بازدید
3387
آخرین بروزرسانی: 1397/07/10
خلاصه پرسش
بر اساس آیه 46 سوره هود، چگونه پسر نوح(ع) از خانواده‌اش محسوب نشده؟! و عمل غیر صالح به چه معنا است؟
پرسش
در بحار الانوار آمده است که قرائت آیه «انه لیس من اهلک انّه عمل ٌ غیر صالح» در مورد پسر حضرت نوح(ع) دو گونه است، لطفاً آن‌را توضیح دهید.
پاسخ اجمالی
قرائت‌های مختلفی در عبارت «عمل غیر صالح» موجود در آیه 46 سوره هود وجود دارد. مشهور آن‌را به صورت اسمی«عَمَلٌ غَیْرُ صالِح» یعنی به رفع «راء» قرائت نموده و معتقدند، اگر چه پسر نوح از خانواده او است، ولى صالح نیست؛ براى این‌که او از نظر عمل، غیر صالح است. و اگر خداى تعالى او را عمل غیر صالح خوانده از باب مبالغه است. همان‌طور که وقتى بخواهى در عدالت شخصی مبالغه کنى، می‌گویى او سرا پا عدالت است: «هو عدل»، یعنى او آن‌قدر داراى عدالت است که می‌توان گفت او خود عدالت است. فرزند نوح(ع) نیز آن‌قدر با بدان نشست و در اعمال زشت و افکار نادرستشان غوطه‌‏ور شد که گویى وجودش تبدیل به یک عمل غیر صالح شد.
اما گروهی دیگر آن‌را به صورت فعلی و به کسر "میم" و فتح "لام" و به فتح "راء"، قرائت کرده‌اند: «عمِلَ غیرَ صالح». و تقدیر آن چنین است: «عمِلَ عملا غیرَ صالح». در این قرائت موصوف حذف شد و صفت جایگزین آن شد؛ یعنی او عمل غیر صالح انجام داده است؛ عمل مشرکانه، کفرآمیز و تکذیب که همه اینها اعمال غیر صالح است. و بدین سبب از مجموعه اطرافیان نوح(ع) که خصوص صالحان از خواص حضرتشان بودند خارج شد.
 
پاسخ تفصیلی
در جریان طوفان نوح زمانی که آن‌حضرت از خداوند درخواست نمود که خدایا فرزندم از اهل من است و او را نجات ده، پاسخ شنید که او از اهل تو نیست، او عمل غیر صالح است: «قالَ یا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِح».[1]
چند قرائت در عبارت «عمل غیر صالح» وجود دارد:
1. مشهور قراء؛ مانند ابن کثیر، نافع، أبو عمرو، ابن عامر، و حمزه، آن‌را به صورت «عَمَلٌ غَیْرُ صالِح»؛ یعنی به رفع «راء» قرائت کرده‌اند.
براساس این قرائت منظور از عبارت "او از اهل تو نیست"، این است که او از آن افرادى که خدا وعده نجاتشان را داده نیست که خدا در مورد آنان فرموده بود: «اهل خودت را نیز سوار کشتى کن!» ؛ زیرا اهلى که قرار است نجات یابند اهل صالح و پرهیزگار تو می‌باشند و نه پسر نااهلت! چون او در عین این‌که پسر و به ظاهر از خانواده تو است ولى صالح نیست؛ براى این‌که او از نظر عمل، غیر صالح است. و اگر خداى تعالى او را عمل غیر صالح خوانده، یا از باب مبالغه است، همان‌طور که وقتى بخواهى در عدالت زید مبالغه کنى، می‌گویى زید عدالت است: «زید عدل»، یعنى زید آن‌قدر داراى عدالت است که می‌توان گفت او خود عدالت است.
گاهى انسان در انجام یک کار آن‌چنان پیش می‌‏رود که گویا عین آن عمل می‌‏شود. در ادبیات زبان‌هاى مختلف به هنگام مبالغه این تعبیر فراوان دیده می‌شود، مثلاً گفته می‌شود فلان کس سرا پا عدل و سخاوت است، و یا فلان شخص سرا پا دزدى و فساد است، گویى آن‌چنان در آن عمل غوطه‌ور گشته که ذات او عین آن عمل شده است. فرزند نوح نیز آن‌قدر با بدان نشست و در اعمال زشت و افکار نادرستشان غوطه‌‏ور گشت که گویى وجودش تبدیل به یک عمل غیر صالح شد.[2] و یا به تقدیر مضاف است و ضمیر در "إنه" به "ابن" بر می‌گردد و تقدیر این‌گونه است: "إن ابنک ذو عمل غیرِ صالح" که در این‌جا مضاف حذف شد.[3] و معنایش این است که او دارای اعمال غیر صالح است.
2. اما کسائی، یعقوب و سهل «عمل غیر صالح» را به کسر "میم" و فتح "لام" و به فتح "راء"، قرائت کرده‌اند: «عمِلَ غیرَ صالح». بر اساس این قرائت تقدیر جمله چنین است: «عمِلَ عملا غیرَ صالح». در این‌جا موصوف حذف شده و صفت جایگزین آن شده است؛ یعنی او عمل غیر صالح انجام داده است؛ عمل مشرکانه و کفرآمیز و تکذیب که همه اینها اعمال غیر صالح است.[4]
البته برخی از مفسران احتمالات دیگری را در تفسیر آیه مطرح کرده‌اند که دور از مقام و جایگاه انبیا است، و با روایات سازگاری ندارد.[5]
لازم به یادآوری است که اگر کسی بگوید لازمه آنچه را که در این‌جا مطرح شد، این است که پسر نوح از همسرش به وى بی‌گانه‌‏تر باشد. و به عبارت دیگر، همسر نوح داخل در اهل او بوده و از پسر نوح به وی نزدیک‌تر باشد؛ به دلیل آن‌که همسر نوح در جمله «قُلْنَا احْمِلْ فِیها مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ»،[6] داخل در کلمه اهل بود، ولى جمله استثناى «إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ» او را استثنا کرد؛ یعنى موضوعاً داخل بود، اما بعد با استثنا خارج شد، ولی پسر نوح بنابر این تفسیر، اصلاً و موضوعاً داخل در کلمه "اهل" نبود، و بدون نیاز به استثنا، خارج بوده، و این بعید است!
در پاسخ باید گفت؛ «اهل» دارای چند معنا می‌باشد و منظور از اهل در جمله "وَ أَهْلَکَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ"، اهل به معناى اختصاص است؛ یعنى در جمله مزبور دستور داده شد که ‌حضرت نوح(ع) افرادى که به نحوى با حضرتشان مرتبط‌اند را سوار بر کشتى کند، و منظور از مستثنا یعنى جمله "مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ" افراد مرتبط غیر صالح از خواص نوح(ع) است که مصداقش همسر و پسر نوح بوده‌اند که با وجود ارتباط ظاهری، اما در واقع از اهل حضرت نبوده‌اند.[7]
یکى از آموزه‌های انسانى و تربیتى که در این آیه نهفته است، این است که پیوندهاى مادى(نسب، خویشاوندى، دوستى) در مکتب‌هاى الهی همیشه تحت الشعاع پیوندهاى معنوى است. در این مکتب، نورچشمى و امتیاز خویشاوندى در برابر پیوند مکتبى و معنوى مفهومى ندارد. آن‌جا که رابطه مکتبى وجود دارد، سلمان فارسى که نه از خاندان پیامبر(ص) و نه از قریش، و نه حتى از اهل مکه بود، بلکه اصولاً از نژاد عرب نبود، طبق حدیث معروف "سلمان منا اهل البیت"،[8] جزو خاندان پیامبر(ص) محسوب شده، ولى فرزند واقعى پیامبرى مانند نوح(ع) بر اثر گسستن پیوند مکتبیش با پدر، آن‌چنان طرد می‌شود که با "إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ" روبرو می‌گردد.[9]
از دیگر درس‌هایی که آیه به ما می‌آموزد این است که انسان باید در برابر اوامر و تقدیرهایى که حکمت آنها را نمی‌داند رضایت کامل داشته و نسبت به آنها تسلیم مطلق باشد.
 

[1]. هود، 46.
[2]. طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ‏10، ص 234، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، 1417ق؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ‏9، ص 116، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1374ش.
[3]. بغدادی، علاء الدین علی بن محمد، لباب التاویل فی معانی التنزیل، تصحیح، شاهین‏، محمد علی، ج 2، ص 487، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1415ق.
[4]. ‏ابن جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن بن علی، زاد المسیر فی علم التفسیر، تحقیق، المهدی‏، عبدالرزاق، ج 2، ص 378، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ اول، 1422ق؛ مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 11، ص 321، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1403ق.
[5]. شیخ صدوق در معانى الاخبار از حسن بن موسى الوشّاء نقل می کند: من در خراسان در مجلس حضرت رضا(ع) بودم، ... حضرت متوجه من شد و فرمود: اى حسن! این آیه را چگونه قرائت می کنید: قال یا نوح انه لیس من اهلک، انه عمل غیر صالح؟ گفتم: بعضى از مردم می خوانند: انه عمل [بفتح عین و لام و کسر میم‏] غیر صالح و بعضى می خوانند: انه عمل [بفتح عین و میم و دو ضمه لام‏] غیر صالح، بنابر قرائت دوم پسر نوح را از پدرش ندانسته است. حضرت رضا فرمود: ابدا این طور نیست، بلکه وى پسر حضرت نوح بود. ولى عصیان کرد خداوند او را از پدرش ندانست. همین طور هر کس از خاندان ما که اطاعت از خداوند نکند از ما نخواهند بود. و تو اگر حضرت حق را اطاعت نمایى از ما اهل‌بیت خواهى بود. شیخ صدوق، معانی الاخبار، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ص 106، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1403ق.
[6]. هود، 40.
[7]. المیزان فی تفسیر القرآن، ج ‏10، ص 234.
[8]. عسکری، امام ابومحمد حسن بن علی، التفسیر المنسوب الی الامام العسکری، ص 121، قم، مدرسه امام مهدی، چاپ اول، 1409ق.
[9]. تفسیر نمونه، ج ‏9، ص 119.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

  • محمد بن یعقوب کلینی که بود؟ و چه کتاب‌هایی نوشته است؟
    7393 تاريخ بزرگان 1393/04/29
    محمد بن يعقوب بن إسحاق كلينی از دانشمندان و محدّثان برجسته شیعه با اصالتی ایرانی در نیمه دوم قرن سوم و اوایل قرن چهارم است. او در روستای کلین در اطراف شهرری به دنیا آمد و در بغداد از دنیا رفت. اندیشمندان بزرگی او را ستایش کرده‌اند که ...
  • علت حلال یا حرام بودن ژله چیست؟
    18313 Laws and Jurisprudence 1385/07/12
    ژله ی خوراکی دارای انواعی است که بعضی از آنها حلال و بعضی دیگر حرام است و حلال بودن یا حرام بودن آن، تابع حلال و حرام بودن مواد اولیه ای است که ژله از آن تهیه می شود. اگر در تهیه ی ژله از مواد گیاهی استفاده شده باشد، ...
  • پیشینه مبحث قضا و قدر را بیان کنید؟
    4906 قضاء و قدر 1393/01/19
    در این‌که تمام امور عالم به قضا و قدر الهی است، تردیدی نیست، اما همواره گروهی وجود داشتند که با برداشت غلط از این موضوع، تلاش در توجیه رفتارهای نادرست خود داشتند. قرآن کریم در آیاتی به این موضوع اشاره می­کند: 1. «سَیَقُولُ الَّذینَ أَشْرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ...
  • آیا خود حضرت ولی عصر(عج) هم از منتظران ظهور هستند؟
    6120 انتظار فرج 1387/12/18
    انتظار فرج یکی از ارکان اساسی اسلام، به ویژه مذهب شیعه است. انتظار فرج به معنای آرزوی گشایش و رهایی یافتن از نابرابری ها و رفع گرفتاری های همه جهانیان است. منتظران فرج بر این باورند که در آخر الزمان انسان الهی - در اسلام به نام مهدی- ...
  • کتاب مقدس دارای نظم پسندیده ای است که قرآن فاقد آن است. این مطلب چگونه با برتری قرآن سازگاری دارد؟
    6700 علوم قرآنی 1391/04/10
    در کتاب مقدس دو نوع نگارش وجود دارد؛ در بعضی از کتاب های موجود در کتاب مقدس، تاریخ مورد اهمیت بوده؛ لذا همچون یک کتاب تاریخی، نظم پله ای را شکل داده و از واقعه ای شروع و با بیان تاریخ سیر خود را ادامه می ...
  • آیا حوریه‌ای بهشتی به نام «لعیا» در زمان تولد امام حسین(ع) حضور داشته است؟
    18424 فضائل و مناقب 1392/07/11
    از کتاب‌های فراوانی که درباره ائمه اطهار(ع) و کرامات آنان از هنگام تولد نگاشته شده است، دو کتاب «حلیة الأبرار فی أحوال محمّد و آله الأطهار(ع)‏» و «مدینة معاجز الأئمة الإثنی عشر» است. این دو اثر؛ تألیف نویسنده گرامی شیعه در قرن یازدهم و ابتدای قرن دوازدهم، به ...
  • بلال ازدواج کرده بود یا خیر؟ اگر بله فرزندانی داشته است یا نه؟
    4780 تاريخ بزرگان 1388/02/21
    در کتب تاریخی در مورد ازدواج بلال مطالبی آورده شده است؛ مثلا گفته شده که به پیشنهاد و اصرار پیامبر (ص) با زنی از بنی کنانه ازدواج کرد[1] و در بعضی گفته شده با زنی از بنی زهره ازدواج کرد[2] و در جایی دیگر آمده است ...
  • آیا طلاق تعلیقی صحیح است؟
    4350 Laws and Jurisprudence 1389/03/11
    یکی از شرایط صحت طلاق تنجیز یا عدم تعلیق در اجراء آن است. پس اگر بگوید «اگر زید بیاید تو مطلقه هستی»[1] یا بگوید «اگر آفتاب طلوع کند تو مطلقه هستی» طلاق صحیح نیست، بلى اگر تعلیق کند به چیزى که حاصل است، مثل این که بگوید ...
  • نقش زنان و دختران در تحقق اهداف دفاعی چیست؟
    6709 System 1388/10/10
    دفاع در مقابل دشمن فطری و ذاتی انسان و همه موجودات زنده است. مکتب حیات بخش اسلام نیز آن را یک امر با ارزش و مقدس دانسته و پیروان خود را به آن فراخوانده و حتی دفاع و مقدمات آن را بر مسلمانان واجب کرده است که اختصاص به گروه ...
  • آیا درست است که امام حسین(ع) می خواست از رطوبت دهان علی اصغر استفاده کند؟
    8863 تاريخ بزرگان 1385/12/03
    آنچه بیان شده است نه با نقل و متون تاریخی سازگاری دارد و نه با عقل، به این معنا که اولا؛ این مطلب در هیچ یک از منابع و مقاتل، ذکر نشده است، چون در منابع دست اول آمده است:امام حسین (ع) نزد خواهرش أم کلثوم ...

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    902425 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    566202 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    492838 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    425647 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    405544 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    374113 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    360400 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    345256 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    325548 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    315879 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...