بازدید
5760
آخرین بروزرسانی: 1391/01/23
خلاصه پرسش
آیا رکوع به عنوان یک عمل عبادی مستقلّ و خارج از نماز، وجود دارد؟
پرسش
آیا رکوع به عنوان یک عمل عبادی مستقلّ و خارج از نماز وجود دارد؟ توضیح: در آیه 77 سورۀ حجّ آمده: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا ارْکعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ». طبق این آیه، با توجّه به این‏ که رکوع در کنار سجود و عبادت آمده، به نظر می‏رسد که به عنوان یک عمل جداگانۀ مستحبّ مطرح شده باشد. شاید از آیات 43 سورۀ بقره، 43 سورۀ آل عمران، و 24 سورۀ \"ص\" هم بتوان چنین استفاده‏ای را کرد!
پاسخ اجمالی

از مجموع آیات قرآن کریم چنین به دست می آید که مراد از رکوع و سجود در آیات مورد پرسش، نماز باشد از باب نام گذاری کل به اسم جزء؛ یعنی چون رکوع و سجود، از ارکان و اجزای مهم نماز است؛ بدین سبب رکوع ذکر شده و از آن ارادۀ نماز شده است. و این امر در صناعت ادبی مرسوم و بدون اشکال است. البته، احتمال دیگری هم وجود دارد که مراد، خود رکوع و سجود، از باب شکر باشند.

پاسخ تفصیلی

بسیاری از مفسّران قرآن معتقدند؛ امر به رکوع و سجود در آیۀ 77 سورۀ حجّ،[1] امر به نماز است؛ و دلیل این که رکوع و سجود را در مقابل عبادت قرار داده، این است که مراد از جملۀ "واعبدوا ربّکم"، امر به سایر عبادات تشریع شده، در دین - مثل حج و روزه- می باشد.[2]

 برخی از مفسّران نیز می گویند؛ رکوع و سجود، به خودی خود نوعی عبادت هستند، چنانچه پیغمبر (ص) فرمود: در شب معراج آسمان ها پر از ملائکه بوده که بعضی دائماً در حال رکوع بودند، و بعضی در سجود، و بعضی در قیام و ... و سجده دارای اقسامی است که یک نوع آن سجدۀ تواضع است و گویا مراد از رکوع و سجود در این آیه، رکوع و سجود تواضع باشد.[3]

همچنین امر به رکوع در آیۀ 43 سورۀ بقره،[4] بنابر نظر اکثر مفسّران، امر به نماز است، منتها امر به نماز همراه با جماعت به قرینۀ راکعین.[5]

برخی نیز گفته اند که "ارکعوا" در این آیه امر به رکوع تنها است؛ یه دلیل آن که نماز یهود دارای رکوع نبوده، قرآن آنها را امر به رکوع کرده است؛ یعنی نمازشان را با رکوع بخوانند.[6]

امّا در امر به رکوع و سجده نسبت به حضرت مریم در آیۀ 43 سورۀ آل عمران،[7] دو احتمال وجود دارد:

1. رکوع در این آیه، امر به نماز جماعت و هم آهنگ شدن با دیگر نماز گزاران است، به قرینۀ راکعین که به صیغۀ جمع آمده است.[8]

2. احتمال دیگر این که چون خداوند در آیۀ قبل،[9] سه موهبت (برگزیدن او، پاک و مطهّر نمودنش، برگزیدنش بر زنان عالم) به حضرت مریم نموده؛ به همین دلیل او را بابت شکرانۀ این سه نعمت، مأمور به انجام سه وظیفه (رکوع، سجده، قنوت) کرده است.[10]

اما معنای «خرّ راکعاً» در آیۀ 24 سورۀ صاد،[11] برخی از مفسّران برآنند؛ منظور از رکوع در این آیه سجده است؛[12] زیرا «خرّ» به معنای شنیدن صداى آب -که از بالا به پائین ریخته شود- یا وزیدن باد، و افتادن از بالا به پایین است.[13] و رکوع هم به معنای مطلق انحناء و خم شدن است.[14] پس با قرینه شدن خرّ معلوم می شود راکعاً در این آیه به معنای سجده است.

از مطالب بیان شده؛ چنین به دست می آید که مراد از رکوع و سجود در آیات ذکر شده، نماز باشد از باب نام گذاری کل به اسم جزء؛ یعنی چون رکوع و سجود، از ارکان و اجزای مهم نماز است؛ بدین سبب رکوع ذکر شده و از آن ارادۀ نماز شده است. و این امر در صناعت ادبی مرسوم و بدون اشکال است.[15] البته، احتمال دیگری هم وجود دارد که مراد، خود رکوع و سجود، از باب شکر باشند.

گفتنی است که رکوعات‏ قرآن بخشى و گروهى از آیات است که در یک موضوع آمده و اتّحاد مضمونی و معنایی دارند که با شروع آن موضوع، رکوع آغاز مى ‏گردد و با تغییر و تحول کلام، به موضوعى دیگر ختم مى ‏شود، و پیدا است که شماره آیات مندرج در هر رکوع کم و زیاد است. وجه تسمیۀ رکوع را مى‏ توان از آن جا دانست که در نمازهاى شبانه ‏روزى پس از خواندن سورۀ حمد در رکعت اول و دوم مى‏ توان به خواندن سوره ‏هاى دیگر، یا لااقل چند آیه اکتفا کرد. پیرو این عقیده، برخی که قرآن ‏شناس بوده‏اند اوایل هرچند آیه ‏اى را که یک عنوان و موضوع را تشکیل مى‏ دهد، معیّن ساختند و از آن جهت که بعد از قرائت آن بخش، نمازگزار به رکوع مى ‏رود، نام هر بخش را رکوع گذارده‏ اند. عدد رکوعات قرآن طبق مشهور 540 رکوع است و به‏ طور متوسط و تقریبى هر صفحه از قرآن یک رکوع دارد.[16]

 

[1] "یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ ارْکَعُواْ وَ اسْجُدُواْ وَ اعْبُدُواْ رَبَّکُمْ وَ افْعَلُواْ الْخَیرْ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُون"، حج، 77.

[2] طباطبائى، سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، ج 14، ص411، دفتر انتشارات اسلامى، قم، چاپ پنجم، 1417ق؛ زمخشری، محمود، الکشّاف عن حقائق غوامض التّنزیل، ج 3،ص 172؛ طبرسى فضل بن حسن، مجمع البیان فى تفسیر القرآن،ج 7، ص 154 ، انتشارات ناصر خسرو، تهران،1372ش؛ حقى بروسوى، اسماعیل، تفسیر روح البیان، ج 6، ص63، دارالفکر، بیروت، بى تا.

[3] طیب، سید عبد الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج 9 ، ص 349، انتشارات اسلام، تهران، چاپ دوم، 1378ش.

[4] "وَ أَقِیمُواْ الصَّلَوةَ وَ ءَاتُواْ الزَّکَوةَ وَ ارْکَعُواْ مَعَ الرَّاکِعِین".

[5] سبزوارى نجفى، محمد بن حبیب الله، ارشاد الاذهان الى تفسیر القرآن، ص 13، دار التعارف للمطبوعات، بیروت، چاپ اول، 1419ق؛ مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، ج 1، ص 209، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1374ش؛ صادقى تهرانى، محمد، البلاغ فى تفسیر القرآن بالقرآن، ص 7، مؤلف، قم، 1419ق؛ اطیب البیان، ج 2، ص 16.

[6] ارشاد الاذهان، ص 13؛ تفسیر نمونه، ج 1، ص 209.

[7] "یَامَرْیَمُ اقْنُتىِ لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِى وَ ارْکَعِى مَعَ الرَّاکِعِین".

[8] تفسیر نمونه، ج 2، ص 543؛ الکشّاف، ج 1، ص 362.

[9] "وَ إِذْ قَالَتِ الْمَلَئکَةُ یَامَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَئکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفَئکِ عَلىَ‏ نِسَاءِ الْعَالَمِین"، آل عمران، 42.

[10] تفسیر المیزان، ج 3، ص 189.

[11] "ققالَ لَقَدْ ظَلَمَکَ بِسُؤالِ نَعْجَتِکَ إِلى‏ نِعاجِهِ وَ إِنَّ کَثیراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَیَبْغی‏ بَعْضُهُمْ عَلى‏ بَعْضٍ إِلاَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ قَلیلٌ ما هُمْ وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ راکِعاً وَ أَنابَ".

[12] تفسیر نمونه، ج 19، ص 248.

[13] مهیار، رضا، فرهنگ ابجدی، ص 358.

[14] راغب اصفهانی، مفردات، ج 1، ص 364؛ طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج 4، ص 340.

[15] جمعی از اساتید حوزه، جواهر البلاغة، ص 234، انتشارات مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم، چاپ پنجم، 1386 ش.

[16] حریرى، محمد یوسف، فرهنگ اصطلاحات قرآنى، ص 161 و 162، نشر هجرت، قم، چاپ دوم، 1384ش؛ ر.ک: مستفید، حمید رضا، دولتى، کریم، تقسیمات قرآنى و سور مکى و مدنى، ص 15 – 17، وزارت ارشاد، تهران، چاپ اوّل، 1384ش؛ جوان آراسته، حسین، درسنامه علوم قرآنى، ص 477، بوستان کتاب، قم، چاپ ششم، 1380ش.

 

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    891582 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    553645 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    429463 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    418277 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    394149 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    370748 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    346936 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    328349 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    316301 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    311690 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...