جستجوی پیشرفته
بازدید
17511
آخرین بروزرسانی: 1391/05/07
خلاصه پرسش
معنای اضطراب در سند و اضطراب در متن روایت را با مثال توضیح دهید.
پرسش
معنای اضطراب در سند و اضطراب در متن روایت چیست؟ برای هر کدام مثالی بزنید.
پاسخ اجمالی

در علم حدیث شناسی (درایة الحدیث)؛ هر حدیثی که در متن، یا سند آن چندگانگی اتفاق افتاده باشد، طوری که یک بار به گونه ای و باری دیگر به گونه ای دیگر نقل شده باشد، «مضطرب» نامند؛[1] اعمّ از آن که این چندگانگی از ناحیۀ راویان متعدد صورت گرفته باشد، یا راوی واحد، یا مؤلّفان و یا کاتبان در آن نقش داشته باشند.[2]

انواع اضطراب

اضطراب در علم حدیث بر دو نوع است:

1. اضطراب در سند: اضطراب گاه در سند اتفاق می افتد؛ نظیر این که راوی یک بار روایتی را از پدرش از جدّش نقل کند، و یک بار از جدّش بدون واسطه و گاه نیز از راوی دیگر نقل کند؛ به عنوان نمونه شیخ طوسی(ره) روایتی را که در سلسله سند آن جَمِیل بن دَرَّاج وَ حَمَّاد بن عُثمان وجود دارد،[3] دارای اضطراب در سند می داند؛ زیرا هر دو گاهی از امام صادق(ع) حدیثی را بدون واسطه نقل می کنند و گاهی هم به واسطۀ حلبی؛ همچنین، جمیل بن درّاج نیز گاهی حدیثی رابه صورت مُرسل نقل می کند.[4]

2. اضطراب در متن: اضطراب گاه در متن تحقق می یابد؛ به این معنا که یک روایت، با دو متن مختلف نقل شده باشد؛ نظیر روایتی که در آن آمده است: هرگاه در تشخیص خون حیض، با خون زخم اشتباه شود، زمانی خون حیض است که از طرف راست خارج شود، و اگر از سمت چپ خارج شود، خون زخم است، در حالی که در روایت دیگر عکس آن آمده است.[5]

گفتنی است که اضطراب در سند یا متن،[6] باعث ممانعت از عمل به روایت می شود؛ یعنی روایت را از اعتبار در سطحی بالا ساقط می کند، مگر آن که با قرائنی اضطراب آن رفع شود؛[7] چون اضطراب در سند و متن دلالت می کند بر این که راوی ضابط نبوده است و حال آن که ضبط[8] یکی از شرط های توصیف خبر به صحّت است.

 


[1]. کرکی (محقق ثانی)، على بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج 1، ص 283، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم، چاپ دوم، 1414ق؛ نصیری، علی، حدیث شناسی، ج 2، ص 73، انتشارات سنابل، قم، چاپ اول، 1383ش.  

[2]. حدیث شناسی، ج 2، ص 73. 

[3]. متن روایت: «فَأَمَّا مَا رَوَاهُ الْحُسَینُ بْنُ سَعِیدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ وَ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) قَالَ الْأُمُّ وَ الْبِنْتُ سَوَاءٌ إِذَا لَمْ یدْخُلْ بِهَا یعْنِی إِذَا تَزَوَّجَ الْمَرْأَةَ ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ یدْخُلَ بِهَا فَإِنَّهُ إِنْ شَاءَ تَزَوَّجَ أُمَّهَا وَ إِنْ شَاءَ ابْنَتَهَا»؛ یعنی مادر و دختر هر گاه مدخول بها واقع نشدند فرق ندارند، هر کدام را که تزویج کرده و بدون دخول طلاق داده باشد دیگرى را مى ‏تواند به زوجیّت خود در آورد. این معنا از حدیث که می تواند دختر را طلاق دهد و مادر را به همسرى بگیرد مخالف صریح قرآن است که می فرماید: «حُرِّمَتْ عَلَیکُمْ أُمَّهاتُکُمْ وَ بَناتُکُم‏ ... و أُمَّهاتُ نِسائِکُمْ‏»(نساء، 23)؛ که ازدواج با مادر زن را بدون قید و شرط حرام مى ‏داند. شیخ طوسى، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، ج 7، ص 273 و 274، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، 1407ق.

[4]. «مُضْطَرِبُ الْإِسْنَادِ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِیهِ جَمِیلٌ وَ حَمَّادُ بْنُ عُثْمَانَ وَ هُمَا تَارَةً یرْوِیانِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع بِلَا وَاسِطَةٍ وَ أُخْرَى یرْوِیانِهِ عَنِ الْحَلَبِی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع ثُمَّ إِنَّ جَمِیلًا تَارَةً یرْوِیهِ مُرْسَلًا عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحَدِهِمَا وَ هَذَا الِاضْطِرَابُ فِی الْحَدِیثِ مِمَّا یضْعِفُ الِاحْتِجَاجَ بِهِ»؛ تهذیب الاحکام، ج 7، ص 275. 

[5]. ر.ک: جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج 1، ص 283 و 284؛ مامقانی، عبدالله، مقباس الهدایة، ج 1، ص 386 – 391، مؤسسه آل البیت(ع)، بیروت، 1411ق؛ سیوطی، جلال الدین، تدریب الراوی، ج 1، ص 220، دارالکتاب العربی، بیروت، 1414ق.  

[6]. مضطرب از جمله اصطلاحات پرکاربرد در حدیث شناسی است.

[7]. نصیری، علی، حدیث شناسی، ج 2، ص 73، انتشارات سنابل، قم، چاپ اول، 1383ش.

[8]. مقصود از ضبط آن است که راوی از چنان حافظه و قدرت تمییزی برخوردار باشد که بتواند روایات را بدون غلط، تصحیف و تحریف نقل کند و حداقل، قدرت ضبط و حفظ او بیشتر از سهو و اشتباهش باشد؛ حدیث شناسی، ج 2، ص 95.

 

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها