جستجوی پیشرفته
بازدید
3840
آخرین بروزرسانی: 1401/03/08
خلاصه پرسش
«الشیء ما لم یجب لم یوجد». توضیح مختصری در مورد این قاعده فلسفی ارائه نمایید؟
پرسش
قاعده «الشیء ما لم یجب لم یوجد» را تبیین کنید.
پاسخ اجمالی

در ارتباط با این قاعده باید گفت؛ هر ممکن الوجود(ماهیت) که نسبت به وجود و عدم، حالتی کاملا مساوی دارد، هرگاه بخواهد از حالت تساوی خارج شده و موجود شود، نیازمند مرجح و علتی خواهد بود؛ و آن مرجح و علت، خارج از ذات ماهیت است.

اکنون این سخن مطرح می‌شود که ماهیت، تا زمانی که از حیث ترجیح به سرحد وجوب(ضرورت) نرسد، از حالت تساوی خارج نمی‌شود. بنابراین، علت ماهیت ابتدا باید ماهیت را به حد ضرورت برساند تا او بتواند گام به عالم وجود بگذارد.

البته گروهی از متکلمان، اولویت را برای موجود‌شدن ماهیت کافی دانسته‌اند. به بیان دیگر، علت خارجی که سبب برای موجود شدن ماهیت است، لازم نیست که آن‌را به حد ضرورت برساند و همین که ماهیت را از حالت تساوی بین وجود و عدم، به طرف وجود اولویت بخشید برای تحقق ماهیت کافی است.[1]

دلیلی که این گروه بر نفی قاعده ضرورت دارند، این است که این قاعده با اصل اختیار و آزادی خدا ناسازگار است؛ زیرا هرگاه بگوییم: وقوع فعل به مرحله وجوب و ضرورت رسیده است، معنایش این است که دیگر، اختیار از کف فاعل گرفته شده است؛ چون فرض این است که این فعل قطعا باید تحقق یابد، و چیزی که وقوعش حتمی و قطعی است، نمی‏تواند اختیاری باشد، و بر همین اساس، آنان قدرت را هم به صحت و یا امکان فعل و ترک تفسیر نموده‏‌اند، در حالی که معتقدان به قاعده فلسفی مزبور(قاعده ضرورت)، بر این باورند که فاعل مختار به گونه‌‏ای است که اگر بر انجام فعل اراده کرد، آن‌را انجام می‌دهد و اگر اراده نکرد، انجام نمی‌دهد؛ یعنی هرگاه علت تامه فعل محقق گردید، وقوع آن حتمی و واجب است، و فرض این است که فاعل فعل(خدا) دارای علم و اراده است و اراده او در سلسله‌ی علت تامه این فعل قرار دارد، و در نتیجه، ضرورت و وجوب یاد شده پس از اراده فاعل است نه قبل از آن، و هرگز چیزی که در مرتبه بعد است، نمی‌تواند تأثیرگذارنده(به صورت مؤثر فاعلی) در چیزی باشد که مقدم بر او است، و به عبارتی، این جبر زائیده اختیار است، نه مزاحم و معاند با آن‏.[2]

علاوه بر این‌که سخن متکلمان را عقل نمی‌پذیرد؛ زیرا هنگامی که وجود ماهیت به سرحدّ وجوب و ضرورت نرسد، همچنان عدم ماهیت جایز است. بنابراین، جواز عدم از ذات شی‌ء ممکن الوجود(ماهیت) هرگز برداشته نمی‌شود، مگر این‌که کلیه‌ی راه‌‌های عدم بر آن بسته شود و این همان رسیدن به سرحد وجوب است.

صدر المتألهین این قاعده را مانند سایر مسائل مهم فلسفی در سطح گسترده‌‌ای مورد بحث قرار داده و در بسیاری موارد جهت اثبات مسائل گوناگون به آن استناد نموده است. وی بر این نکته تکیه می‌کند که: ماهیت ممکن، یا هر وجود امکانی دیگر، تا زمانی که از ناحیه‌ی علت به سرحد لزوم و وجوب نرسد، هرگز موجود نخواهد شد.

علت نیز در مقام ترجیح وجود معلول، مادام که ترجیح خود را به سرحد ایجاب و الزام نرساند، علت نخواهد بود؛ بلکه علت هنگامی می‌تواند علت باشد که علیت آن به‌طور ایجاب باشد.

بنابراین، می‌توان ادعا نمود که هر علتی واجب العلیه است. چنان‌که هر معلولی نیز واجب المعلولیه خواهد بود.

ملاصدرا پس از اثبات قاعدۀ «الشّیء ما لم یجب لم یوجد» اضافه می‌کند که آنچه در مورد این قاعده به اثبات رسیده، عبارت است از وجوب سابق که پیش از وجود از ناحیۀ علت و مرجّح تام برای ذات ممکن ثابت می‌گردد.[3]


[1]. ابراهیمی دینانی، غلام‌حسین، قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، ج 1، ص 231، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی‌، 1380ش.

[2]. ربانی گلپایگانی، علی، ایضاح الحکمه ترجمه و شرح بدایة الحکمه، ج 1، ص 355 - 356، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ اول، 1371ش.

[3]. قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، ج 1، ص 234.

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    758463 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • معنای ذکر «لا حول ولا قوه الا بالله العلی العظیم» چیست و این ذکر چه آثار و برکاتی دارد؟
    738005 حدیث 1396/06/14
    «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ»؛ یعنی هیچ نیرو و توانى جز از سوى خداوند بلندمرتبه و بزرگ نیست‏. واژه «حول» در لغت به معنای حرکت و جنبش،[1] و «قوّة» به معنای استطاعت و توانایی است.[2] بنابر ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    652285 Practical 1390/07/12
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    647224 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    641913 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    581964 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • فضیلت و آداب و شرایط نماز جمعه چیست؟ و به چه صورت خوانده می‌شود؟
    577252 نماز جمعه 1389/09/10
    در مورد جایگاه و فضیلتش نماز جمعه همین بس که سوره‌ای از قرآن به نامش می‌باشد.نماز جمعه یک از عباداتی است که به جماعت خوانده می‌شود. این نماز دو خطبه دارد که با حمد و ثنای الهی شروع می‌شود و امام جمعه در این خطبه‌ها باید مردم را به تقوای ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    560281 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
     دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری باز ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    560164 جن 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • می خواهم دعا کنم همسرم در زندگی مطیع من باشد آیا در این زمینه دعایی از اهل بیت (ع) به ما رسیده است؟
    551918 Practical 1389/02/22
    دعاها، لازم نیست حتماً به زبان عربى خوانده شوند؛ هرچند به عربی بهتر است، حتى دعا در نماز به زبان فارسى جایز است.نکته مهم تر این که انسان باید شرایط دیگر تأثیر گذاری دعا ...