بازدید
17056
آخرین بروزرسانی: 1394/01/23
خلاصه پرسش
مراتب و عوالم نفس انسانی چیست؟ و جای قوای شهوت و غضب در کدام‌یک از این مراتب است؟
پرسش
می‌گویند هر قوایی در نفس انسان، عالَم مربوط به ‌خود را دارد. قوای شهوت و غضب مربوط به چه عالَمی می‌شوند؟
پاسخ اجمالی
نفس(به معنای اعّم) که یکی از تعابیر بُعد غیر مادی آدمی است، از نظر فیلسوفان امری بسیط است که در عین بساطت و وحدتی که دارد، مجموعه‌ای از توانایی‌ها را دارد که از آن با عنوان «قوای نفس» نام برده‌اند.
فیلسوفان، عرفا و دانشمندان اخلاق؛ هر کدام با توجه به نگرش خاص نسبت به نفس انسانی؛ مراتب، مقام‌ها و عوالمی را برای آن بیان کرده‌اند که این تفاوت بیانگر نگرش خاص این علوم به مقوله انسان‌شناسی است.
برای نفس انسانی سه مقام و عالم وجود دارد: مقام عقل و قدس، مقام نفس و خیال، و مقام حسّ و طبیعت. حواس و قواى ادراکی و تحریکی در مقام خیال و عالم‏ نفس حیوانى‏ موجودند. و براى نفس در عالم حسّ و طبیعت؛ شهوت، غضب، دردمندی و غمگینی و شادی وجود دارد. و همه اینها در مقام عقل به گونه مقدّس موجودند.   
همچنین مراتب مادی و ظاهری نفس انسانی عبارت است از: حواس پنجگانه.
پاسخ تفصیلی
فیلسوفان، دانشمندان اخلاق، و عرفا هر کدام با توجه به نگرش خاص نسبت به نفس انسانی، مراتب، مقام‌ها و عوالمی را برای آن بیان کرده‌اند که البته هیچ‌کدام با هم منافات نداشته و تنها تفاوت در نگرش خاص علم مورد نظر به مقوله انسان‌شناسی می‌باشد. در این‌جا نگاهی کوتاه به دیدگاه‌های کلی دانشمندان فلسفه، عرفان و اخلاق نسبت به مراتب و عوالم نفس انسانی خواهیم انداخت.
نفس(به معنای اعّم) که یکی از تعابیر بُعد غیر مادی آدمی است،[1] از نظر فیلسوفان امری بسیط است که در عین بساطت و وحدتی که از آن انتزاع می‌شود، مجموعه‌ای از توانایی‌ها را دارد که از آن با عنوان «قوای نفس»[2] نام برده‌اند. بدین‌ترتیب، وجود قوای متعدّد نفس با بساطت و وحدت آن، ناسازگار نیست؛ چرا که این کثرت قوا از مراتب گوناگون نفس بسیط آدمی انتزاع می‌شود و این شکلی از وحدت در عین کثرت است که صدرالمتألهین شیرازی با عبارات مشابهی به آن تصریح کرده است. از آن جمله می‌گوید: «پس نفس با یک‌پارچگی و وحدتی که دارد، همه قوای مدرکه (درک‌کننده) و محرکه (به حرکت‌ درآورنده) را در بردارد».[3]
مراتب معنوی و باطنی نفس انسانی
قوای عاقله، شهویه، غضبیه و وهمیه[4] که موضوع بحث دانشمندان اخلاق است و در شمار مباحث مهم علم اخلاق و حکمت عملی جای می‌گیرد[5] و نیز توانایی احساس، تخیّل، توهّم و تعقّل(قوای مدرکه) که مورد گفت‌و‌‌گوی فیلسوفان و در شمار مباحث حکمت نظری است، همه از توانایی‌های نفس آدمی است. البتّه برخی از این قوا در مرتبه دانی نفس و برخی در مرتبه عالی آن قرار گرفته است؛ برای نمونه؛ قوه غضبیه و شهویه به مرتبه حیوانی نفس آدمی مربوط می‌شود؛ ولی قوه عاقله، به مرتبه عالی نفس آدمی ارتباط دارد. همچنین احساس، تخیّل و توهّم، به «حساسیّت» انسان بازمی‌گردد  که فصل حیوانیّت او است (حیوان = جسم نامی حسّاس)،  در حالی‌که تفکّر به «ناطقیت» که فصل انسانیّت او است[6] (انسان = حیوان ناطق) مربوط می‌شود.
از آن‌جا که انسان، یک نفس بسیط بیشتر ندارد، فیلسوفان، همه این قوا را با نفس او متّحد شمرده‌اند؛ اگر چه از حیث مراتب، مختلف بوده، در زمان‌های گوناگون بروز و ظهور متفاوت داشته باشند؛[7] ولی آنچه نزد فیلسوفان مسلّم است، آن است که تحقّق مرتبه انسانیت به پیدایی مرتبه «نطق» است که فصل اخیر انسان به‌شمار می‌رود و فصل اخیر هر حقیقتی، در برگیرنده‌ تمام کمالات مقوّم آن حقیقت است؛ پس نفس ناطقه بشری، همه کمالات لازم برای تقوّم حقیقت انسان را در خود دارد و بر این واقعیت مشعر است که تمام کمالات اجناس بعید و قریب انسانیّت در نفس ناطقه انسان، جمع شده. هر کمالی که در «جسمیّت» «نباتیّت» و «حیوانیت» نهفته است، در «ناطقیت» وجود دارد.[8]
می‌توان گفت: روشن‌ترین بیان فلسفه درباره مراتب و عوالم نفس انسانی این است که بگوییم: برای نفس انسانی سه مقام و عالم وجود دارد: مقام عقل و قدس، مقام نفس و خیال، و مقام حسّ و طبیعت.[9] هر چه براى نفس در یکى از این مقامات حاصل باشد در دو مقام دیگر نیز حاصل است، ولی در هر مقامى به حسب آن مقام. پس، حواس و قواى ادراکی و تحریکی در مقام خیال و عالم‏ نفس حیوانى‏ موجودند. و براى نفس در عالم حسّ و طبیعت؛ شهوت، غضب، دردمندی و غمگینی و شادی وجود دارد. و همه این‌ها در مقام عقل به گونه مقدّس موجودند.[10]
محقق سبزواری درباره وظیفه و فعالیت قوای شهوت و غضب می‌گوید: بدان که قوّت محرّکه حیوانیّه دو قسم است: یکى باعثه که آن‌را «نزوعیّه» و «شوقیّه» نیز گویند، و دیگرى عامله مباشره که علّت قریبه حرکت است. و باعثه نیز، دو قسم است: شهویّه، و غضبیّه. چه، اگر [چیزى انسان را] بر می‌انگیزاند، [از روى‏] شوق به جانب لذیذى و جلب منفعتى، آن قوّت «شهویّه» است، و اگر بر می‌انگیزاند شوق به دفع مکروهى و غلبه بر موذّئى، آن قوّت «غضبیّه» است. و هر دو، مستخدم‌اند قوّت محرّکه عامله را، بر تحریک اعضاء به جانب جلب ملایم -اگر شهویّه است- یا به جانب دفع منافى -اگر غضبیّه است.[11]
در عرفان؛ مراحل و عوالم نفس آدمی به شرح زیر گفته‌اند:
1. طبع: عبارت است از قواى طبیعى که مرحله نازله حقیقت انسانى است؛ یعنى قواى نباتى و آثار و افعال آن؛ مانند خوردن و نوشیدن و امثال آنها.
2. نفس: بالاتر از مرتبه طبع است که عبارت است از قواى حیوانى و إدراکات حس و خیال و وهم.
3. قلب: که توجه به عالم غیب دارد، ولی آمیخته است با نظر به عالم شهود. این مقام به مراتب از مقام نفس، عالی‌تر و برتر است.
4. روح: آن مرتبه و مقام نفس ناطقه است که از چنگ قواى بدن و آثار طبع و نفس به کلّى رها شده و به عالم قدس پیوسته است.
5. سرّ: در این مقام است که عارف به معرفت حق و جمال الهى آشنا و بینا می‌شود و سرّ الهى را در همه موجودات مشاهده می‌کند.
6. خفیّ: عارف، در این مرتبه تنها خدا را مشاهده می‌کند.
7. اخفى: عارف، در این مقام فناى در حق است. منتها التفات به فنا هم در این مقام نیست، چنان‌که در مقام خفى بود. وصال در این مقام است.[12]
هر یک از این مراتب هفت‌گانه به ترتیب از مرتبه دانى به مقام عالى می‌رسد و از شهر کوچکى به شهر بزرگى، تا در مقام اخفى به کشور پهناور هستى مطلق قدم می‌گذارد.
مراتب مادی نفس انسانی
حدیثی را علامه مجلسی(ره) از یکی از صوفیّه در کتاب‌های خود از کمیل بن زیاد از امام علی(ع) نقل کرده است که بیانگر مراتب نفس، قوای موجود در انسان‌ها، ویژگی‌ آنها‌ از‌ سایر موجودات و به‌طور‌ کلی‌ شناخت صفات بارز و برجسته‌ انسان‌ها‌ در مقابل سایر موجودات - از حیوانات و نباتات و جمادات – است. در بخشی از آن امام علی(ع) به کمیل فرمود: «اى کمیل! همانا [برای انسان] چهار نفس وجود دارد: نامیه نباتیه، حسیّه حیوانیّه، ناطقه قدسیّه و کلیّه الهیه، و براى هر کدام پنج نیرو و دو ویژگی است ... حسیّه حیوانیه پنج نیرو دارد: گوش، چشم، بوئیدن، چشیدن و بسیدن(لامسه)، و دو خاصیت دارد: خشنودى و خشم و از دل برخیزد ...».[13]
علامه مجلسی(ره) در ذیل این حدیث می‌گوید؛ این تعبیرات در روایات معتبر و معمولی نیامده است.[14] اما با قطع نظر از ضعیف بودن سند حدیث؛ متن و محتوای آن – همان‌طور که بیان شد - مربوط به مراتب نفس انسانی است و این قسمت از حدیث؛ بخش مادی و ظاهری نفس انسانی را نام می‌برد که به آن «حواس پنجگانه» نیز گفته می‌شود.
 

[3]. صدر المتألهین، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، ج ‏8، ص 149، بیروت، دار احیاء التراث، چاپ سوم، 1981م.
[5]. ر.ک: نراقی، ملا احمد، معراج السعادة، ص 39 – 43، قم، هجرت، چاپ ششم، 1378ش؛ امام خمینی، شرح حدیث «جنود عقل و جهل»،  ص 151، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى( ره)، چاپ هفتم، 1382ش؛ مسکویه، احمد بن محمد، تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق، ص 15، مکتبة الثقافة الدینیة، چاپ اول، بی‌تا.
[7]. ر.ک: الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة، ج ‏8، ص 149 – 150؛ حسینی اردکانی،  احمد بن محمد، مرآت الاکوان(تحریر شرح هدایه ملا صدرا شیرازى)، مقدمه، تصحیح، تعلیق، نورانى، عبد الله، ‏ص 549، تهران، میراث مکتوب‏، چاپ اول، 1375ش.
[8]. ر.ک: الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة، ج ‏8، ص 150.
[9]. مرآت الاکوان(تحریر شرح هدایه ملا صدرا شیرازى)، ص 552.
[10]. همان(با ویرایش).
[11]. محقق سبزوارى، أاسرار الحکم، با مقدمه: صدوقى، مصحح: فیضى، کریم، ص 313، قم، ‏مطبوعات دینى، چاپ اول، 1383ش.
[12]. حسن زاده آملى‏، حسن، ممد الهمم در شرح فصوص الحکم‏، ص 55 – 56، تهران، وزارت ارشاد، چاپ اول، 1378ش.
[13]. مجلسى، محمد باقر، بحار الأنوار، ج ‏58، ص 84 – 85، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1403ق.
[14]. همان، ص 85.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    897952 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    560960 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    470985 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    422657 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    400858 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    372729 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    355989 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    337934 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    322343 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    314078 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...