جستجوی پیشرفته
بازدید
12587
آخرین بروزرسانی: 1393/08/18
خلاصه پرسش
آیا سعادت و شقاوت انسان ها ذاتی است؟
پرسش
آیا سعادت و شقاوت انسان ها ذاتی است؟ معنای حدیث «الشقی شقی فی بطن امه ....» چیست؟
پاسخ اجمالی

اصل حاکم و مسلم در اعتقادات شیعی بر مختار بودن و مسئول بودن انسان در قبال سعادت و شقاوت خویشتن  است. و روایت مذکور فقط خبر از این واقعه می دهد که فردی که هم اکنون شقی است، از همان شکم مادر هم در بستری از شقاوت متولد شده بود و خود او هم با اعمالش بر این شقاوت صحه گذاشت. این شقاوت البته خارج از اراده انسانی نیست.

پاسخ تفصیلی

اصل حاکم و مسلّم در اعتقادات مذهب شیعه، بر مختار بودن و مسئول بودن انسان در قبال سعادت و شقاوت خویشتن  است. بنابراین، کسی که شقاوت را ذاتی می داند؛ یعنی خدا را باعث شقی شدن خود یا دیگران می داند، دچار عقیده ای باطل و نادرست شده است. همان طور که شیطان علّت انحراف خود را خدا می دانست.[1] بنابراین، هیچ کس ذاتاً و از جانب خداوند شقی آفریده نشد، بلکه خدا این اختیار را داده و برخی از انسان ها خود شقاوت را برمی گزینند.

آیات و روایات زیادی بر اختیار دلالت دارند که در جای خود ذکر شده است، ولی در مقابل، «اهل جبر» به برخی دیگر از آیات و روایات استناد کرده اند که بررسی شده و مبانی اشتباه این تفکّر، مورد نقد قرار گرفته است.

با این حال، در ذیل به بررسی یکی از مهم ترین روایات و آیات در باب شقاوت و سعادت ذاتی که از همه صریح تر است، می پردازیم.

روایت

«الشَّقِی مَنْ شَقِیَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ وَ السَّعِیدُ مَنْ سَعِدَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ»؛[2] شقی در شکم مادرش شقی است و سعادتمند در شکم مادر خود سعادتمند است.

با توجّه به دو اصل مسلّم (صادر نشدن شقاوت از خدا و اصل اختیار و مسئولیت انسان) معنا و توضیح روایت چنین است:

فردی که هم اکنون شقی است از همان شکم مادر هم در بستری از شقاوت متولّد شده بود و خود او نیز با اعمالش بر این شقاوت صحّه گذاشت. بنابراین، شقاوت و سعادت در «بطن امّ» که در روایت به آن اشاره شده، تأکید بر این مسئله است که اموری مثل سعادت و شقاوت توسط پدر و مادر در بستر وراثت جسمانی قابل تکثیر است، نه این که خداوند در خلقت ازلی و در مقام ذات، کسی را شقی آفریده باشد. هرچند در نهایت، فاعل همه افعال خدا است، امّا این بحث دیگری است که اشاره به مقام توحید دارد، نه بحث اختیار و مسئولیت؛ یعنی خداوند مسئول بدی های انسان نیست هرچند بعد از اختیار کردن بدی توسط انسان، خداوند این قدرت را به او داده است که آن بدی را محقق کند، و فرزند هم یکی از افعال پدر و مادر است. بحث بیشتر در بارۀ جوانب این مسئله را به مقالات دیگری واگذار می کنیم. و در مورد این که آیا تأثیر وراثت در شقاوت قطعی است یا خیر، اجمالاً پاسخ منفی است. البته چنین سعادتی نیاز به مجاهده ای برتر و خروج از وراثت و هجرت از همه بدی های موروثی دارد. همچنان که مثال های زیادی در تاریخ برای این مسئله وجود دارد.

آیه

«وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ»؛[3] به یقین، گروه بسیارى از جن و انس را براى دوزخ آفریدیم.

«ذرأ» که در این آیه به کار رفته معنایی غیر از خلق و ابداع دارد. «ذرأ الارض»؛ یعنی زمین را بذر افشانی کرد. پس ذرأ؛ یعنی کاشتن و افشاندن و گسترش و تکثیر و تولید کردن[4] که همه اینها مربوط به آفرینش جسم انسان در رحم مادر یعنی همان وراثت است. می دانیم که وراثت به طور مستقیم توسط خداوند ایجاد و ابداع نشده، بلکه صرفاً توسط خدا از انسان آشکار شده است. و فرزند از لحاظ وراثتی و ژنی ادامه تکاملی پدر و مادر است و مسئولیت پدر و مادر در قبال سعادت و شقاوت فرزندان در ابتدای خلقت جسمانی فرزند به همین معنا است و روایات زیادی هم در این زمینه وارد شده است.[5] بنابراین، سعادت و شقاوت وراثتی هم (در دائره تأثیر خود) بازگشت به سوء اختیار انسان دارد، نه به ارادۀ ذاتی خداوند متعال.

پس، حدیث «الشقی من شقی فی بطن امه و السعید من سعد فی بطن امه»، همچنین آیۀ مذکور، این گونه  قابل تفسیر است که خدا انسان را در ازل ذاتاً مستعد سعادت خلق می کند، ولی انسان با سوء اختیار خود راه شقاوت را بر می گزیند و شقی می شود و بعد این شقاوت را در جهان ماده از طریق زاد و ولد تکثیر می کند -هرچند این تکثیر علت تامه نیست، اما زمینه شقاوت است-. همچنان که در آیه دیگری از زبان نوح می خوانیم: «خدایا! از این کافران کسی را باقی مگذار که اگر باقی گذاری جز فرد فاجر و کافر از آنان متولد نخواهد شد».[6]

حال نکته دقیق تری در مورد قدرت اراده انسان مطرح می شود و آن این که شقاوت و سعادت وراثتی هم با اختیاری که برتر از وراثت و نژاد باشد قابل تغییر است، امّا نیازمند وارد شدن در بُعدی فراتر از وراثت است. از طرف دیگر فردی که از وراثت ایمانی برخوردار است، می تواند در این زمینه و بستر مناسب، با سوء اختیار خود تبدیل به فردی شقی شود. بنابراین، آیۀ شریفه و روایت مزبور، خبر از یک واقعه طبیعی و وراثتی می دهد، نه این که آن را علت تامه و لایتغیّر سعادت و شقاوت انسان ها بداند. ولی افسوس که اکثریت انسان ها از اختیار الاهی خود هیچ استفاده ای نکرده و از حدّ تأثیرات وراثت و محیط فراتر نمی روند.

 

[1] «شیطان گفت خداوندا اکنون که مرا گمراه نمودى من نیز در روى زمین بشر را بزیبایى‏ها بفریبم و همه آنها را گمراه می کنم»، حجر، 39.

[2] مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 5، ص 9، موسسه الوفاء، بیروت، 1404ق.

[3] اعراف، 179.

[4] «راغب می گوید: ذرء آن است که خدا آفریده خود را آشکار کند. «ذرء اللّه الخلق» یعنى اشخاص را آشکار فرمود. قاموس آن را خلقت و تکثیر و غیره گفته، سخن صحاح نیز نظیر آن است»، قاموس قرآن، ج 3، ص 4. « ذَرَأَ-- ذَرْءاً [ذرأ] اللّهُ ...- الشی‏ءَ: آن چیز را بسیار کرد،- الأرضَ: زمین را تخم پاشى کرد»؛ مهیار، رضا، فرهنگ ابجدی عربی-فارسی، ص407.بی تا، بی جا.

[5] برای مثال: «مجالس الصدوق، و العلل، عن أبی سعید الخدری فی وصیة النبی ص لعلی ع قال یا علی إذا حملت امرأتک فلا تجامعها إلا و أنت على وضوء فإنه إن قضی بینکما ولد یکون أعمى القلب بخیل الید»، شیخ صدوق، الفقیه، ج 3، ص 533، جامعه مدرسین، قم، 1413ق.

[6] «إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبادَکَ وَ لا یَلِدُوا إِلاَّ فاجِراً کَفَّاراً»؛ نوح، 27.

 

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

  • ادله ایمان حضرت ابوطالب (ع) کدامند؟
    12302 تاريخ بزرگان 1387/09/30
    حدیثی که در سؤال آمده، مرفوعه است و از حیث سند اعتباری ندارد اما باید توجه داشت که برای اثبات ایمان ابوطالب نیازی به خصوص این روایت نداریم؛ زیرا ادلّه فراوانی بر ایمان ابوطالب وجود دارد که ما را از استناد به این روایت بی نیاز می کند. از ...
  • آیا امکان دارد خلاصه‌ای از زندگی‌نامه علامه شبّر و تألیفات وی را بیان کنید؟
    2045 تاريخ بزرگان 1395/06/17
    عبدالله بن محمد رضا معروف به شبّر، از علمای بزرگ اسلام و تشیع و از نسل امام سجاد(ع) است. وی در نجف به دنیا آمد و در کاظمین درگذشت. علامه شبّر در زمره عالمانی بود که در موضوعات مختلف آثار بسیاری از خود برجای گذاشت. از جمله‌ی این ...
  • اهل نجات بودن به چه معنا است؟ چه کسانی اهل نجات‌اند؟ و تفاوت آنان با اهل بهشت چیست؟
    6459 بهشت و جهنم 1393/09/12
    نجات در لغت به معنای رهایی و خلاصی است. رهایی و خلاصی از دشمن، از ترس و هراس و از خشم و غضب پروردگار.در فرهنگ قرآن و روایات، اصطلاح «اهل نجات»در مورد کسانی استکه از عذاب الهی رهایی یافته باشند. با توجه به این معنا تفاوتی میان اهل ...
  • آیا نماز خواندن با زیرپیراهن و یا رکابی بی احترامی به خدا است؟
    41267 Laws and Jurisprudence 1389/05/20
    پوشانیدن بدن در نماز: آن چه در مورد پوشش لباس نماز گذار برای مرد واجب است عبارت از این است که: مرد باید در حال نماز، اگر چه کسى او را نمى‏بیند عورتین خود را به پوشاند.[1] بنابراین، در صورتی که ...
  • تفاوت «اتصاف بالتبع» با «اتصاف بالعرض» که در فلسفه مطرح می‌شود چیست؟
    1586 هستی شناسی 1396/11/17
    واژه «بالعرض» در فلسفه معانی متعددی دارد که بر اساس کاربردهای آن قابل تشخیص و تعیین است. یکی از موارد استعمال این اصطلاح، اتصاف «ماهیت» به «وجود» یا «حقیقت داشتن» در فلسفه مشاء و حکمت متعالیه است که گفته می‌شود ماهیت به صورت «بالتبع» یا «بالعرض» متصف به ...
  • مشارکت چیست؟
    18685 Laws and Jurisprudence 1388/03/13
    مشارکت در فقه اسلام به دو معنا به کار رفته است: 1. این که دو یا چند نفر در چیزی (مال، منفعت، دین یا حقی‏) به صورت مشاع شریک باشند. از احکام چنین شرکتی این است که هیچ کدام از شرکا نمی توانند بدون اجازه دیگری در مال مشترک تصرف ...
  • مبانی کلامی مهدویت چیست؟
    9469 امام مهدی عج 1386/06/01
    ضرورت لطف از جانب خدای متعال، وجود خلیفه و حجت الاهی و مصون ماندن آن از حوادث، می‌تواند از جمله مبانی کلامی مهدویت تلقی گردد. ...
  • آیا روایت مربوط به آداب قیام، رکوع و سجده در نماز صحیح است؟
    6881 درایه الحدیث 1392/06/25
    با توجه به راویان این حدیث؛ می‌توان آن‌را معتبر و صحیح دانست. برای دیدن گزارشی از راویان؛ به پاسخ تفصیلی مراجعه شود. ...
  • نماز حاجت در روز پنج‌شنبه چگونه خوانده می‌شود؟
    10401 نماز حاجت 1394/10/28
    در روایات برای روز پنج‌شنبه مستحبات بسیاری ذکر شده است؛ مانند روزه گرفتن در اولین پنج‌شنبه دهه اول و دهه آخر هر ماه، خواندن هزار مرتبه سوره قدر، خواندن سوره دهر در نماز صبح روزهای پنج‌شنبه، خواندن سوره مائده، زیارت قبور، هزار مرتبه صلوات بر پیامبر، استغفار و....
  • آیا گرفتن پول در قبال مداحی اهلبیت (ع) و همچنین خواندن دعا یا قرآن و اذان اشکال دارد؟
    11150 Laws and Jurisprudence 1389/06/27
    کاربر محترم؛اجرت گرفتن در مقابل عملى که بر انسان واجب نیست؛ مثل روضه یا قرآن یا استخاره یا دعا براى دیگران، ظاهراً اشکال ندارد.[1] و اگر کسی هم بخواهد در قبال این کارها مزدی نگیرد نه ...

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    910348 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    577608 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    513320 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    440257 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    415003 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    377047 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    367353 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    354748 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    331071 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    319535 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...