «ظن به حکم»، ملازم با «ظن به ضرر» است، و دفع ضرر مظنون از نظر عقل واجب است، پس عمل به ظن واجب است.[1]
توضیح اینکه، یکى از قواعد مورد قبول عقلا، قاعده‏ى «دفع ضرر محتمل» است؛ یعنى هر جا که احتمال ضرر وجود داشته باشد، عقل، انسان را ملزم به دورى از آن میکند. بر اساس این قاعده، عقل حکم میکند که باید از ضررهایى  با احتمال کم نیز دورى کرد، تا چه رسد به ضررهاى حتمى یا مظنون(با احتمال بالا). پس اگر انسان با احتمال ضرر اقدام به کارى کرد و ضررى متوجّه او شد، مستحقّ ملامت و سرزنش است.
در مباحث اعتقادى، از این قاعده به عنوان یکى از ادلّه‏ى ضرورت بحث و گفتوگو در مورد «معاد» نام برده میشود. در علم اصول نیز براى «حجیّت مطلق ظنّ»، به این قاعده استناد میشود.‏[2]
علاوه بر آن در بحث احتیاط نیز یکى از ادلهی عقلى که براى وجوب احتیاط به آن استناد شده، همین قاعده است؛ به این بیان که مبناى اصل احتیاط، حکم عقل به دفع ضرر محتمل است؛ و هرگاه در مورد ترک یا انجام کارى، احتمال ضرر اخروى باشد، عقل حکم به احتیاط میکند.
در ارتباط با این قاعده توجه به چند نکته ضروری است:
1. منظور از ضرر در قاعده دفع ضرر محتمل، ضرر اخروى است که همان عقوبت و مجازات محتمل ‏باشد؛ یعنى عقل حکم میکند که دفع ضرر اخروى احتمالى نیز واجب است، اما در مورد ضرر دنیوى چه ‏بسا عقل چنین حکمى نداشته باشد.
2. در مورد نسبت میان دو قاعده «دفع ضرر محتمل» و «قبح عقاب بلابیان»،[3] اخباری‏ها معتقدند قاعده اول بر قاعده دوم ورود دارد و اصولیون دقیقاً به عکس این موضوع معتقدند.[4]
3. قاعده مذکور در شبهات مقرون به علم اجمالی میگوید؛ باید هر دو طرف علم اجمالی را به جا آورد. مانند جایی که علم اجمالی به تکلیفی وجود دارد، ولی در مصداق آن شک است. مثلاً مکلف یقین دارد که دو رکعت نماز بر عهدهاش است، اما نمیداند آیا نمازی که از او فوت شده، نماز آیات است یا نماز صبح؟! حال اگر او دو رکعت نماز آیات به جا آورد به قاعده دفع ضرر محتمل پاسخ نداده است؛ زیرا احتمال دارد نماز صبح، تکلیف او باشد. همچنین اگر دو رکعت نماز صبح بخواند، باز همین مسئله صادق است؛ لذا قاعده دفع ضرر میگوید، باید هر دو را انجام داد.
4. این قاعده در مورد شبهات بدوی و ابتدایی میگوید؛ هر یک از عبد و مولی وظیفهای مخصوص به خود دارند. وظیفه مولی - به دلیل قاعده «قبح عقاب بلابیان» - این است که مقصود خود را به گونهای بیان کند که اگر تقصیر و مانعی در کار نباشد، برای عبد قابل وصول باشد؛ و تکلیف عبد نیز تفحص و جستوجو از وظیفه است؛ یعنی عبد در هر جا که گمان کند مراد و مقصود در آنجا وجود دارد، باید جستوجو کند. بدیهی است اگر عبد به این وظیفه اقدام نکند مستحق عذاب خواهد بود؛ به دلیل حکم عقل به وجوب دفع ضرر محتمل.[5]
 

[1]. البتّه این در صورتى است که کسى قبول کند که در احکام شرعى، باب علم و علمى بسته است. به عنوان «دلیل انسداد». ر. ک: «مقدمات انسداد»، 122088.
[2]. ملکى اصفهانى، مجتبى‏، فرهنگ اصطلاحات اصول، مقدمه، سبحانى تبریزى، جعفر، ج ‏2، ص 26، قم، عالمه، چاپ اول، 1379ش.                 
[3]. ر. ک: « قاعده قبح عقاب بلابیان»، 112083.
[4]. ر. ک: مرکز اطلاعات و مدارک اسلامى‏، فرهنگ نامه اصول فقه، ص 617، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1389ش.
[5]. ر. ک: ولایی، عیسی‏، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول‏، ص 264- 265، تهران، نشر نی‏، چاپ ششم، 1387ش.
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    923036 دستور العمل ها
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    611837 Laws and Jurisprudence
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    545882 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    450646 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    434970 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    386088 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    383605 تفسیر
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    372717 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    337593 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    325380 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...