روایتی در موضوع مطرح شده در پرسش وجود دارد که نخست به نقل و بعد به بررسی سند و محتوای آن می‌پردازیم.

«... قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع: إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ نَظَرَ رِضْوَانُ خَازِنُ الْجَنَّةِ إِلَى قَوْمٍ لَمْ یَمُرُّوا بِهِ، فَیَقُولُ: مَنْ أَنْتُمْ وَ مِنْ أَیْنَ دَخَلْتُمْ؟ قَالَ: یَقُولُونَ: إِیهاً عَنَّا فَإِنَّا قَوْمٌ عَبَدْنَا اللَّهَ سِرّاً فَأَدْخَلَنَا اللَّهُ الْجَنَّةَ سِرّا»؛^[1]

امام صادق‌(ع) فرمود: هنگامى که روز قیامت فرا ‏رسد، فرشته «رضوان»(کلیددار بهشت) گروهى را در بهشت می‌بیند که بدون اجازه او وارد آن‌جا شدند. از آنان می‌پرسد: شما کیستید و از کجا وارد بهشت شدید؟! آنان می‌‏گویند: کارى با ما نداشته باش! ما گروهى هستیم که در نهان خدا را پرستش می‌کردیم، و خدای متعال هم ما را پنهانى وارد بهشت کرد.

بررسی سند

این روایت را در کتب اربعه و دیگر منابع که در آن دوران تألیف شده بود، نیافتیم و با جست‌وجویی که انجام گرفت، سید بن طاووس در قرن هفتم، اولین فردی بود که این روایت را در کتابش از محمد بن الحسن الصفار نقل کرده است.

در زمینه سند این روایت می‌توان به چند نکته اشاره کرد:

1. با توجه به این‌که ابن طاووس حدود چهار قرن بعد از محمد بن الحسن الصفار بود، امکان ندارد که به صورت مستقیم از ایشان نقل کرده باشد. علاوه بر این، سلسله سند متصل به ایشان را هم نیاورد و نگفت که این روایت را از کدام کتاب صفار نقل می‌کند.
2. در سلسله سندی که از محمد بن الحسن الصفار تا امام صادق(ع) نقل شده است، فردی ناشناس وجود دارد: «... عن رجل ...».
3. این روایت را در کتاب بصائر الدرجات تألیف محمد بن الحسن صفار هم نیافتیم. البته با توجه به آن‌که سید بن طاووس، فردی مورد اعتماد است، به احتمال قوی، ایشان از کتابی نقل کرده است که امروزه در دسترس ما نیست.

بر این اساس، به لحاظ سندشناسی، نمی‌توان این روایت را صحیح و یا متواتر دانست که پذیرفتنی باشد؛ اما با توجه به آنچه در بررسی محتوایی خواهیم گفت، این‌گونه هم نیست که این روایت، به هیچ وجه پذیرفتنی نباشد.

بررسی محتوا

محتوای این روایت، به دلایل زیر با آموزه‌های اسلامی مخالفت ندارد:

1. در هیچ آیه و یا روایت صحیحی صریح نیامده است که امکان ندارد هیچ‌یک از اعمال نیک و بد انسان از چشم فرشتگان نگهبان دور بماند. در نهایت، قرآن کریم فرموده است که هیچ سخنی از دید آنان مخفی نیست:

 «ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَیْهِ رَقیبٌ عَتید».

2. در مقابل، شواهد و قرائنی وجود دارد که تنها خداوند است که به تمام رفتارهای انسان آگاه است، و حتی فرشتگان نگهبان انسان نیز از برخی اعمال انسان مطلع نمی‌شوند.

1-2. در قرآن می‌خوانیم: «فَوْقَ کُلِّ ذی عِلْمٍ عَلیم‏»؛ برتر از هر صاحب دانش، دانشمند برتری وجود دارد.

طبیعی است که این سلسله مراتب، تا خود خدای تعالی -که عالم مطلق است- ادامه می‌یابد. بر این اساس، مواردی وجود دارد که علم آن در انحصار پروردگار است.

2-2. امام علی(ع) در فرازی از دعای کمیل می‌فرماید:

«... الَّذِینَ وَکَّلْتَهُمْ بِحِفْظِ مَا یَکُونُ مِنِّی وَ جَعَلْتَهُمْ شُهُوداً عَلَیَّ مَعَ جَوَارِحِی وَ کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیَّ مِنْ وَرَائِهِمْ وَ الشَّاهِدَ لِمَا خَفِیَ‏ عَنْهُمْ ....»؛[2]

فرشتگانی را به نگهبانی از رفتارهای من گماشتی و آنها را به همراه اعضاء و جوارحم، گواهانی بر اعمالم برگزیدی و خودت در مرتبه‌ای بالاتر بر رفتارم نظارت داشتی، و گواه بر آن دسته از رفتارهایم بودی که حتی از چشم فرشتگانت مخفی مانده بود.

این فراز از دعا گویای این حقیقت است که بعضی از گناهان، چنان پنهانی و رازآلود است که حتی از چشم فرشتگان ناظر هم پنهان می‌ماند و به همین ترتیب، ‌ممکن است رفتارهای نیک رازآلودی، مانند ایمان قلبی مخفیانه و همراه با تقیه و بدون انجام عبادات ظاهری در میان کافران جلاد را از جمله اعمالی دانست که شاید از چشم فرشتگان ناظر هم دور بوده و تنها پروردگار از آن آگاه باشد.

روایت مورد پرسش نیز به چنین افرادی اشاره کرده و می‌گوید خداوند به پاداش چنین رفتار خالصانه‌ای، آنان را به‌ گونه‌ای وارد بهشت می‌کند که مدیران و نگهبانان آن‌جا نیز از ورودشان آگاه نمی‌شوند. به عنوان نمونه، هنگامی که رضوان نگاهش به آنان می‌‌افتد که در بهشت‌اند؛ امّا نامشان در طومار افرادی که باید وارد بهشت شوند، ثبت و ضبط نشده، با تعجّب می‌گوید: شما کیستید؟! و از کجا وارد بهشت شدید؟! و آنها همان پاسخی را می‌دهند که در روایت آمده است.

البته با توجه به این‌که خداوند، ستار العیوب و غفار الذنوب بوده و همواره در صدد پوشش گناهان است و از طرفی، حتی نیکی‌هایی که انسان انجام نداده را نیز به نام او می‌نویسد، پنهان‌کردن گناه از فرشتگان، آسان‌تر از پنهان‌کردن کار نیک از آنان قابل توجیه است. و شاید بتوان گفت تنها آن دسته از اعمال نیک از چشم فرشتگان پنهان می‌ماند که بنده‌ای خالص و عاشق از پروردگارش خواسته باشد که هیچ فردی -حتی فرشته نگهبان- از آنها آگاه نشده و تنها امانتی بین عاشق و معشوق باقی بماند!

گفتنی است؛ «رضوان» علاوه بر آن‌که نام فرشته نگهبان و مدیر بهشت است،^[3] نام طبقه‌ای از طبقات بهشت نیز می‌باشد.^[4]

[1]. ابن طاووس، علی بن موسی، فلاح السائل و نجاح المسائل، ص 36، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، 1406ق.

[2]. شیخ طوسی، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، ج 2، ص 849، بیروت، مؤسسة فقه الشیعة، بیروت، چاپ اول، 1411ق.

[3]. «... أحدهما فرضوان خازن الجنة...». شیخ صدوق، امالی، ص 117، بیروت، اعلمی، چاپ پنجم، 1400ق.

[4]. ر. ک: «بهشت های هفت گانه».