جستجوی پیشرفته
بازدید
3028
آخرین بروزرسانی: 1400/04/29
خلاصه پرسش
گاهی انسان تصمیم به عبادت بیشتر و ترک گناهان می‌گیرد؛ اما بعد از اندک مدتی در مسیرش سست شده و به حالت قبلی برمی‌گردد! در دعای عرفه، عدل و فضل پروردگار دلیل این موضوع دانسته شده است، ولی دعای ابو حمزه آن‌را نتیجه‌ی گناهان انسان می‌داند. آیا این دو دلیل، ناهمخوان نیستند؟!
پرسش
در زندگی، حالت‌‌های زیادی برای انسان پیش می‌آید که برای بندگی و ترک گناه کمر همت می‌بندد، ولی به زودی سست می‌شود. به چنین وضعیتی در دو دعای ابوحمزه و دعای عرفه اشاره شده است، ولی دلیلی که در این دو دعا برای بروز این مشکل اعلام شده است، کاملا متفاوت و به ظاهر متضاد است. امام حسین(ع) سست‌شدن عزم انسان را ناشی از فضل یا عدل‌ خدا دانسته، در حالی‌که امام سجاد(ع) دلیلش ‌را سلب توفیقی می‌داند که ناشی از گناهان و غفلت‌‌های قبلی انسان می‌باشد. الف) دعای عرفه: «إِلَهِی کَمْ مِنْ طَاعَةٍ بَنَیْتُهَا وَ حَالَةٍ شَیَّدْتُهَا [شیدتها] هَدَمَ اعْتِمَادِی عَلَیْهَا عَدْلُکَ بَلْ أَقَالَنِی مِنْهَا فَضْلُکَ». ب) دعای ابوحمزه: «اللَّهُمَّ إِنِّی کُلَّمَا قُلْتُ قَدْ تَهَیَّأْتُ وَ تَعَبَّأْتُ ... لَعَلَّکَ بِجُرْمِی وَ جَرِیرَتِی کَافَیْتَنِی أَوْ لَعَلَّکَ بِقِلَّةِ حَیَائِی مِنْکَ جَازَیْتَنِی‏». چگونه می‌توان تفاوت موجود در دلیل‌های ارائه شده را توجیه کرد؟!
پاسخ اجمالی

نخست باید گفت؛ توفیق عبادت و انجام کارهای خیر تنها از جانب خدای متعال امکان‌‌پذیر است. قرآن کریم از زبان شعیب(ع) می‌فرماید: «و ما توفیقی الا بالله»؛[1] توفیق من تنها از جانب خداوند است.

علاوه بر این، توفیق و نهادینه کردن روح عبودیت، مانند دیگر فضایل نیاز به تمرین و تلاش دارد؛ زیرا همان‌گونه که عواملی؛ مانند فطرت و عقل، انسان را به سوی عبادت و تکامل سوق می‌دهند، عوامل متعددی از شهوت و هوای نفس و ... انسان را از عبادت و عبودیت باز می‌دارند؛ لذا این اراده و همت و تلاش انسان است که می‌تواند عوامل منفی را ناکارآمد کند و انسان را در طریق عبودیت قرار دهد.

در زمینه‌ی توفیق نیافتن انسان بر کارهای خیر، در فرازی از دعایی که ابوحمزه ثمالی از امام سجاد(ع) نقل کرده، عوامل متعددی بیان شده است؛ مانند: 1. مطرود بودن از درگاه الهی، 2. سبک شمردن حق خداوند، 3. روی‌گردانی از خداوند، 4. صادق و راستین نبودن، 5. شاکر نعمت‌ها نبودن، 6. هم‌‌نشین نشدن با علما، 7. هم‌‌نشینی با غافلان، 8. هم‌نشینی با اهل باطل، 9. گناه و معصیت، 10. بی‌حیایی.[2]

اما در بخش پایانی دعای عرفه‌ی امام حسین(ع) که سید بن طاووس آن‌را به ضمیمه نقل کرده، عدم توفیق بر برخی کارهای خیر را مستند به عدل یا تفضل الهی نموده است.[3]

در حل تعارض بین این دو دعا با قطع نظر از مباحث سندی،[4] می‌توان گفت: یک موضوع می‌تواند علل مختلف داشته باشد؛ عدم توفیق بر کار خیر گاهی به جهت اعمال ناپسند خود انسان است که امام سجاد(ع) به آنها اشاره کرده و گاهی به جهت مصلحتی است که خداوند از باب عدل و یا به جهت تفضل خود، و به دلیل مصلحتی مهم‌تر، شخص را از انجام کار خیری بازداشته ‌است؛ زیرا چه بسا استمرار بر آن عمل خیر، موجب مفسده‌ای مانند عجب و خودبینی و یا از دست دادن امر مهم‌تری می‌شده است.

از این‌رو اعمال خیری که انسان تصمیم به انجام آن‌را داشت؛ اما موفق به آن نشده است، می‌تواند به دو دلیل باشد:

  1. مقصر اصلی خود فرد است؛ زیرا گناهانی انجام داده که توفیق را از او سلب نموده و یا آن‌که در تصمیم خود مبنی بر انجام کار خیر صداقت کافی را نداشت.
  2. او در تصمیم خود صداقت داشت؛ اما پروردگار از روی محبتی که به بنده خود دارد به دلایلی صلاح ندید تا او آن کار خیر را انجام دهد؛ زیرا بر اساس دانش پروردگار، پیامدهای منفی انجام آن کار خیر بیش از پیامدهای مثبتی بود که آن بنده صادق، رسیدن به آنها را دنبال می‌کرد.

بر این اساس، هر کدام از دعای ابوحمزه و عرفه از دو منظر جداگانه به یکی از موارد بالا پرداخته و تضادی میان آنها وجود ندارد.

 

[1]. هود، 88.

[2]. طوسى، محمد بن الحسن، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، ج 2، ص 588، بیروت، مؤسسة فقه الشیعة، چاپ اول، 1411ق.

[3]. ابن طاووس، على بن موسى، إقبال الأعمال، ج 1، ص 348، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ دوم، 1409ق.

[4]. در مورد انتساب قسمت پایانی دعای عرفه به امام حسین(ع) تردیدهایی وجود دارد: ر. ک: ترابی، حسین، پژوهشی در باره ذیل دعای عرفه، مجله میقات حج، شماره 51، ص 44 تا 66، 1384ش.

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

  • اجرای قصاص در افغانستان چگونه انجام می شود؟
    15803 Laws and Jurisprudence 1387/04/09
    افغانستان کشوری اسلامی است، قصاص به عنوان یکی از مجازات های اسلامی مورد توجه بوده و با شرایط و معیارهای موجود در فقه حنفی اجرا می شود.براساس قوانین این کشور، تمام احکام قطعی دادگاها لازم الاجرا است؛ مگر احکام مربوط به ...
  • ارتباط میان روح و بدن چگونه است؟
    71134 Islamic Philosophy 1387/11/05
    در مورد رابطه روح و بدن باید گفت بدن مرتبه ای از مراتب نفس و روح است و به همین دلیل در حقیقت، بدن در نفس و روح است نه این که روح در بدن موجود باشد؛ زیرا براساس حکمت متعالیه نفس به دلیل جامعیت و قوت وجودی دارای مراتبی ...
  • حقیقت گناه چیست؟ و چه اثرى بر روح و روان انسان دارد؟
    58760 گناه 1386/03/23
    پرسش مطرح شده در چهار بخش قابل بررسی است:حقیقت گناه: گناه که در عربى به آن «اثم» و «عصیان» گفته مى‏شود، به معناى سرپیچى از امر مولا و خطا و لغزش است. انسان گناه کار به جاى اطاعت از عقل، از شهوت و غضب پیروی مى‏کند، ...
  • پیشینه نگارش مقتل‌نویسی شهدای کربلا از چه زمانی آغاز شد؟
    8103 تاریخ 1392/11/20
    تک‌نگاری حادثه‌ها، یک گونه از نوشته‌های تاریخی است که مسلمانان در قرون نخستین برای ثبت وقایع مهم از آن بهره جسته‌اند. چنین نوشته‌هایی اغلب پیرامون روزهای پُر حادثه‌ای است که سرنوشت تاریخی مسلمانان را دچار تحوّل می‌کند.[1] یکی از تلاش‌های جدّی مورّخان در تدوین ...
  • آیا رفتاری که قبعثری در مقابل تهدید حجاج بن یوسف انجام داد، می‌تواند الگویی باشد که سخن دیگران را حمل بر صحّت کنیم؟
    4541 تاريخ بزرگان 1397/08/01
    ابتدا باید گفت؛ «حمل به صحّت» و «بازی با کلمات برای نجات خود» دو موضوع جدا از هم می‌باشند و آنچه در داستان قبعثری آمده از نوع دوم است. با ذکر این نکته به گزارش این داستان می‌پردازیم. حجّاج بن یوسف ثقفی[1] قبعثری و ...
  • ازدواج شغار، از دیدگاه اسلام چه حکمی دارد؟
    15099 ازدواج 1392/04/13
    در عصر جاهلیت به واسطۀ این که حرمتى براى زن قائل نبودند مهریه را که حق مسلّم زن بود اولیاى او مى‌گرفتند و حتى در پاره‌اى از موارد مهریۀ یک زن را ازدواج زن دیگرى قرار مى‌دادند - مثلاً برادرى خواهر خود را به ازدواج شخصى در ...
  • از چه راه‌هایی چشم‌زخم دفع می‌شود؟
    151954 تفسیر 1386/08/13
    چشم‌زخم از تأثیرات نفسانی است که دلیلی بر نفی آن وجود ندارد، بلکه حوادث بسیاری دیده شده است که با چشم‌زدن منطبق است.شیخ عباس قمی(ره) در تعویذات چشم‌زخم، خواندن آیه‌ی 51 سوره‌ی مبارکه‌ی قلم را سفارش کرده است. این آیه با توجه به شأن نزول آن ...
  • تفسیر «منهج الصادقین» ملا فتح الله کاشانی دارای چه امتیازاتی هست؟
    16320 علوم قرآنی 1392/05/14
    تفسیر «منهج الصادقین فی تفسیر القرآن المبین و إلزام المخالفین‏»[1] نوشته ملا فتح اللّه کاشانى از علمای شیعه بوده که در قرن دهم (متوفی 988 یا 997 یا هـ.ق) می‌زیست.[2] این تفسیر، از تفاسیر ارزشمند شیعى است که به ...
  • بهترین راه شناخت و پی‌بردن به اوصاف خدای کریم کدام است؟
    24395 صفات الهی 1391/09/22
    اوصاف خداوند را از سه راه می‌توان شناخت: 1. عقل: راه اول راه عقلی است؛ چنان‌که در کتاب‌های کلامی و فلسفی از این‌راه استفاده می‌کنند. برای اطلاع بیشتر رجوع شود به کتاب‌هایی؛ مانند شرح تجرید الاعتقاد خواجه نصیر طوسی، بدایة الحکمه و نهایة الحکمه علامه ...
  • آیا اسلام زندگی در شهرهای بزرگ را بهتر از سکونت در روستاها و شهرهای کوچک می‌داند؟!
    28405 حدیث 1393/09/08
    در متون حدیثی، روایاتی از پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع) وجود دارد که در آنها توصیه شده است در شهرها، بویژه شهرهای بزرگ زندگی کنید و از روستاها گریزان باشید؛ مانند: 1. «أَوْصَى النَّبِیُّ (ص) لِعَلِیٍّ (ع) یَا عَلِیُّ لَا تَسْکُنِ الرُّسْتَاقَ فَإِنَّ شُیُوخَهُمْ جَهَلَةٌ وَ شَبَابَهُمْ عَرَمَةٌ ...

پربازدیدترین ها