جستجوی پیشرفته
بازدید
19184
آخرین بروزرسانی: 1399/05/04
خلاصه پرسش
آیا دین با فرهنگ رابطه دارد؟
پرسش
رابطه‌ی دین و فرهنگ چیست؟
پاسخ اجمالی

تبیین رابطه‌ی دین و فرهنگ در پرتو شناخت دقیق از ماهیت، اهداف و کارکردهای دین و فرهنگ میسر است.

عده‌ای منکر هر گونه رابطه‌ای بین دین و فرهنگ شده‌اند، اما این نگرش فاقد اعتبار است. البته این مطلب بدیهی است که پاره‌ای از فرهنگ‌ها به دلیل مغایرت با اهداف والای ادیان آسمانی که همان رسیدن به کمال است، با دین سازگاری نداشته باشند و به همین دلیل مورد پذیرش دین واقع نشده و نمی‌شوند، اما بسیاری از فرهنگ‌ها همسو با برنامه‌های دین بوده و طبیعی است که مورد تأیید دین واقع می‌شوند. از سوی دیگر، در بسیاری از موارد فرهنگ‌ها در بستر ارزش‌های ارائه شده توسط ادیان به وجود می‌آیند.

پاسخ تفصیلی

«دین» در لغت معانی گوناگون دارد؛ مانند جزا، طاعت، عادت، قضا و داوری. از میان معانی مختلف دین، به گواهی لغت‌نامه‌ها و تفسیر در آیات قرآنی دین، غالباً در دو معنای طاعت و جزا و گاه در معانی قرض، حساب و حکم به کار رفته است.[1]

در معنای طاعت مثل "لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ"؛[2] در دین اکراه نیست. در جزا مثل "مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ"؛[3] (خداوندى که) مالک روز جزا است.

در اصطلاح به تعبیر راغب اصفهانی استعاره از شریعت است.[4] و به تعبیر فاضل مقداد طریقت است و شریعت؛ یعنی راه و قانون.[5] و آن قراردادهای الاهی است که صاحبان خود را به پذیرش احکامی می‌خواند که به پیامبر(ص) ابلاغ شده و نزد ایشان است. این معنای عام دین است که بر تمام قوانین الاهی و آسمانی که به وسیله‌ی پیامبران به مردم ابلاغ شده است، اطلاق می‌گردد.[6]

به تعبیر دیگر، دین، مجموعه عقاید، اخلاق و احکام است.[7]

اما معنای خاص دین یا دین پسندیده و حق، به تصریح قرآن کریم، اسلام است: "إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ..."؛[8] به یقین دین پسندیده نزد خدا اسلام است.

فرهنگ، از جمله کلی‌ترین و فراگیرترین مفهوم‌ها در علوم اجتماعی بوده که تعریف‌های متعددی از آن ارائه شده است.

در لغت به معنای ادب، دانش، علم، معرفت است.[9]

در اصطلاح علوم اجتماعی گفته شده است: فرهنگ یعنی علم و ادب، آداب و سنن، امور متداوله در میان هر قوم و ملت - اعم از علوم، رسوم، آداب و سنن - که آحاد مردم آن قوم به دریافت و عمل به آنها پایبند بودند.[10]و یا فرهنگ عبارت است از مجموعه علوم، دانش‌ها، هنرها، افکار و عقاید، اخلاقیات، مقررات و قوانین، آداب و رسوم.[11]

در این‌که، آیا میان دین و فرهنگ نسبت و رابطه‌ای وجود دارد، یا خیر، و اگر رابطه‌ای وجود دارد آیا این دو با هم یکی هستند؟ یا دین جزو فرهنگ هر قوم و ملتی قرار می‌گیرد. یا دین خود فرهنگ ساز و فرهنگ آفرین است، با توجه به تعریف‌های مختلف و متفاوت از فرهنگ، محل بحث و اختلاف است.

برخی برآنند که بین واژه‌ی فرهنگ و دین نسبتی وجود ندارد؛ زیرا فرهنگ میراث اجتماعی است و جنبه‌ی ملی دارد که در اثر تکامل طبیعی، و تدریجی جامعه پدید می‌آید و شرایط طبیعی و اقلیمی در تفاوت فرهنگ‌ها تأثیر دارند. به عبارت روشن‌تر، آنچه جامعه در شرایط طبیعی و جغرافیایی و شاید تاریخی می‌آفریند و به انسان‌ها واگذار می‌کند، فرهنگ نامیده می‌شود. اما دین یک میراث اجتماعی نیست و ادیان مخلوق آدمیان نیستند. به بیان متکلمان دین نهاد خداوندی است. با این فرض دین از فرهنگ جدا است، ولی سازگار است.[12]

برخی از صاحب نظران معتقدند که سلب نسبت بین مفهوم دین و فرهنگ دشوار است؛ چرا که بسیاری از پیام‌های دین همان پیام‌های فرهنگی است. اگر در دین از اخلاق و اعتقاد بحث می‌شود، روح فرهنگ نیز چنین است و اگر آداب و رسوم جزو فرهنگ است، شریعت دینی نیز از آداب و رسوم سخن می‌راند.[13]

البته فرهنگ‌ها با توجه به شرایط اقلیمی و جغرافیایی با هم تفاوت دارند و یک‌سان نیستند، برخی از فرهنگ‌ها؛ مانند رسم زنده به گور کردن دختران در زمان جاهلیت، بدعت‌ها و خرافات که در میان جوامع رایج می‌شود و با گذشت زمان تبدیل به فرهنگ آن جامعه می‌شود، طبیعی است که هیچ رابطه و نسبتی میان این‌گونه فرهنگ‌ها و دین وجود ندارد. برخی از فرهنگ‌ها با جرح و تعدیل مورد پذیرش دین واقع می‌شود و در بسیاری از موارد، دین پایه‌گذار فرهنگ است.

در زمینه‌ی ظهور دین، تاریخ ادیان نشان می‌دهد که وقتی دین ظهور می‌کند که نظام سازمان یافته‌ای از دین قبلی به فساد کشیده شده، یا انحراف اخلاقی- اجتماعی در جامعه پدید آید. به هر حال وقتی دینی یا مکتبی ظهور می‌کند، معمولاً انقلابی یا تغییری عمده در ارزش‌ها و نظام جامعه به وجود می‌آورد که باعث می‌شود تا فرهنگ‌ها به خود تکان‌های شدیدی وارد کنند، بعضی از عناصر خود را فرو ریزند و عناصر جدید مطابق با ارزش‌های نوین جدید یا مکتب جدید را بپذیرند. دین و مکتب‌ها از این‌راه فرهنگ ساز می‌شوند.

البته این‌گونه نیست که هر دینی با خود فرهنگی می‌آورد، بلکه هر دینی ارزش‌هایی می‌آفریند و یا مطرح می‌کند. این ارزش‌ها، اولاً: در قالب‌های فرهنگی، فرهنگ قدیمی را که با این ارزش‌ها مطابقت ندارد، در هم می‌شکند، مانند ظهور اسلام و بر افتادن رسم زنده به گور کردن دختران. ثانیاً: قالب‌هایی را که از لحاظ محتوا خالی و ضد ارزش‌های جدید است، ولی می‌توان بر اساس ارزش‌های نوین در آن روح دمید و آن‌را از فساد بیرون کشید و وسیله‌ای قرار داد، برای ظهور همین ارزش‌ها، نمونه‌ی این قالب‌ها را در اسلام می‌توان از حج نام برد که شکل قدیمی آن شرک محض بود، ولی اسلام آن‌را از بین نبرد، بلکه همان آداب و رسوم را نگه‌داشت، اما بدان محتوا بخشید؛ بنابراین، اینها در نظام فرهنگ جدید تقویت می‌شود و باقی می‌ماند. مانند عید نوروز در ایران قبل و بعد از اسلام.

در واقع دین جدید فرهنگ جدید نمی‌آورد، بلکه ارزش‌های جدید مطرح می‌شود و جامعه بر اساس این ارزش‌ها فرهنگ نوین را می‌آفریند، بعد از ظهور فرهنگ جدید، بر اساس دین جدید حالا دیگر دین هم جزو فرهنگ آن جامعه محسوب می‌شود.[14]

نکته‌ای که شایان توجه است، این است که ورود دین واحد در اقوام و ملت‌های مختلف باعث ظهور فرهنگ‌های مختلف بر اساس ارزش‌های یکسان می‌گردد. این تصور درستی نیست که گمان کنیم دین وارد هر سرزمینی شود، فرهنگ یک‌سانی را به وجود می‌آورد، بلکه دین ارزش‌های یک‌سانی را در اقوام و سرزمین‌های مختلف حاکم می‌کند، ولی فرهنگ‌های مختلف به دلیل وجود فرهنگ‌های قدیمی، متفاوت به وجود می‌آید؛ زیرا شکل‌گیری قالب‌ها بستگی به موقعیت جغرافیایی - معیشتی دارد.[15]


[1]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج 13، ص 168- 169، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، دار صادر، چاپ سوم، 1414ق.

[2]. بقره، 256.

[3]. حمد، 4.

[4]. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن‏، ص 323، بیروت، دار القلم‏، چاپ اول، 1412ق.

[5]. علامه حلى- فاضل مقداد- ابوالفتح بن مخدوم حسینی‏، الباب الحادی عشر مع شرحیه، ص 2، تهران، موسسه مطالعات اسلامی، چاپ اول، 1365 ش.

[6]. دائرة المعارف تشیع، ج 7، واژه‌ی «دین».

[7]. جوادی آملی، عبدالله، فطرت در قرآن، ج 12، ص 145، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ اول، 1378 ش.

[8]. آل عمران، 19.

[9]. معین، محمد، فرهنگ معین، ج 2، واژه‌ی «فرهنگ».

[10]. حسینی دشتی، سید مصطفی، معارف و معاریف، ج 8، واژه‌ی «فرهنگ».

[11]. سعیدیان، عبدالحسین، دائرة المعارف نو، ج 4، واژه‌ی «فرهنگ».

[12]. روزنامه سلام، 15/7/1371، ص 10.

[13]. همان.

[14]. روزنامه جهان اسلام، 1/2/1373، ص 10.

[15]. همان.

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

  • چرا باید نماز را به زبان عربی بخوانیم؟
    89600 نماز 1385/11/24
    برای روشن شدن پاسخ، ابتدا باید منظور از سؤال روشن شود، اگر منظور این است که به جای عربی زبان دیگری جایگزین شود، این سؤال برای افراد بی‌گانۀ از آن زبان نیز مطرح است! و اگر منظور این است که چرا باید نماز را فقط به زبان عربی ...
  • آیا در کتب اربعه شیعی، حدیثی در ارتباط با حفظ قرآن وجود دارد؟!
    17262 حدیث 1394/07/21
    در نزد شیعه، چهار کتاب اصلی وجود دارد که به آنها کتب اربعه گفته می‌شود. این چهار کتاب، سه مؤلف دارد؛ یعنی دو کتاب از این چهار کتاب، توسط یک نفر جمع‌‌آوری شده است. با توجه به این‌که سه کتاب از این چهار کتاب بیشتر شامل روایات فقهی ...
  • آیا در میان اندیشمندان دینی نوعی فردوسی ستیزی وجود دارد؟
    7927 نقش اندیشمندان دینی 1393/01/20
    در مورد شاعران مسلمانی که در ادبیات فارسی نقش چشمگیری داشته‌­اند، نه باید راه افراط را پیموده و نه از سر تفریط قدم برداشت. در این زمینه، نمایه «مولوی اعتقادات و انتقادات»، سؤال 6419 مطالعه شود. فردوسی نیز استثنایی از این کلیت نیست. واضح است که او ...
  • هرمنوتیک چیست و چه ارتباطی با نسبی گرایی دارد؟
    67924 هرمنوتیک 1387/02/14
    واژه هرمنوتیک داراى دو اصطلاح است:أ- اصطلاح عام: در این اصطلاح، این واژه هر گونه تحقیقى را که در باره تفسیر متن صورت بگیرد، شامل می‌‏شود، از این رو هرمنوتیک، تمام نحله‌‏ها را در این زمینه در بر می‌گیرد و ...
  • اگر به نذر عمل نشود، وظیفه‌ چیست؟
    31325 عهد، نذر و سوگند 1395/09/15
    چنانچه نذر مذکور، مطلق بوده و زمانی برای آن تعیین نشده‌ است، به نحوی که اگر الان آن‌را انجام دهد، مخالفت با نذر به شمار نمی‌آید، باید طبق نذر عمل کند و چیز دیگری بر عهده وی نیست. اما اگر نذر، زمان خاصی داشته و از روی عمد ...
  • چرا در آیه «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ» و نیز سه آیه بعد از آن، کلماتی که با «نفس» مرتبطند، تماماً مؤنث‌اند؟
    23043 صرف و نحو 1394/04/23
    «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ؛ ارْجِعی‏ إِلى‏ رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً؛ فَادْخُلی‏ فی‏ عِبادی‏؛وَ ادْخُلی‏ جَنَّتی‏».[1] همانگونه که در پرسش مطرح شد، تمام کلمات مرتبط با واژگان «نفس»، کلماتی مؤنث‌اند. «أیتها»، «المطمئنة»، «ارجعی»، «ربّکِ»، «راضیة»، «مرضیة»، «فادخلی» و «ادخلی». دلیل برخورد با واژه‌هایی چون «نفس» به ...
  • برادران حضرت یوسف(ع) دچار چه نوع ضعف‌هاى اخلاقى بودند؟
    21034 تفسیر 1392/07/16
    از مهم‌ترین رذایل و ضعف‌های اخلاقی برادران یوسف(ع) حسادت، تکبّر، تهمت و دروغ آنان بود. منشأ این رذائل و ضعف‌های اخلاقی برادران یوسف، نقصان شخصیتی آنها بود و آنان برای توجیه رفتار ناشایستشان به فرافکنی پرداخته و پدر را مقصّر می‌شمارند. برادران یوسف بجای این‌که دلیل محبت بیشتر ...
  • چرا در آیه وضو، «مرافق» به صورت جمع آمده، اما «کعبین» به صورت تثنیه است؟
    25239 تفسیر 1392/10/23
    آیه وضو که بیان کننده کیفیت وضو ساختن است، در آیه ششم سوره مائده آمده است که در آن خداوند می‌فرماید: «اى کسانى که ایمان آورده‌‌اید! هنگامى که به نماز می‌‌ایستید، صورت و دست‌‌ها را تا آرنج‌‌ها بشویید! و سر و پاها را تا مفصل‌‌ها [برآمدگى پشت پا] ...
  • حکم مایع لزجی که گاهی در خواب از شخص خارج می گردد چیست؟
    20076 Laws and Jurisprudence 1388/08/07
    در خصوص حکم خود ارضایی و راه های نجات از آن می توانید به نمایه های: استمنا و راه نجات از آن سؤال شماره 326 (سایت: 1887)، راه نجات از استمناء سؤال شماره 1028 (سایت: 1083)،
  • زندگی‌نامه‌ی برید بن معاویه عجلی را بیان نمایید.
    2771 تاريخ بزرگان 1399/09/12
    برید بن معاویه عجلی،[1] عربی،[2] از اصحاب امام باقر(ع)[3] و امام صادق‌(ع)[4] است. کنیه وی اباالقاسم بود[5] و به همراه زرارة بن اعین، معروف ابن خربوذ مکی، ابوبصیر اسدی، فضیل بن یسار و محمد بن مسلم ...

پربازدیدترین ها