بنابر مسلمات منطقى، عمل کردن توأم به آن چیزهایى که امکان نجات آدمى را در پى دارند، موجب دفع ضرر محتمل خواهد بود. مثل شخصى که نمی‌‏داند در ظهر جمعه، نماز جمعه واجب است یا نماز ظهر؛ از این‌رو براى درک حکم واقعى خداوند متعال و عمل به آنچه که موجب نجات او است، هر دو را به جا می‌‏آورد؛ یعنى هم نماز ظهر را می‌‏خواند و هم جمعه را.

این عمل منطقى، همان چیزى است که در مبانى فقهى، تحت عنوان "اصالة الاحتیاط"[1] از آن یاد می‌‏شود و دفع ضرر احتمالى را در پى دارد. ضررى که از عمل نکردن به مقتضاى حکم واقعى الهى، ایجاد می‌‏شود.

این درجایى است که دو امر مورد نظر، تنافى ذاتى، با هم نداشته و ضد عام یا ضد خاص همدیگر نباشند، اما اگر چنین شد؛ و تنافى و تباین حقیقى میان دو مطلب، استوار بود، جمع آنها محال و غیر ممکن است؛ چرا که اساس وجودِ هر یک، وجودِ دیگرى را نفى می‌‏کند. مثل این‌که شخصى، علم به وجوب جهاد دارد، اما در موقعیتى قرار گرفته است که در اثر تبلیغات و دروغ‌‏هاى سیاسى، جبهه‏‌ی حق را نمی‌‏شناسد. چنین شخصى نمی‌‏تواند براى عمل به حکم قطعىِ جهاد، نیم روزى را در جبهه‏‌ی "الف" بجنگد و گروهى را از جبهه‏‌ی "ب" بکشد و در نیمه‏‌ی دیگر روز، عکس این کار را بکند؛ زیرا هر چند که وى، با فرض فوق، یقیناً در جبهه‌ی حق شمشیر زده است، اما مخالفت او با جبهه‌ی حق و همراهی‌‏اش با عوامل باطل نیز یقینى است.

در پاسخ به سؤال فوق، باید گفت که تصور شما از فقه مالکى و فقه علوى چیست؟! اگر تصور شما از فقه، همان باشد که خود امام مالک ابن انس معتقد بودند؛ پاسخ به گونه‌‏اى است و در غیر این صورت به گونه‌‏اى دیگر.

ایشان چون دیگر شیعیان، علی(ع) را به عنوان امیرمؤمنان و امام مسلمانان پذیرفته‌‏اند. در شعر منسوب به وى آمده است:

"آل علىٍّ شیعة الرّحمان".[2]

وى در تفسیر آیه‏‌ی "و من یطع الله..."، می‌‏گوید:

"شهدا یعنى علی(ابن ابی‌طالب)، جعفر(طیار)، حمزه(عموى پیامبر(ص))، امام حسن(ع) و حسین(ع)؛ زیرا ایشان سروران شهدا هستند".[3]

ابراز مودت مالک ابن انس، نسبت به علی(ع) منحصر نبوده، بلکه وى خاندان علی(ع) را برگزیدگان خداوند در روى زمین می‌‏دانستند؛ از این‌رو درباره‏‌ی امام صادق‌(ع) می‌گوید:

"چشمان من کسى با فضیلت‌‏تر از جعفر بن محمد(ع) را در زهد، عبادت و تقوا ندیده است".[4]

امام مالک ابن انس افزون بر این‌که خود، امام علی(ع) را می‌‏ستود، با دشمنان او دشمنى می‌‏کرد و دوست‌دارانش را دوست می‌‏داشت. وى کسانى را که برخلاف روش فقهى ایشان اجتهاد می‌‏کردند؛ مورد نکوهش قرار می‌‏داد؛ از این‌رو، وى درباره‌ی ابوحنیفه می‌‏گوید:

"کسى در اسلام زاده نشده است که به اندازه‏‌ی أبی‌حنیفه مضر به حال مسلمانان باشد".[5]

بنابر این، با توجه به گفته‌‏هاى امام مالک، باید گفت؛ فقه مالکى در پایه و بنیان با پذیرش دشمنىِ با علی(‏ع) مخالف است. از سوى دیگر در ابتداى بحث گفتیم که به هم پیوستن چیزهایى که با هم سنخیت دارند و در یک راستا هستند؛ ضریب خطا را کاهش داده و احتمال رسیدن به واقعیت را می‌‏افزاید.

اما در مواردى که امور مورد نظر از متقابلان منطقى باشد، اساساً جمع بین آن دو ممکن نیست، چه رسد به این‌که موجب هدایت و راهیابى انسان نیز بشود.

براى روشن‏‌تر شدن تقابل، به این مثال توجه کنید. پذیرفتن دو امر متقابل، مثل این است که شخص بگوید، الآن هم روز است و هم شب. نتیجه این خواهد بود که آنچه حاصل شده، نه روز باشد و نه شب؛ زیرا واقعیت روز چیزى است که واقعیت شب را نفى می‌‏کند، و یا به عبارت دیگر، شب همان نبود روز است.

مورد سؤال نیز از همین قبیل است؛ یعنى اگرچه دوستی علی(ع) با حب صحابه منافات ندارد،[6] اما ابراز مودت و محبت قلبى نسبت به علی(ع) و مخالفان آن‌حضرت حتی اگر صحابه باشند، در آن واحد؛ به نحو یکسان چگونه ممکن است؟! آیا دوستی دو ایده و تفکر متقابل امکان‌پذیر است؟! واقعیتى که علی(ع) بدان اصرار می‌‏ورزد و در پى آن است؛ چیزى است غیر از آنچه که مخالفان وى دنبال می‌‏کنند.[7]

[1]. سبحانی، جعفر، الموجز فى اصول الفقه، ص 343، قم، مؤسسۀ امام صادق علیه السلام، چاپ دوم، سال 1420ق.

[2]. فتال النیشابورى، محمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ج 1، ص 187، قم، منشورات الرضى، قم، چاپ اول، 1375ش.

[3]. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابى طالب، ج 2، ص 283، نجف، چاپخانه‌ی حیدریه، سال 1956م.

[4]. روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ج 2، ص 401.

[5]. خطیب بغدادی، أبى بکم أحمد، تحقیق، مصطفى عبدالقادر، تاریخ بغداد، ج 13، ص 396، نشر محمد على بیضون، چاپ اول، سال 1417ق.

[6]. ر. ک: نمایه: صحابه از دیدگاه شیعه، سؤال 1015 (سایت: 1167)؛ «کفر و نفاق صحابه از نگاه شیعه»، 2791؛ «عدالت صحابه»، 2803.

[7]. «قاصرین و نجات از جهنم»، 323؛ «ثواب سوره‌هایی از قرآن برای نجات از آتش جهنم»، 71518.