جستجوی پیشرفته
بازدید
16714
آخرین بروزرسانی: 1392/04/27
خلاصه پرسش
چه ارتباطی میان حالت‌های نفسانی انسان (نفس اماره، نفس لوّامه و نفس مطمئنه) با نیروی عقل و شهوت وجود دارد؟
پرسش
سلام. از سایت بسیار مفید و آموزنده شما بسیار متشکریم. سؤال این جانب به این شرح است: 1. لطفاً فرق بین نفس اماره، لوامه و مطمئنه چیست؟ 2. اگر خود نفس اماره انسان را به سمت شرّ امر و دعوت می‌کند، چرا خدای تعالی این نفس را به ما داده است؟ 3. آیا نفس اماره با غریزه حیوانی یا طبیعت یکی است؟ 4. آیا نفس لوامه و عقل یکی هستند؟
پاسخ اجمالی
1. در مورد سؤال اول، پاسخ شماره 928 «فرق شيطان با نفس اماره»، را مطالعه کنید.
2. هدف از آفرینش انسان، رسیدن به کمال الهی است و خداوند حکیم هر آنچه را که انسان برای رسیدن به کمال نیاز دارد، در وجودش قرار داده است که از جمله آنها نفس اماره است.
توضیح این‌که؛ خداوند سه نیرو به نام‌های نفس اماره، نفس لوامه و نفس مطمئنه در وجود انسان قرار داده و در حقیقت، اینها سه نیروی جدا از هم نیستند، بلکه اوصاف سه‌گانه‌ای برای نفس انسان‌اند که بر حسب حالات نفسانی متفاوت انسان‌ها یکی از این نام‌ها بر آن گذاشته می‌شود؛ يعنى اگر نیروی عقلانی نفس بر سه نیروی دیگر پيروز شد و آنها مقهور و مطيع آن شدند،[1] به دليل سكون و آرامشى كه در این حالت[2] برايش پديد آمده و نیز به واسطه ميل به ملایمات خود،[3] «مطمئنّه» ناميده می‌شود. اما اگر نیروی عقل به چنين غلبه‌اى دست نيافت و در مقام كشمكش و دفاع،[4] مغلوب شد ولى براى نفس ملامت و ندامتی رخ داد، به آن «لوّامة» می‌گویند. اما اگر نیروی عقل بدون دفاع، تسليم و مغلوب شد، به آن نفس امّاره[5] گفته می‏شود؛ زيرا هنگامى كه نيروى عقل را از دست داد و بدون دفاع، مطيع قواى شيطانى شد، گویا خود نفس است که امر كننده به بدى شده است و او را به اعمال ناپسند دعوت می‌کند.
چگونگی اجتماع اين نیروها در انسان، مثل کنار هم قرار گرفتن فرشته‌ای با سگ، خوک و شيطان است و در يک مکان كه در ميان آنها نزاع به وجود بیاید، به گونه‌ای كه هر کدام غالب شود، حاکم بر ديگری خواهد بود. در این هنگام هر فعلى يا صفتى که از انسان پديدار می‌شود، مناسب و مقتضى این حالت او است. پس پيكر انسان محل اجتماع اين چهار موجود است. فرشته(نیروی عقل)، سگ(نیروی غضب)،[6] خوک(نیروی شهوانی)، و شيطان(نیروی واهمه).
نفس آدمى همواره جايگاه كشمكش اين نیروها است، تا اين‌كه يكى بر دیگری غلبه كند. اگر نيروى خشم و غضب غلبه کرد، انسان را امرد به ستم، آزار، دشمنى و كينه می‌کند. اگر نیروی شهوانی غالب شد، انسان را به كارهاى زشت و حرص بر خوردنی‌ها و آميزش‌ها دعوت می‌كند. اگر هم نیروی شیطانی پیروز شد، غضب و شهوت را برمی‌انگيزد و به هيجان مى‏آورد و بر كار آن دو (غضب و چهارپا صفتى) می‏افزايد. امّا كار و شأن عقل اين است كه نيروى شهوت را بر خشم درّنده‌خو مسلّط می‏كند و نیروی شهوت را به وسيله مسلّط ساختن غضب بر آن، می‌شكند و مكر و كيد شيطان را با بصيرت نافذ و نورانيّت، كشف و ردّ می‌كند.
پس اگر عقل بر همه آنها چيره شود و آنها را چنان تحت سياست خود درآورد كه در هيچ كارى جز به اشاره او اقدام نكنند، به کمال می‌رسد؛ چرا که اعتدال در همه نیروها به وجود آمده و هر قوّه‌ای (به دلیل نبود مانع) قادر به فعلیت رسیدن خواهد بود. اما اگر نتوانست بر آنها غلبه كند و از چيره شدن بر آنها ناتوان ماند، آنها بر او چيره می‌شوند و او را به خدمت می‌گیرند. سگ که پيوسته در حال دریدن و آزار است یا خوک که در حال فحشاء و منكر است و یا شيطان که در انديشه حيله‌ای برای به كار گرفتن دو نیروی دیگر است، تا سگ(غضب) را راضى و خوک(شهوت) را سير گرداند از عقل به عنوان ابزاری نیرومند در جهت برآورده ساختن اهداف خود استفاده می‌کنند و او را به سمت تباهی می‌کشانند.
برای روشن‌تر شدن مطلب، اجتماع اين نيروهاى چهارگانه را می‌توان به سوار بر چهارپایى تشبيه كرد كه می‌خواهد به مقصدی برسد و سگى با خود دارد و جاسوسى از طرف راهزنان همراه او است. سوارکار همان عقل است و چهارپا، شهوت و سگ، غضب و جاسوس، همان نیروی وهم است که در حقیقت از جاسوسان شيطان است. پس اگر همه اينها تحت سياست و تدبير آن سوار باشند و او بر آنها مسلط باشد، وى آنچه را صلاح است به كار می‌گيرد تا به هدف خود برسد. ولى اگر غلبه و فرمان به دست چهارپا يا سگ باشد سوار به تپّه‌ها و پرتگاه‌ها كشيده خواهد شد و با درد به هلاكت خواهد رسید. اگر هم همه تحت امر و نهى جاسوس قرار گيرند و به مكر و نيرنگ وى فريفته شوند، آنان را با خدعه و تزوير از راه راست منحرف و گمراه خواهد ساخت و به دام دزدان و راهزنان خواهد افكند.
نکته مهمی که در تبعیت این قوا از هم وجود دارد این است که؛ اگر همه نيروها تحت فرمان و سيطره عقل درآيند، مسالمت و سازش بين همه آنها برقرار خواهد شد و همگى مانند دستگاه واحدى خواهند گرديد؛ زيرا مؤثّر و مدبّر در اين هنگام جز يک نيرو نيست كه هر يک از ديگر قوا را به كار شايسته و درخور خود امر می‌کند. در نتيجه از هر کدام، آن چیزی که براى آن آفريده شده و از حيث اندازه و وقت و كيفيّت سزاوار آن است صادر خواهد شد و به اين ترتيب نفس و قواى آن به کمال لایق خود می‌رسند. اما اگر عقل چيره نشود، نزاع بين او و ديگر نیروها در می‌گيرد، و آن قدر افزون می‌شود تا به نابودی همه نیروها ختم شود و نفس تباه شود.
3. اولاً: همان‌طور که اشاره شد، نفس اماره، حالتی از نفس انسانی است که در آن نیروی عقل، مغلوب و مقهور نیروهای شهوانی و غضبی قرار می‌گیرد و اگر نیروی عقل حاکم بر شهوت و غضب شد، دیگر نفس انسان، نفس اماره نامیده نمی‌شود، بلکه نفس مطمئنّه خواهد بود. پس نفس اماره به معنای نیروی شهوت و غضب نیست، بلکه حالت غلبه آن دو بر عقل است. ثانیاً: غریزه و طبیعت انسان منحصر در شهوت و غضب او نیست بلکه بسیاری از نیروهای دیگر همانند محبت، مهربانی و... از نیروهای غریزی و به اصطلاح فطری انسان‌اند که با حاکم شدن نفس اماره همگی به تباهی کشیده می‌شوند و اگر تحت حکومت نفس مطمئنّه قرار گیرند، شکوفا شده و به کمال می‌رسند.
4. همان‌گونه که بیان شد، عقل یکی از نیروهای نفس است که در عرض آن، نیروی شهوانی و غضبی و وهمی قرار دارند، ولی نفس لوّامه حالتی از نفس است که در آن، نیروی عقل تسلط و غلبه کامل پیدا نکرده و در ابتدای راه است و به همین دلیل بعد از هر بار شکست، سبب ندامت و پشیمانی نفس می‌شود.[7]
 

[1]. که در نتیجه اضطراب قوّه عاقله كه حاصل از دفاع او است برطرف می‌شود.
[2]. که تحت اوامر و نواهى عقل بر سایر قوا به وجود آمده است.
[3]. كه مقتضى و فراخور طبيعت و خلقت او است.
[4]. بر اثر انجام گناه و معاصی، عقل انسان، مغلوب و مقهور سایر قوا شود.
[5]. اشاره به آیه شریفه: «وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسي‏ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحيم»؛ یوسف، 53.‏
[6]. چرا كه سگ براى رنگ و شكلش سگ و مذموم نيست، بلكه به واسطه حقيقت سگى و درّندگى؛ يعنى حرص و آزمندى بر حمله آوردن بر مردم و گزيدن و زخم زدن است، و نيروى خشم موجب‏ اين است. پس هر كس اين قوّه در او غلبه داشته باشد او حقيقتاً سگ است، هر چند مجازاً نام انسان بر او نهاده باشند.
[7]. ر.ک: نراقى، ملا محمد مهدى، جامع السعادات، ج 1، ص 63 – 68، اعلمى، بيروت، چاپ چهارم، بی‌تا.
ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    932116 دستور العمل ها
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    627726 Laws and Jurisprudence
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    562586 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    455809 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    450001 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    401292 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    388461 جن
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    384105 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    341317 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • نزدیکی با همسر از طریق مقعد در صورت رضایت او چه حکمی دارد؟
    332786 Laws and Jurisprudence
    مراجع محترم تقلیدی که فرموده اند : دخول در پشت (مقعد) «کراهت شدیده» دارد[1]، کراهت شدیده به این معنا است که چنین چیزی مورد پسند خداوند نیست و اگر آن را انجام ندهد بهتر است ولی گناهی برای انجام دهنده آن نوشته نمی شود. باید توجه داشت در مورد ...