جستجوی پیشرفته
بازدید
10931
آخرین بروزرسانی: 1387/04/29
 
کد سایت fa2991 کد بایگانی 2441 نمایه حکمت تقلید از مراجع و عدم بیان مستندات
اصطلاحات تقلید ، پیروی
گروه بندی اصطلاحات سرفصل‌های قرآنی
خلاصه پرسش
به نظر من تمام أدله منطقی به این اشاره دارند که برای کسب اطلاعات باید به مرجع رجوع کرد نه برای تقلید تعبدی از او که هر چه گفت بپذیریم زیرا هر کس مسئول اعمال خودش است و کس دیگری پاسخگو نخواهد بود بر این اساس معنای تقلید چیست؟ و چرا بزرگان و علمای ما طریقه استنباط پاسخ های خود را به ما نشان نمی دهند.
پرسش
معنای تقلید چیست؟
چرا بزرگان و علمای ما طریقه های استنباط جواب های خود را به ما نشان نمی دهند.
آیاتی وجود دارد که می فرماید : هر کس مسئول اعمال خودش است، حتی اگر دیگران وی را گمراه کرده باشند.
خدا در آیه 15 سوره اسراء می فرماید: هر کس هدایت شود، براى خود هدایت یافته؛ و آن کس که گمراه گردد، به زیان خود گمراه شده است؛ و هیچ کس بار گناه دیگرى را به دوش نمى‏کشد؛ و ما هرگز(قومى را) مجازات نخواهیم کرد، مگر آن که پیامبرى مبعوث کرده باشیم (تا وظایفشان را بیان کند).
همچنین در سورة فصلت آیه 46 می فرماید : کسى که عمل صالحى انجام دهد، سودش براى خود اوست؛ و هر کس بدى کند، به خویشتن بدى کرده است؛ و پروردگارت هرگز به بندگان ستم نمى‏کند!.
همچنین در سورة فاطر آیه 18 می فرماید : هیچ گنه کارى بار گناه دیگرى را بر دوش نمى‏کشد؛ و اگر شخص سنگین‏بارى دیگرى را براى حمل گناه خود بخواند، چیزى از آن را بر دوش نخواهد گرفت، هر چند از نزدیکان او باشد! تو فقط کسانى را بیم‏مى‏دهى که از پروردگار خود در پنهانى مى‏ترسند و نماز را برپا مى‏دارند؛ و هر کس پاکى(و تقوا) پیشه کند، نتیجه آن به خودش بازمى‏گردد؛ و بازگشت(همگان) به سوى خداست!.
و نیز گفته شده که در روز قیامت هر کسی با امام خود محشور می شود نه با مرجع خود . به نظر من تمام أدله منطقی به این اشاره دارند که به مرجع باید رجوع کرد برای اطلاعات و این که در مواردی که انسان چیزی بلد نیست به آنها مراجعه کند تا برایش آگاهی حاصل شود نه این که باید به مرجع رجوع کرد برای تقلید کردن، به این معنا که تعبدا از او هر چه گفت بپذیریم زیرا هر کس مسئول اعمال خودش است و کس دیگری پاسخگو نخواهد بود.
پاسخ اجمالی

تقلید به همان معنای مراجعه به متخصص جهت آگاهی از امری است و دلیل استنباطات فقهاء نیز در کتاب های تفصیلی ایشان بیان گردیده است و این که هر شخصی مسئول اعمال خویش است، مانع از آن نیست که برای آگاهی از ندانسته ها به دانشمندان مراجعه نماییم و مراد از تعبدی که در این موارد بیان می شود، تعبد به فرموده معصومان است نه تعبد به استنباطات مراجع محترم و گرنه راه استنباط جدید بسته بود.

پاسخ تفصیلی

پرسش شما در حقیقت به چند بخش و یک نتیجه گیری تقسیم می شود، بدین ترتیب که ابهاماتی در مورد 1 - اصل تقلید 2- نشان دادن طریقه های استنباط 3 - مسئولیت اعمال با توجه به آیاتی که بیان نمودید 4 - نیز حشر اشخاص با ائمه و نه با مراجع برایتان وجود داشت، و در نهایت نتیجه گرفتید که تقلید تنها برای آگاهی بوده و عنصر تعبد در آن نقشی ندارد.

اکنون به همین ترتیب به تحلیل و بررسی پرسشتان می پردازیم:

1 -تقلید در زبان فارسی بار معنایی منفی دارد و آن تبعیت بدون دلیل است [1] ولی در اصطلاح فقهی عبارت از " رجوع غیر متخصص به متخصص در امر تخصصی است" که امری عقلایی است و آیات و روایات نیز در مقام تایید این امر عقلایی صادر شده اند . واضح است که گرچه فروعات اعتقادی قابل تقلیدند اما در اصول دین جایی ندارد و هر انسانی باید با تلاش خود، به این اصول یقین پیدا نماید [2] . اما از مفاد آیات [3] و روایات [4] موجود، بر می آید که عموم مردم اگر مجتهد و محتاط نباشند، باید در فروع دینی خود به دانشمندان دینی که تخصص در استنباط احکام از طریق بررسی آیات و روایات دارند، مراجعه نموده و بعد از اطمینان به تقوی و پرهیزگاری آنها [5] ، سخنشان را بپذیرند و در این هنگام نزد خداوند معذور خواهند بود [6] . البته باید بدانیم که استنباط احکام از میان ادله معتبر، اختصاصی به قشر معینی از جامعه اسلامی نداشته و همگان می توانند با قدم گذاشتن در این مسیر و طی مراحل علمی لازم، به چنین توانی دست یابند و جالب است بدانید که هر گاه شخصی به چنین توانایی دست یافت، تقلید از دیگران بر او حرام خواهد بود. در مورد تقلید، توضیحاتی در پرسش 975 (سایت: 1078) همین سایت وجود دارد که می توانید به آن مراجعه نمایید.

2 - هزاران کتاب فقهی استنباطی وجود دارند که عالمان دینی، شیوه های استنباط و دلایل فتاوای خود را در آنها به تفصیل بیان نموده اند [7] ، اما بدیهی است که برای درک مطالب موجود در آنها باید مقدماتی سپری شده و دانش های مختلفی آموخته شود و این برای هر رشته علمی، طبیعی است، اما همان دانشمندان، نتیجه تلاش ها و استنباطات خود را در مجموعه های مختصری گردآوری نموده و آنها را در اختیار عموم مردم قرار می دهند که اکنون این مجموعه ها با عنوان توضیح المسائل و مانند آن شناخته می شود.

حال اگر فردی بخواهد دلیل فتوای عالمی دینی را دریابد، یا باید به مرحله ای از تخصص رسیده باشد که خود بتواند با مراجعه به کتاب های تفصیلی، دلایل استنباط را مشاهده نماید و یا اگر شخصی، از طرفی از چنین تخصصی برخوردار نبوده و از طرفی نیز در مورد مسائل خاصی حساسیت ویژه ای داشته و خواستار بررسی دقیقتری در مورد آنها است، می تواند به اشخاصی که در درجات متوسط علمی حوزه ها هستند، مراجعه نموده و از آنها درخواست نماید تا توضیح بیشتری در مورد آن مسائل به او ارائه نمایند.

بر این اساس، آن چه بیان نمودید که دانشمندان دینی دلایل استنباط خود را بیان نمی دارند، با واقعیات موجود هماهنگ نیست، اما این که هر مرجعی که هزاران مقلد دارد، موظف باشد که در مورد هزاران فتوایی که ارائه نموده برای یکایک مقلدین؛ به صورت جداگانه و تفصیلی؛ توضیح ارائه نماید، توقعی خارج از توان او بوده و اصولا امکان پذیر نیست؛ به عنوان نمونه؛ در موردی مشابه؛ بیماران معمولا هنگامی که به پزشک مورد اعتمادی مراجعه می نمایند، از فرمول ساخت داروهای تجویز شده و این که این داروها در بدن انسان چگونه عمل نموده تا سبب بهبودی می گردند و مواردی از این قبیل، پرسشی نمی نمایند، چون برای درک دقیق آن باید از قبل، علوم پزشکی را آموخته باشند.

3 -برداشت شما از آیات در این مورد که هر شخصی در مقابل اعمال خود مسئول است، کاملا صحیح است، اما باید گفت که این آیات، ارتباطی با آن نوع از تقلید که در اسلام پذیرفته شده است ندارد، زیرا در هیچ یک از این آیات، بیان نشده که شما برای اطلاع از احکام دینی خود، به دانشمندانی که به پرهیزگاری آنان اطمینان دارید، مراجعه ننمایید وگرنه با این گونه استدلال، حتی مراجعه به پیامبران نیز صحیح نبوده و تعبد به فرموده آنان نباید داشت، چون خداوند از زبان رسول اکرم(ص) می فرماید: کار من برای خودم و کار شما نیز برای خودتان است [8] .

دقت بفرمایید که تقلید؛ به معنای پذیرش کورکورانه و ناشی از تعصب؛ صحیح نیست و خداوند در آیات بسیاری، مشرکان و کافران را به دلیل این که به هیچ حرف حقی گوش فرا نداده و ادعای تقلید از پدران و گذشتگان خود را دارند، مورد نکوهش قرار داده است [9] ، اما تقلید از دانشمندان دینی که موضوع پرسش شما است، علاوه بر این که یک امر عقلایی [10] است، به دلیل اطاعت از فرموده ائمه معصوم است. از این رو اگر شخصی در مسند فتوی قرار گرفته و آرائی بدون استناد به قرآن و فرموده ائمه بیان نماید، تقلید از او جایز نخواهد بود. شیخ حر عاملی در کتاب وسائل الشیعة خود که یکی از مهم ترین منابع مورد مراجعه فقها است، بابی را تحت عنوان (جایز نبودن تقلید از غیر معصوم در مواردی که او با اتکا بر رأی خودش و بدون استناد به فرموده ائمه، نظری را بیان می کند [11] )، طرح نموده و ذیل آن روایاتی را در این مورد بیان می نمایند.

بر این اساس، تقلید در مرام شیعه؛ یعنی این که ما بعد از آن که اصول دینمان را با تحقیق دریافتیم و به خدا و پیامبر و امامان(ع) اطمینان یافتیم، اگر در مسئله ای دچار مشکل شده و خواستیم نظر معصومان(ع) را در آن مورد جویا گردیم، به دانشمندی که ابتدا پرهیزگاری او برایمان مسلم شده [12] ، مراجعه نموده و به واسطه ایشان، به نظر معصومین(ع) پی می بریم.

پرسش ما این است که آیا راه حل دیگری نیز در این مورد وجود دارد؟!

البته، اگر مقلدی بعد از پرسش از مجتهد و گرفتن پاسخ، به آن عمل ننمود، آن مجتهد هیچ مسئولیتی نخواهد داشت و در مقابل اگر مجتهدی نیز بر خلاف دانش خود، مرتکب افعال ناپسندی گردید، مسئولیتی در مورد اعمال گذشته، دامنگیر مقلدین نخواهد شد و تنها آنان باید بعد از اطلاع از عدم پرهیزگاری مجتهد قبلی، برای مسائل آینده به مجتهد دیگری مراجعه نمایند [13] .

4 -شکی نیست در این که هر انسانی در قیامت با امام خود محشور می شود، اما همان گونه که بیان گردید، پذیرش گفته های دانشمندان دینی، خواسته امامان ما بوده و همین امر، دلیل مراجعه ما به این دانشمندان است.

بر این اساس، پیروی از این دانشمندان، موجب حشر ما با امامان خواهد شد و در ضمن باید گفت که حشر با امامان نافی آن نیست که ما در مراتب پایین تر با اشخاص دیگری نیز محشور گردیم، همان گونه که خداوند در قرآن می فرماید: کسی که اطاعت از خدا و رسول نماید، با کسانی که خداوند به آنها نعمت داده از جمله پیامبران و صدّیقان و شهدا و صالحان‏ محشور خواهد شد و این اشخاص چه دوستان خوبی خواهند بود! [14] و روایتی نیز بیان می دارد که حتی اگر انسانی، سنگی را دوست بدارد، روز قیامت با آن سنگ محشور خواهد شد [15] . بر این اساس ممکن است انسان با اشخاص متفاوتی محشور شود به شرط آن که تمامشان در یک مسیر قدم بردارند.

5 - در مورد نتیجه گیری شما نیز باید بیان نمود که تعبد ما در پذیرش گفته دانشمندان دینی، تنها به دلیل تعبد به فرموده معصومان(ع) است نه تعبد به گفته آن دانشمند، چون این دانشمندان تنها بیان کننده و انعکاس دهنده نظرات معصومان(ع) هستند و چه بسا خود این فقیهان نیز فلسفه برخی احکام را ندانند و تنها به دلیل این که آن حکم، برگرفته از کلمات امام(ع) است، به آن عمل نموده و مقلدان خود را نیز به عمل به آن توصیه نمایند و به همین دلیل است که در مکتب شیعه بر خلاف اهل سنت از قیاس منع شده، یعنی مجتهد تنها باید تابع فرموده امامان(ع) باشد و حتی صرفا به دلیل این که حکمی در مورد مسئله ای وجود دارد، نمی تواند آن حکم را در مواردی که به نظر خودش مشابه آن مسئله سابق است، جاری بداند .

بدین ترتیب، همان گونه که فرمودید، مراجعه به مرجع تنها جهت اطلاع است، اما زمانی که به واسطه ایشان به نظر معصومان(ع) مطلع شدیم، و بنای مان نیز اطاعت از ائمه است، تعبدا به آن مسئله عمل می نماییم و این تعبد نیز مانع از تحقیق بیشتر در مورد آن نیست .

بر این اساس، دانشمندان و فقهای هر دوره ای، همواره به نقد و بررسی آرای دانشمندان سابق و معاصر خود می پردازند و تنها به دلیل این که مرجعی به آن معتقد بوده، به آن تعبد نمی ورزند. بلکه گاهی استنباط جدیدی را مطرح می سازند. شما نیز می توانید در حد توان خود به مطالعه و پرسش و پاسخ در هر مسئله ای ادامه داده و اگر در مسئله خاصی دچار ابهام شدید، از راه های مختلف، از جمله طرح آن در همین سایت و سایتهای مشابه، ابهامتان را برطرف نمایید.



[1] شعر اقبال لاهوری : خلق را تقلیدشان بر باد دارد       ای دو صد لعنت بر این تقلید باد

به همین معنای منفی اشاره دارد که مصداق بارز آن در زمان ما تبعیت از "مد" و ستارگان سینما یا موسیقی در رفتار، گفتار و پوشش است.

[2] برای آگاهی بیشتر نک: نمایه: تقلید در اصول دین، سؤال 322 (سایت: 1460).

[3] - از جمله : نحل، 43 ؛ انبیاء، 7؛ توبه، 122.

[4] - ر.ک: مجلسی ، محمد باقر ، بحار الانوار ، مؤسسه الوفاء، بیروت ، 1404 ه ق، ج 2 ، ص 81- 105.

[5] - خمینی، روح الله، همان ، مسأله 3 .

[6] همانگونه که بیان شد این یک امر عقلایی است.

[7] - در این مورد می توانید به نرم افزار (جامع فقه اهل البیت) تهیه شده توسط مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی مراجعه نمایید.

[8] - یونس ، 41.

[9] - مائده ، 104؛ زخرف، 23؛ اعراف، 28؛ یونس، 78؛ انبیاء، 53 و ....

[10] یعنی عقلاء در امری که تخصص ندارند به متخصص مراجعه می کنند.

[11] -حر عاملی ، محمد بن الحسن، وسائل الشیعه ، مؤسسه آل البیت ، قم ، 1409 ه ق ،ج 27 ، ص 124.

[12] - خمینی، روح الله، تحریر الوسیله، ص 5، مسأله 3.

[13] - همان ، ص 8 ، مسألة 18و ص 10 مسألة 29 .

[14] - نساء ، 69 .

[15] - حرعاملی ، محمد بن الحسن، وسائل الشیعه ، ج 14 ، ص 503 ، روایت 19694 .

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    755356 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • معنای ذکر «لا حول ولا قوه الا بالله العلی العظیم» چیست و این ذکر چه آثار و برکاتی دارد؟
    734872 حدیث 1396/06/14
    «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ»؛ یعنی هیچ نیرو و توانى جز از سوى خداوند بلندمرتبه و بزرگ نیست‏. واژه «حول» در لغت به معنای حرکت و جنبش،[1] و «قوّة» به معنای استطاعت و توانایی است.[2] بنابر ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    648165 Practical 1390/07/12
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    645408 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    640625 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    579356 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • فضیلت و آداب و شرایط نماز جمعه چیست؟ و به چه صورت خوانده می‌شود؟
    576971 نماز جمعه 1389/09/10
    در مورد جایگاه و فضیلتش نماز جمعه همین بس که سوره‌ای از قرآن به نامش می‌باشد.نماز جمعه یک از عباداتی است که به جماعت خوانده می‌شود. این نماز دو خطبه دارد که با حمد و ثنای الهی شروع می‌شود و امام جمعه در این خطبه‌ها باید مردم را به تقوای ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    559732 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
     دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری باز ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    559543 جن 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • می خواهم دعا کنم همسرم در زندگی مطیع من باشد آیا در این زمینه دعایی از اهل بیت (ع) به ما رسیده است؟
    548755 Practical 1389/02/22
    دعاها، لازم نیست حتماً به زبان عربى خوانده شوند؛ هرچند به عربی بهتر است، حتى دعا در نماز به زبان فارسى جایز است.نکته مهم تر این که انسان باید شرایط دیگر تأثیر گذاری دعا ...