جستجوی پیشرفته
بازدید
209
تاریخ بروزرسانی 1398/02/21
خلاصه پرسش
قاعده «دفع ضرر محتمل» چیست؟ و چه کاربردی دارد؟
پرسش
قاعده دفع ضرر محتمل چیست؟
پاسخ اجمالی
مفهوم اولیه این قاعده آن است که اگر در جایی ضرر یقینی وجود نداشته و تنها احتمال ضرر وجود داشته باشد، باز هم باید برای جلوگیری از آن اقدام کرد.
با ذکر این مقدمه باید گفت؛ از ادلهی حجیت مطلق ظن این است که «ظن به حکم»، ملازم با «ظن به ضرر» است، و دفع ضرر مظنون از نظر عقل واجب است، پس عمل به ظن واجب است.[1]
توضیح اینکه، یکى از قواعد مورد قبول عقلا، قاعده‏ى «دفع ضرر محتمل» است؛ یعنى هر جا که احتمال ضرر وجود داشته باشد، عقل، انسان را ملزم به دورى از آن میکند. بر اساس این قاعده، عقل حکم میکند که باید از ضررهایى  با احتمال کم نیز دورى کرد، تا چه رسد به ضررهاى حتمى یا مظنون(با احتمال بالا). پس اگر انسان با احتمال ضرر اقدام به کارى کرد و ضررى متوجّه او شد، مستحقّ ملامت و سرزنش است.
در مباحث اعتقادى، از این قاعده به عنوان یکى از ادلّه‏ى ضرورت بحث و گفتوگو در مورد «معاد» نام برده میشود. در علم اصول نیز براى «حجیّت مطلق ظنّ»، به این قاعده استناد میشود.‏[2]
علاوه بر آن در بحث احتیاط نیز یکى از ادلهی عقلى که براى وجوب احتیاط به آن استناد شده، همین قاعده است؛ به این بیان که مبناى اصل احتیاط، حکم عقل به دفع ضرر محتمل است؛ و هرگاه در مورد ترک یا انجام کارى، احتمال ضرر اخروى باشد، عقل حکم به احتیاط میکند.
در ارتباط با این قاعده توجه به چند نکته ضروری است:
1. منظور از ضرر در قاعده دفع ضرر محتمل، ضرر اخروى است که همان عقوبت و مجازات محتمل ‏باشد؛ یعنى عقل حکم میکند که دفع ضرر اخروى احتمالى نیز واجب است، اما در مورد ضرر دنیوى چه ‏بسا عقل چنین حکمى نداشته باشد.
2. در مورد نسبت میان دو قاعده «دفع ضرر محتمل» و «قبح عقاب بلابیان»،[3] اخباری‏ها معتقدند قاعده اول بر قاعده دوم ورود دارد و اصولیون دقیقاً به عکس این موضوع معتقدند.[4]
3. قاعده مذکور در شبهات مقرون به علم اجمالی میگوید؛ باید هر دو طرف علم اجمالی را به جا آورد. مانند جایی که علم اجمالی به تکلیفی وجود دارد، ولی در مصداق آن شک است. مثلاً مکلف یقین دارد که دو رکعت نماز بر عهدهاش است، اما نمیداند آیا نمازی که از او فوت شده، نماز آیات است یا نماز صبح؟! حال اگر او دو رکعت نماز آیات به جا آورد به قاعده دفع ضرر محتمل پاسخ نداده است؛ زیرا احتمال دارد نماز صبح، تکلیف او باشد. همچنین اگر دو رکعت نماز صبح بخواند، باز همین مسئله صادق است؛ لذا قاعده دفع ضرر میگوید، باید هر دو را انجام داد.
4. این قاعده در مورد شبهات بدوی و ابتدایی میگوید؛ هر یک از عبد و مولی وظیفهای مخصوص به خود دارند. وظیفه مولی - به دلیل قاعده «قبح عقاب بلابیان» - این است که مقصود خود را به گونهای بیان کند که اگر تقصیر و مانعی در کار نباشد، برای عبد قابل وصول باشد؛ و تکلیف عبد نیز تفحص و جستوجو از وظیفه است؛ یعنی عبد در هر جا که گمان کند مراد و مقصود در آنجا وجود دارد، باید جستوجو کند. بدیهی است اگر عبد به این وظیفه اقدام نکند مستحق عذاب خواهد بود؛ به دلیل حکم عقل به وجوب دفع ضرر محتمل.[5]
 

[1]. البتّه این در صورتى است که کسى قبول کند که در احکام شرعى، باب علم و علمى بسته است. به عنوان «دلیل انسداد». ر. ک: «مقدمات انسداد»، 122088.
[2]. ملکى اصفهانى، مجتبى‏، فرهنگ اصطلاحات اصول، مقدمه، سبحانى تبریزى، جعفر، ج ‏2، ص 26، قم، عالمه، چاپ اول، 1379ش.                 
[3]. ر. ک: « قاعده قبح عقاب بلابیان»، 112083.
[4]. ر. ک: مرکز اطلاعات و مدارک اسلامى‏، فرهنگ نامه اصول فقه، ص 617، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1389ش.
[5]. ر. ک: ولایی، عیسی‏، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول‏، ص 264- 265، تهران، نشر نی‏، چاپ ششم، 1387ش.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    874463 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    537434 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    417899 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    403618 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    365144 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    326771 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    308977 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    305512 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    302218 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    297219 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

6246  نفر