بازدید
1263
آخرین بروزرسانی: 1396/10/24
خلاصه پرسش
امام علی(ع) در یکی از خطبه‌هایش در توصیف پروردگار فرموده است: «دان و لم یُدَن». معنا و توضیح این فراز چیست؟
پرسش
با سلام؛ در نهج البلاغه علی(ع) فرموده است: «دان و لم یُدَن». فعل دان اجوف واوی و به معنای ضعیف شدن است. معنای عبارت چنین می‌شود: خدای متعال هم ضعیف است و هم غیر مغلوب. در شرح ابن ابی الحدید آمده است: دان ای قهر و غلب. معنای دقیق فعل دانَ چیست؟ لغت‌نامه‌ها خلاف قول ابن ابی الحدید را می‌گویند.
پاسخ اجمالی
در فرازهایی از سخنان امام علی(ع) در توصیف پروردگار می‌خوانیم: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَظْهَرَ مِنْ آثَارِ سُلْطَانِهِ وَ جَلَالِ کِبْرِیَائِهِ مَا حَیَّرَ مُقَلَ الْعُقُولِ مِنْ عَجَائِبِ قُدْرَتِهِ وَ رَدَعَ خَطَرَاتِ هَمَاهِمِ النُّفُوسِ عَنْ عِرْفَانِ کُنْهِ صِفَتِه‏...»؛[1] ستایش خداوندى را سزا است که نشانه‌هاى قدرت و بزرگى و عظمت خود را چنان آشکار کرد که دیده‌‌ها را از شگفتى قدرتش به حیرت آورده، و اندیشه‌‏هاى بلند را از شناخت ماهیّت صفاتش باز داشته است ... .
در این خطبه، امام(ع) به مناسبت آثارى که خداوند از قدرت خود ظاهر فرموده؛ و آنچه را از ملکوت آسمان‌ها و زمین به ما نشان داده؛ و نظام اکملى که در عوالم وجود برقرار کرده، او را سپاس گفته است؛ آثار قدرت و نظام اکملى که چشم خرد از مشاهده کیفیّت آن حیران و قرین شگفتى است، بلکه هر ذرّه‌‌اى را که آفریده مایه همین حیرت و اعجاب است.
این گفتار در بیان عظمت پروردگار، و تنزیه او از صفات آفریدگان است، و بیان آن‌که با این وجود، او به بندگانش نزدیک است، تا آنچه را می‌خواهند از او طلب کنند؛ به او تقرّب جویند؛ و از او، عطا و بخشش و روا شدن آروزهای خود را درخواست کنند؛ و چون حقّ تعالى منزّه از جا و مکان است، میان او و بندگانش حجاب و درگاهى نیست، و در همه جا حاضر و ناظر است؛ یعنى با علم خود بر همه چیز احاطه دارد؛ زیرا او از جا گرفتن در جایى مبرّا است. همچنین او در همه اوقات و تمام زمان‌ها حضور دارد؛ براى این‌که وجود زمان به وجود او پایدار، و در کنار هستى لا یزال او روان و برقرار است، نه این‌که زمان براى او ظرفیّت داشته باشد؛ یعنى او منزّه است، مشمول زمان - که به اندازه مراتب معلولات از وجود او متأخّر است - قرار گیرد: «و مع کلّ إنس و جانّ»؛ یعنى با علم خود به همه انس و جنّ احاطه دارد؛ چنان‌که فرموده است: «وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ»؛[2] یعنى هر کجا باشید او با شما است.[3]
امام علی(ع) در یکی از فرازهای همین خطبه می‌فرماید: «دَانَ وَ لَمْ یُدَن».
واژه «دان» از ریشه «دین» در لغت‌نامه‌ها، هم به معنای جزا آمده،[4] و هم به «قهر» و «غلبه» معنا شده است.[5] در تفسیر قمی از امام صادق(ع) «دین» به حساب و جزا معنا شده است: «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ»؛ یعنى صاحب روز حساب.[6]
«دان» از ریشه «دنو»، نیز معانی مختلفی دارد[7] که یکی از آنها «قرب» و «نزدیکی» است.[8]  و به همین معنا است سخن خدای متعال که فرمود: «وَ جَنَى الْجَنَّتَیْنِ دانٍ»؛[9] و میوه هر دو باغ نزدیک و در دست‌رس است.
با توجه به معانی و ریشه‌های مختلفی که برای این واژه می‌توان در نظر گرفت، شارحان و مترجمان نهج البلاغه نیز عبارت (دَانَ وَ لَمْ یُدَن) را مختلف معنا کرده‌اند:
1. برخی آن‌را از ریشه «دین» گرفته و این‌گونه معنا کرده‌اند که خدا جزا می‌دهد، اما مجازات نمی‌شود؛ یعنی اگر اعمال بندگان، خیر و صالح باشد، از جانب خدا جزای خیر می‌بینند، و اگر اعمالشان شر و بدی باشد، جزای شری دامن‌گیر آنان خواهد شد، در حالی‌که هیچ‌کس نمی‌تواند به خدا پاداش و جزایی بدهد.[10]
2. برخی دیگر آن‌را از ریشه «دنو» به معنای نزدیک بودن گرفته‌اند؛ یعنی خدای متعال به حسب قیومیت خود به هر چیزی نزدیک است، و به حسب ذات، درو است، و گرنه قیوم نیست، و مسلط است بر هر چیزی، پس نزدیک است به هر چیز و گرنه مسلط نباشد؛ لذا نزدیک است به هر چیزی به سبب مذوت بودنش، و هیچ چیزی به او نزدیک نیست به سبب ذات نداشتن.[11]
به عبارت روشن‌تر خداوند به حسب اصل ذات و هستی خود به همه نزدیک است اما به حسب کنه و حقیقت ذات که برتر از همه است به هیچ کس نزدیک نیست.
3. عده‌ای می‌گویند: «دان و لم یدن»؛ یعنی خداوند با قدرتش بر تمام موجودات، قهر و غلبه دارد، و هیچ‌کس بر او غالب نیست، تا این قدرت را از او سلب کند.[12] او از راه مرگ و نابودی بر بندگانش سیطره دارد، اما بندگان از هیچ طریقی بر او سیطره ندارند.[13]
4. همچنین گفته شده است؛ جمله(دانَ وَ لَمْ یُدَن) از امام علی(ع)، بیانی دیگر از عبارت قرآنی - لا یُسْئَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْئَلُون-[14] می‌باشد که معنایش آن است او در برابر کارهایش به کسی پاسخ‌گو نبوده، اما بندگانش باید در برابر او پاسخ‌گو باشند.[15]
در نهایت باید گفت؛ با توجه محتوای خطبه، اگر واژه «دان» را از دو ریشه «دنو» و یا «دین» بدانیم، در هر دو حالت با جملات پیرامونی، هم‌خوان و هماهنگ خواهد بود، اما واضح است که نمی‌توان این واژه را از ریشه «دون» به معنای پستی و ضعف گرفت و بر اساس آن معنا کرد.

[1]. سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، محقق، صبحی صالح، ص 308، خ 195، قم، هجرت، چاپ اول، 1414ق.
[2]. حدید، 4.
[3]. ابن میثم، میثم بن علی، ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه، مترجمان، عارف، سید محمد صادق، روحانی، حبیب، ج 5، ص 333- 335، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، چاپ اول، 1385ش.
[4]. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق، داودی، صفوان عدنان، ص 323، دمشق، بیروت، دارالقلم‏، الدار الشامیة، چاپ اول، 1412ق.                       
[5]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج ‏13، ص 167، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، 1414ق.
[6]. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق، مصحح، موسوی جزائری، سید طیب، ج 1، ص 28، قم،‏ دار الکتاب، چاپ سوم، 1404ق.
[7]. یکی از معانی دنو ضعیف است. لسان العرب، ج ‏14، ص 274.
[8]. المفردات فی غریب القرآن، ص 324.
[9]. الرحمن، 54.
[10]. ابن میثم، میثم بن علی، ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه، ص 333؛ هاشمی خوئی، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغه، مصحح، میانجی، سید ابراهیم، ج ‏12، ص 195، تهران، مکتبة الاسلامیه، چاپ چهارم، 1358ش.
[11]. نواب لاهیجی، میزا محمد باقر، شرح نهج البلاغه، تصحیح و تعلیقات، جعفر، سید محمد مهدی، نیری، محمد یوسف، ج 2، ص 286، تهران، میراث مکتوب، چاپ اول، 1379ش.
[12]. بیهقی کیذری، قطب الدین محمد بن حسین، حدائق ‏الحقائق ‏فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغة، مصحح، عطاردی، عزیز الله، ج 2، ص 146، قم، بنیاد نهج البلاغه، عطارد، چاپ اول، 1375ش.
[13]. موسوی، سید عباس، شرح ‏نهج ‏البلاغة، ج 3، ص 384، بیروت، دار الرسول الاکرم، دار المحجة البیضاء، چاپ اول، 1376ش؛ ابن ابی الحدید، شرح ‏نهج ‏البلاغه، مصحح، محمد ابوالفضل، ابراهیم، ج 10، ص 174، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، چاپ اول، 1337ش.
[14]. انبیاء، 23.
[15]. موسوی، سید عباس، شرح ‏نهج ‏البلاغه، ج 3، ص 384؛ ابن ابی الحدید، شرح ‏نهج ‏البلاغه، ج 10، ص 174.
 
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

  • تفسیر آیه شریفه «وَجِیهاً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِین» چیست؟
    3922 تفسیر 1392/10/24
    در آیه شریفه مورد نظر می‌خوانیم: «إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسیحُ عیسَى ابْنُ مَرْیَمَ وَجیهاً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبین»؛[1] [به یاد آورید] هنگامى را که فرشتگان گفتند: «اى مریم! خداوند تو را به کلمه‌اى ...
  • اهل بیت چه کسانی هستند؟
    64240 امامت در سنت 1386/02/18
    اهل بیت پیامبر گرامی اسلام (ص) در اصطلاح به پنج تن آل عبا؛ یعنی حضرت محمد (ص)، علی، فاطمه، حسن و حسین (ع) گفته می شود. دلیل آن، روایات فراوانی است که محدثان و علمای شیعه و اهل سنت از پیامبر (ص) نقل کرده اند، این روایات در ...
  • ذکر رکوع و سجود، برگرفته از چه آیاتی است؟
    14032 تفسیر 1391/06/07
    در آیه‌ی پایانی سوره‌ی واقعه می‌خوانیم: «فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظیم»؛[1] پس به نام پروردگار بزرگت تسبیح کن! در این آیه‌ی شریفه به عظمت نام پروردگار اشاره شده است که شایسته‏ٔ تسبیح‏گویى است؛ یعنى خدا از هرگونه عیب و نقص منزّه است.‏ ...
  • مال حرام چیست؟
    1532 بیشتر بدانیم 1391/07/12
    هر کار و فعالیتی که شرع مقدس اسلام آن‌را مجاز شمرده باشد و برای انجام دهنده آن سودی در پی داشته باشد، مال و منفعت حاصل از آن فعالیت - در صورت پرداخت مالیات‌های شرعی - برای صاحب آن حلال است، و در غیر این صورت مال حرام ...
  • عوامل پیروزی حزب الله بر اسرائیل چه بود؟
    6142 گوناگون 1388/10/20
    رژیم اشغال گر قدس که با پشتیبانی همه مستکبرین بویژه صهیونیسم جهانی سرزمین قدس را اشغال کرده و با کمک های همه جانبه آنها با مرعوب کردن دولت های اسلامی و عربی توانسته بود چند سالی به حیات نامشروع خود ادامه داده تا جنایتکاران این رژیم خانه های ...
  • دیدگاه دنیای استکباری به زن و آزادی زن چگونه است؟
    8828 زن 1390/07/30
    مسئله آزادی زنان، امروزه یکی از مسائل پر اهمیت اجتماعی در غرب محسوب می شود. زن در طول تاریخ زیر سیطره مرد قرار داشته است، او همواره در جامعه ای می زیست که حقوق اجتماعی و فردی او پایمال شده است. در برخی از جوامع حتی او را ...
  • کدام آیه قرآن کریم می‌فرماید برای انجام هرکاری ان‌شاء الله بگویید؟
    9718 دستور العمل ها 1392/02/31
    پروردگار کریم در آیات 23 و 24 سوره کهف سفارش می‌فرماید: «وَ لا تَقُولَنَّ لِشَیْ‏ءٍ إِنِّی فاعِلٌ ذلِکَ غَدا. إِلاَّ أَنْ یَشاءَ اللَّه...‏»؛ و هیچ‌گاه با قاطعیت مگو که فردا چنین کاری را انجام خواهم داد، مگر آن‌که آن‌را وابسته به خواست و مشیت پروردگار نمایی. از این ...
  • آیا وجوهات شرعیه را می بایست به ولی فقیه تحویل داد یا به مرجع تقلید؟
    6725 ولایت فقیه و مرجعیت 1389/06/28
    پاسخ حضرت آیت الله هادوی تهرانی (دامت برکاته) به این شرح است:وجوهات شرعیه به ولایت تعلق می گیرد و از این رو به فقیه جامع الشرائط داده می شود که دارای ولایت است. پس هر فقیه عادل دارای کفایت می تواند وجوهات را دریافت کند، هر چند در ...
  • آیا نماز تحیتی که در مسجد جمکران خوانده می شود دستور کلی برای همه مساجد است یا اختصاص به مسجد جمکران دارد؟
    7415 انتقال نجاست 1387/03/22
    عبادات و ادعیه توقیفی هستند به این معنا که هر کدام از آنها آثاری دارند که ترتب آن آثار بر آن مبتنی است به این که آن عمل به همان نحو انجام شود مثل این که پزشک حاذقی برای مریضی دارویی تجویز می کند و به او می گوید باید ...
  • منظور از «صالحین» در «السلام علینا و علی عباد الله الصالحین»، چه کسانی هستند؟
    13659 تشهد و سلام 1392/12/04
    پیرامون مخاطبان سلام نماز ر.ک: 16438؛ حکمت سلام های نماز و مخاطبان آن «صالح» معنای گسترده‌ای دارد و هر شخص دارای رفتار نیک را در بر می‌گیرد. این کلمه در قرآن گاه در مقابل گناه و گاه در مقابل فساد به‌کار برده شده است.

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    887251 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    548561 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    426183 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    413439 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    390024 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    369464 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    334656 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    320039 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    314691 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    310143 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...