جستجوی پیشرفته
بازدید
4366
تاریخ بروزرسانی 1394/05/16
خلاصه پرسش
«تیمم» و «صعید» در لغت و فقه به چه معنا است؟
پرسش
معنای تیمم و صعید در لغت و فقه چیست؟ آیا در معنا کلمه صعید اختلاف است؟
پاسخ اجمالی
حکم تیمم از جمله احکام ثانویه‌ای است که برای موقعیت‌های خاص و جهت تخفیفی به مکلفان وضع شده است. در همین راستا پروردگار می‌فرماید: «إِنْ کُنْتُمْ مَرْضى‏ أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدیکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَفُوًّا غَفُوراً».[1]
معنای «تیمّم» در لغت و اصطلاح
«تیمم» مصدر باب تفعل از ریشه «أمّ یأُمُ» یا «یمّ ییمّ» بر وزن فَعَلَ یَفعُلُ بوده و در لغت به معنای قصد کردن است.[2] و در آیات شریفه نیز «َتَیَمَّمُوا» به معنای «اقصدوا» معنا و تفسیر می‌شود.[3]
مفسران و فقهای فریقین اختلاف چندانی در معنای اصطلاحی «تیمّم» نداشته و با اندک تفاوتی در تعبیر و الفاظ، در معنای آن اتفاق نظر دارند. قدر جامع تمام تعریف‌ها را می‌توان چنین خلاصه کرد: «تیمم»، عبارت است از مسح پیشانی و دو دست -یا بنا بر قول اهل سنت، مسح صورت و دو دست - به خاک یا هر آنچه سطح بیرونی زمین از آن تشکیل شده  است[4] که البته باید به قصد قربت بوده و برای مباح کردن چیزهایی که مشروط به تیمم است انجام شود.[5]
اما در معنای «صعید» بین لغویون، فقها و مفسران اختلاف دیدگاه وجود دارد که به برخی از آنها اشاره و سپس دیدگاه مشهور را که کاربرد عملی در باب تیمم دارد، بیان خواهیم نمود.
معنای صعید در لغت
«صعید»؛ بر وزن فعیل، اسم مفردی است که جمع آن «صُعُد» و «صُعُدات»[6] است، مانند «طریق» که جمع آن «طُرُق» و «طُرُقات» است.[7]
1. صعید به معنای هر آن چیزی است که لایه بیرونی زمین را تشکیل می‌دهد. خاک باشد یا غیر خاک؛ مانند سنگ، ماسه و...، کم باشد یا زیاد.[8]
2. صعید به معنای بخش‌های مرتفع زمین است که  به زمین‌های بلند و مرتفعی که در مقابل زمین‌های پست قرار دارند، صعید گفته می‌شود.
3. صعید به معنای زمینی است که ماسه و نمک با آن مخلوط نباشد.
4. به معنای زمین پاک است.
7. تنها به معنای خاک است.[9]
8. تنها به معنای خاک پاک است.
9. به معنای زمین صاف و بدون ناهمواری است.
10. به معنای خاکی است که دارای غبار باشد.[10]
 و... .[11]
با وجود این همه اختلاف، اما فردی مانند «زجاج» ادعا کرده‌است که خلافى میان اهل لغت نمی‌بینم که «صعید» به معناى هر آن چیزی است که لایه بیرونی زمین را تشکیل می‌دهد.[12]                  
معنای صعید در اصطلاح فقها و مفسران
مفسران و فقها[13] نیز با تأثیرپذیری از اختلافات موجود در کتب لغوی، نظرات نسبتاً متفاوتی در مورد معنای اصطلاحی «صعید» ارائه کرده‌اند اما مشهور آنان معتقدند که این واژگان در آیه شریفه به معنای تمام لایه بیرونی زمین است، چه خاک باشد، چه سنگ و ....[14] البته برخی نیز گفته‌اند که «صعید» تنها به معنای خاک پاک و پاکیزه است.[15]
به هر حال مشهور فقهای امامیه با جمع بین روایات وارده در باب تیمم می‌گویند: تیمّم بر مطلق وجه الارض یعنی هر چیزی که از جنس زمین باشد جایز است، اعم از خاک، رمل، سنگ‌ریزه، سنگ، شن و ماسه که از زمین به وجود آمده باشد و اختصاص به تراب و خاک خاصه ندارد. و ذکر تراب و خاک در برخی از روایات باب تیمم، از باب بیان کامل‌ترین افراد و مصادیق برای ارض است. بنابراین نتیجه می‌گیریم که صعیدی که در آیه شریفه مأمور به تیمم بر آن شده‌‌ایم، در اصطلاح فقهی به معنای «مطلق وجه الارض» یا همان لایه بیرونی زمین می‌باشد.[16]
 

[1]. «و اگر بیمارید، یا مسافر، و یا «قضاى حاجت» کرده‌‏اید، و یا با زنان آمیزش جنسى داشته‌‏اید، و در این حال، آب (براى وضو یا غسل) نیافتید، با خاک پاکى تیمّم کنید! (به این طریق که) صورت‌ها و دست‌هایتان را با آن مسح نمایید. خداوند، بخشنده و آمرزنده است‏.»، نساء، 43.
[2] . محمود عبد الرحمان‌، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة‌، ج 1، ص 500، بی‌نا، بی‌جا، بی‌تا؛ راغب اصفهانى، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق، داودی، صفوان عدنان، ص 893، بیروت، دارالعلم الدار الشامیة، چاپ اول، 1412 ق.
[3]. طبرسى فضل بن حسن، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، محقق، بلاغی، محمد جواد، ج 3، ص 82، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش.
[4]. «روی زمین اعم از خاک و سنگ».
[5] . بحرانى، آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم‌، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة‌، محقق، مصحح، ایروانی، محمد تقى، مقرم، سید عبد الرزاق، ج 4، ص 243، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول، 1405ق؛ مجمع البحرین، ج‏6، ص: 191؛ معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، ج ‌1، ص 500 - 501‌.
[6]. «صعدات، جمع الجمع است».
[7]. مجمع البحرین، ج ‏3، ص 87.
[8]. فیومی، احمد بن محمد مقرى‌، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی‌، ج 2، ص 339، قم، منشورات دار الرضی، چاپ اول، بی‌تا.
[9]. جوهرى، اسماعیل بن حماد‌، الصحاح(تاج اللغة و صحاح العربیة)‌، محقق، مصحح، احمد عبد الغفور عطار، ج 2، ص 498، بیروت،‌ دار العلم للملایین‌، چاپ اول، 1410ق؛ کتاب العین، ج ‏1، ص 290.
[10]. المفردات فی غریب القرآن، ص 484.
[11]. ر. ک: لسان العرب، ج 3، ص 254 - 255.
[12]. مجمع البیان فى تفسیر القرآن، ج ‏3، ص 82.
[13]. ر. ک: امام خمینى، کتاب الطهارة، ج 2، ص 142 - 146، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ اول، بی‌تا؛ خوانسارى، سید محمد تقى و اراکى، محمد على‌، رسالة فی الدماء الثلاثة و أحکام الأموات و التیمم‌، مقرر، اراکى، محمد علی‌، ص 469 - 470، قم، مؤسسه در راه حق‌، چاپ اول، 1415ق.
[14]. همان؛ طباطبائى، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ‏5، ص 229، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ پنجم، 1417ق.
[15]. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، محقق، درگاهی، حسین، ج 3، ص 416، تهران، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى، چاپ اول، 1368ش.
[16] . ر. ک: سبزوارى، سید عبد الأعلى‌، مهذّب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام، محقق، مصحح، مؤسسه المنار‌، ج 4، ص 377 - 381، قم، مؤسسة المنار، چاپ چهارم، 1413ق.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    777481 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    483768 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    345159 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    337461 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    336927 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود.نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ثنای الاهی شروع ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    281892 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد. در هر حال، ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    274766 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را هفده تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    273780 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    271705 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    226040 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

9160  نفر