جستجوی پیشرفته
بازدید
6570
تاریخ بروزرسانی 1392/04/20
خلاصه پرسش
چرا در علم اخلاق صفات خوب و بد در کنار هم بحث می‌شود؟ از جهت عملی چه ارتباطی میان اینها وجود دارد؟
پرسش
بحث‌‌هایی از قبیل «اطمینان، عجب، توکل، فخر، ایمان» و موضوعاتی پیرامون این مباحث، چگونه در کنار هم گنجانده می‌‌شوند؟ آیا این مباحث با همدیگر متناسب هستند؟
پاسخ اجمالی
از آن‌جا که علم اخلاق از صفات نفسانى خوب و بد و اعمال و رفتار اختیارى متناسب با آنها بحث می‌کند، در کنار هم گنجانده شدن مباحثی؛ مانند اطمینان، ایمان، توکل به عنوان فضایل اخلاقی در کنار مباحثی؛ مثل عُجب و خودپسندی، و فخرفروشی به عنوان رذایل اخلاقی روشی علمی و واقعی است.
به علاوه؛ این موارد با یکدیگر ارتباط دارند؛ ایمان‏ و باور دینی به عنوان عالی‌ترین صفت نفسانى هدایت‌گر مورد تأکید فراوان واقع شده است، اما ایمان تنها کافی نیست، و دارای شرط است، و شرط آن انجام عمل نیک است. و از اعمالی که باید در کنار ایمان و باور دینی قرار گیرد؛ توکل، و دوری از عجب و خودپسندی و فخرفروشی است، و در پرتو ایمان است که آدمی به اطمینان و آرامش خاطر می‌رسد. باید ایمان و باور قلبی را از سویی، با اعمال نیک همراه کرد تا انجام اعمال نیک به پرورش ایمان کمک کند و از سوی دیگر، از رذایل و گناهان که موانع رشد و پرورش ایمان‌اند، دوری کرد. و این حقیقت نیازمند شناخت فضایل اخلاقی و رذایل است تا درست از نادرست تشخیص داده شود.
 
پاسخ تفصیلی
علم اخلاق، علمى است که صفات نفسانى خوب و بد و اعمال و رفتار اختیارى متناسب با آنها را معرفى می‌کند و شیوه تحصیل صفات نفسانى خوب و انجام اعمال پسندیده و دورى از صفات نفسانى بد و اعمال ناپسند را نشان می‌دهد.[1]
هدف نهایى علم اخلاق این است که انسان را به کمال و سعادت حقیقى خود- که همانا هدفِ اصلى خلقت جهان و انسان است- برساند. تفسیر واقعى و تحقق این کمال و سعادت به آن است که انسان به‌قدر ظرفیت و استعداد خود، چه در صفات نفسانى و چه در حوزه‏ رفتارى، جلوه‌گاه اسما و صفات الهى گردد؛ تا در حالی‌‏که همه جهان طبیعى و بی‌اراده به تسبیح جمال و جلال خداوندى مشغول‌اند، انسان با اختیار و آزادى خویش، مقرّب‌ترین، گویاترین و کامل‌ترین مظهر الهى باشد.[2]
با توجه به این مقدمه؛ در اخلاق هم صفات نیک و پسندیده و فضیلت بحث می‌شود و هم از صفات زشت و ناپسند و رذیلت. بنابر این، در کنار هم گنجانده شدن مباحثی؛ مانند اطمینان، ایمان، توکل به عنوان فضایل اخلاقی در کنار مباحثی؛ مثل عُجب و خودپسندی، و فخرفروشی به عنوان رذایل اخلاقی روشی علمی و واقعی بوده و هیچ اشکالی ندارد.
برای این‌که ارتباط میان این مباحث اخلاقی روشن شود، با توضیح هرکدام از این صفات، ارتباطی اخلاقی میان اینها روشن خواهد شد.
الف. ایمان[3] و اطمینان قلبی:‏ در ساختار اخلاق اسلامى، ایمان‏ به عنوان عالی‌ترین صفت نفسانى هدایت‌گر مورد تأکید فراوان واقع شده و به همین دلیل تحصیل مبادى و مقدمات آن همانند علم و یقین نیز به ‏شدت مورد ترغیب و تشویق قرار گرفته است. اما ایمان دارای شرط است و ایمان تنها کافی نیست، بر اساس آنچه در قرآن و روایات وارد شده است، انجام عمل نیک عمده‌ترین شرط ایمان است. در بسیارى از آیات قرآن، ایمان در کنار عمل نیکو مطرح شده است و در اکثر آنها بلافاصله پس از ایمان، عمل صالح و پسندیده مطرح شده است. ایمان بدون عمل نیکو، سود و بهره مطلوب را در پى نخواهد داشت. بنابراین انجام عمل شایسته را می‌توان شرط بهره‌ورى ایمان دانست. در قرآن کریم آمده است: «اما هرکسی که ایمان آورده و کارهاى پسندیده کرده، پاداش نیکوترى خواهد داشت، و ما فرمان آسانى به او خواهیم داد».[4]
قرآن ادعاى مؤمن بودن را بدون عمل نیک، ادعایى دروغین می‌داند: «می‌گویند: به خدا و رسول ایمان آورده‌ایم و اطاعت می‌کنیم ولى بعضى از آنها روگردان می‌شوند. در واقع آنان مؤمن نیستند».[5]
بنابراین از نظرگاه اخلاق اسلامى ادّعاى ایمان بدون پایبندى به دستورات الهى، گزاف و دروغین است؛ و از اعمالی که باید در کنار ایمان و باور دینی باشد، توکل، و دوری از عجب و خودپسندی و فخرفروشی است، و در پرتو ایمان است که آدمی به اطمینان و آرامش خاطر می‌رسد.
ب. توکّل:[6] یکى دیگر از مفاهیم عام در اخلاق‏ اسلامى که ناظر به صفتى نفسانى و بیانگر رابطه‌اى خاص میان انسان و خداوند است، مفهوم «توکّل» می‌باشد.[7] توکل؛ یعنى اعتماد و اطمینان قلبى انسان به خداوند در همه امور خویش و بیزارى از هر قدرتى غیر از او.[8]
تحقق و پیدایش این حالت در انسان متوقّف است بر ایمان و یقین و قوّت قلب نسبت به این‏که هیچ قوّت و قدرتى جدا از خداوند در کار عالم و آدم اثرگذار نیست و همه علل و اسباب مقهور قدرت الهی‌اند و تحت اراده او عمل می‌کنند، که خود در واقع مرتبه‌اى از مراتب توحید است. بنابر این، ریشه و اساس «توکّل»، توحید و ایمان به خدای یکتا است و جز با حصول توحید و ایمان، شکل نمى‏گیرد. بر همین اساس برخى از عالمان اخلاق، توحید و توکّل را در کنار هم و با عنوان «کتاب التوحید و التوکّل‏» مطرح کرده‌اند.[9]
ج. عُجب و خودپسندى و فخرفروشی:[10] عُجب، خودستایى و خودپسندی، یکی از رذایل اخلاقی است، که در روایتی از آن مذمّت شده و آفت دین و ایمان دانسته شده است. امام صادق(ع) فرمود: «آفت دین؛ حسد، خودپسندى و فخر کردن است».[11]  در این حدیث ارتباط میان دین و ایمان با رذایل اخلاقی روشن است که چگونه حسد، خودپسندى و فخر کردن دین و ایمان انسان را به خطر می‌اندازند.
گاهى خودپسندى فرد به درجه‌اى می‌رسد که بر اثر کمالاتى که در خود تصوّر می‌کند، براى خود از خداوند حقوق و مطالباتى را انتظار دارد و براى خود نزد پروردگار جایگاهى قائل است؛ به ‏طورى که مثلاً بروز حوادث ناخوشایند را در حق خود بعید می‌پندارد. و در واقع این حالت درجه بالاى عُجب و خودپسندى و زشت‌ترین آن است.[12]
آفت دیگرى که ایمان انسان را تهدید می‌کند، نخوت و فخرفروشى است، پیامبر اسلام(ص) فرمود: «آفت حسب (و شرافت) بر خود بالیدن و خودنمائى است».[13]
امام باقر(ع) فرمود: «تعجب است بر خود نماى بر خود بالنده، از نطفه‌اى آفریده شده و سپس به صورت مردارى خواهد بود و او در این میان نمی‌داند که بر سرش چه خواهد آمد».[14]
نتیجه‌ این‌که: فعالیت‏هاى اخلاقى و آراسته شدن به رفتار و گفتار نیک و پسندیده عملاً بدون ارتباط با دوری از رذایل نیستند، میان فضایل اخلاقی و رذایل وابستگی و ارتباط و مسیر پله به پله‌ای وجود دارد. باید ایمان و باور قلبی را از سویی، با اعمال نیک همراه کرد تا انجام اعمال نیک به پرورش ایمان کمک کند و از سوی دیگر، از رذایل و گناهان که موانع رشد و پرورش ایمان‌اند، دوری کرد. و این حقیقت نیازمند شناخت فضایل اخلاقی و رذایل است تا درست از نادرست تشخیص داده شود، و شناخت فضیلت و رذیلت در کنار هم در منابع اخلاقی مورد بحث و بررسی قرار گرفته و با استفاده از آیات و روایات، موارد فضیلت و رذیلت اخلاقی بیان شده است.
 

[1]. دیلمى، احمد، اخلاق اسلامى، ص 16، دفتر نشر معارف، قم، چاپ دوم، 1380ش.
[2]. همان، ص 16 – 17.
[4]. کهف، 88؛ همچنین ر. ک: طه، 82؛ فرقان، 70؛ قصص 67؛ انفال، 3 و 4؛ نور، 51.
[5]. نور، 47.
[7]. اخلاق اسلامى، ص 89. 
[8]. همان.
[9]. ر.ک: فیض کاشانى، محمد، المحجة البیضاء فى تهذیب الإحیاء، ج 7، ص 377، مؤسسه نشر اسلامی، قم، چاپ چهارم، 1376ش؛ غزالى، محمد بن محمد، إحیاء علوم الدین، ج 13، ص 153 – 154، دار الکتب العربى، بیروت، چاپ اول، بی‌تا.
[11]. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج 2، ص 307، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، 1407ق.
[12]. اخلاق اسلامى، ص 101. 
[13]. شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ج 16، ص 42، مؤسسه آل البیت(ع)، قم، چاپ اول، 1409ق.
[14]. همان، ص 42 – 43.
ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

  • آیا جنین سقط شده، غسل و کفن دارد؟
    1471 کفن و دفن 1396/09/25
    جنین سقط شده، در صورتى که کمتر از چهار ماه دارد، باید در پارچه‌اى پیچیده شده و بدون غسل، دفن شود، ولی اگر چهار ماه تمام یا بیشتر داشته باشد، لازم است به طور متعارف او را غسل، حنوط و کفن نموده و سپس دفن شود. و خواندن ...
  • آیا می شود با خانمی ازدواج موقت کرد و بعداز جدایی با دختر او ازدواج کرد؟
    5605 موارد حرمت ازدواج 1390/06/31
    طبق نظر مراجع عظام تقلید، پس از عمل زناشویی و دخول بین زن و شوهر، دختر زن، که به آن (ربیبه) گفته می شود، بر شوهر آن زن حرام ابدی می شود؛[1] یعنی مرد پس از جدایی از آن زن هم، با دختر وی ...
  • علت تعدّد عناوین و اوصاف قرآن چیست؟
    5989 علوم قرآنی 1391/03/17
    عناوین و اوصاف گوناگون و متعددی برای قرآن کریم ذکر شده است که هر کدام از این اسم ها و صفات، به ابعاد ویژه ای از عظمت وجودی معجزۀ ابدی خاتم پیامبران دلالت دارد؛ مانند صفت مجید در آیۀ «وَ الْقُرْآنِ الْمَجیدِ» که بیانگر مجد و عظمت ...
  • موارد مهم بانکداری اخلاقی چیست؟
    4275 گوناگون 1393/03/04
    عبارت «بانکداری اخلاقی»، ادبیات جدیدی است که اخیراً در حوزه بانکداری رایج گردیده است. بانکداری اخلاقی مفهومی است با گستره‌ای وسیع که در آن، بانک‌ها در حوزه‌های کاری خود، ضمن حفظ تقیّد به معیارهای متعالی اخلاقی و تعهد به کرامت انسانی، سعی در بهبود و حفظ شرایط زیست ...
  • منبع این حدیث کجاست؟ «به سخن توجه کن نه به سخنران». آیا در قرآن هم شبیه این مضمون وجود دارد؟
    4005 تبلیغ و گفتگو 1389/12/18
    حدیث مورد سؤال در کتاب های غرر الحکم و فرج المهموم آمده است.[1] شبیه به این سخن امام علی (ع) در آیات قرآن نیز وجود دارد؛ نظیر: "... فَبَشِّرْ عِبادِ، الَّذینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذینَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْباب‏"؛
  • چرا مذهب شیعه بهترین مذهب است؟
    41501 دین نفس الامری 1388/11/13
    برتری مذهب تشیع به خاطر "حق" بودن آن است و دین حق در هر برهه ای منحصراً یک دین است و سایر ادیان موجود یا اساساً باطل و بی اساسند و یا منقرض و منسوخ و امروز شریعت حقه، شریعت اسلام است، و ...
  • دحو الارض چه روزی است و در تعالیم اسلامی چه جایگاهی دارد؟ و این روز دارای چه اعمالی است؟
    23652 دستور العمل ها 1392/07/07
    دحوالارض(گسترش زمین) روز بیست و پنجم ذیقعده، هم زمان با دحوالارض است. «دَحو» به معنای بسط و گسترش است.[1] بعضی نیز آن‌را به معنای تکان دادن چیزی از محل اصلی‌اش تفسیر کرده‌اند.[2] منظور از دحوالارض(گسترده شدن زمین) این است که ...
  • باور و اعتقاد یهودیان نسبت به رجعت امام مهدی (عج) چیست؟
    17584 رجعت 1388/07/12
    یهودیان نیز مانند اغلب اقوام و مذاهب، به طور قطع، به آمدن یک منجی در آخر الزمان اعتقاد دارند. در کتاب تورات کنونی بشارات زیادی از آمدن و ظهور مصلحی جهانی، آمده است. در زبور داود تحت عنوان "مزامیر" در لابلای کتب "عهد عتیق"، نوید های به بیان ...
  • آیا با موی مصنوعی می توان نماز خواند و اعمال حج به جا آورد؟
    5685 موانع رسیدن آب 1388/05/04
    مقام معظم رهبرى ‏در پاسخ به این سؤال که: کسى که در جلوى سرش موى مصنوعى گذاشته است و در صورت نگذاشتن آن به مشقت مى‏افتد، آیا مسح بر موى مصنوعى براى او جایز است؟ فرموده اند: "موى مصنوعى اگر به نحو کلاه گیس باشد، ...
  • آیا جوهر خودکار مانع وضو به حساب می آید؟
    11300 موانع رسیدن آب 1388/02/06
    چنانچه جوهر خودکار جرم داشته باشد مانع وضو است و باید برطرف شود.[1] بنابراین نمی توان یک حکم برای همه خودکارها بیان کرد.[1] امام خمینی، استفتائات، ج 1، ...

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    804119 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    494931 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    361015 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    355842 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود.نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ثنای الاهی شروع ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    344022 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    288354 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد. در هر حال، ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    287175 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    281943 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    278305 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    243847 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

8858  نفر