جستجوی پیشرفته
بازدید
26782
آخرین بروزرسانی: 1386/05/26
خلاصه پرسش
آیا امام حسین (ع) در حدیثی بین عرب و عجم فرق گذاشته اند و عجم را مذمت کرده اند؟
پرسش
نظر شما در باب اظهارات امام حسین (ع) ، مندرج در صفحه ی 164 کتاب " سفینةالبحار و مدینةالاحکام والآثار" مرحوم حاج شیخ عباس قمی (ر ه) در مورد عرب و عجم چیست؟
پاسخ اجمالی

روایتی که اشاره کردید از اباعبد الله (علیه السلام) یعنی امام صادق است (نه امام حسین (علیه السلام)) که فرموده اند: ما از قریشیم و شیعیان ما عرب هستند و دشمنان ما عجم. این روایت به این معنای ظاهری (که منظور ار لفظ عرب، قریش و عجم همان نژادهای معروف باشند) از نظر سند و دلالت قابل استناد نیست؛ از نظر سند بعضی از راویان این حدیث ضعیفند و قابل اعتماد نیستند؛ اما از نظر دلالت این معنای ظاهری روایت، مخالف آیات قرآن، روایات فراوان و عقل است که ملاک برتری را فقط تقوی و ایمان قرار داده اند و تبعیض نژادی را باطل می دانند. و این در حالی است که پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) فرمودند: اگر حدیثی از ما مخالف با صریح آیات قرآن و یا سنت قطعی باشد آن را نپذیرید و قبول نکنید.

البته این مباحث در صورتی است که معنای ظاهری لفظ عرب و عجم مقصود باشد اما در لغت و زبان عرب، لفظ عرب و عجم همیشه اشاره به قبیله و نژاد نمی باشند بلکه اشاره به اوصافی دارند.

این اوصاف ممکن است در نژاد و قبیله ای باشد مانند این که مقصود از عرب،  اصیل و با ریشه؛ و منظور از عجم ، بی پایه و اساس باشد. در این صورت اگر روایت از نظر سند صحیح باشد از نظر محتوی مشکلی ندارد. چنان که روایات بسیاری به جهت ایمان، عمل درست، ثبات و پایداری برخی از قبایل غیر عرب، به تمجید فراوان آنها پرداخته اند.

 

پاسخ تفصیلی

صفحه 164 کتاب عربی سفینة البحار شیخ عباس قمی مربوط به لفظ ( عجم ) است و محدث قمی منتخب احادیث مربوط به عجم را از کتاب بحار الانوار در این بخش جمع آوری کرده است . در این قسمت روایتی از امام حسین (علیه السلام) دیده نشد اما روایتی از حضرت اباعبد الله آمده است که مقصود امام صادق (علیه السلام) است.  روایت چنین است: ضریس بن عبد الملک می گوید که شنیدم از امام صادق (علیه السلام) که می فرمود : ما از قریشیم و شیعیان ما عرب هستند و دشمنان ما عجم. [1]

برای بررسی چنین روایاتی باید نکات زیر را در نظر گرفت :

1 نکته اول که در روایات باید رعایت شود سند آنها است و این که همه افراد نقل کننده آن شناخته شده و معتبر باشند. در سند این روایت فردی به نام سلمة بن خطاب وجود دارد که علمای رجال او را فردی ضعیف و غیر قابل اعتماد می دانند[2] علاوه بر این که سند این روایت به دلیل فاصله زیاد زمانی بین دو راوی از اتصال برخوردار نیست و به نظر می رسد نام راویانی در سند نیامده است و از این جهت غیر قابل اعتماد است.

2-نکته دوم بررسی از نظر محتوی و تطیق با آیات قرآن و روایات قطعی است.

معنای ظاهری[3] این روایت، مخالف با آیات قرآن[4]، روایات فراوان[5] و عقل است که ملاک برتری را فقط تقوی و ایمان قرار داده اند و تبعیض نژادی را باطل می دانند. پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) فرمودند: اگر حدیثی از ما مخالف با صریح آیات قرآن و یا سنت قطعی باشد آن را نپذیرید و قبول نکنید.[6] پس معنای ظاهری این روایت حتی اگر از نظر سند بی نقص و درست باشد قابل پذیرش نیست.

3-نکته سوم: این مباحث در صورتی است که معنای ظاهری لفظ عرب و عجم مقصود باشد اما در لغت و زبان عرب، لفظ عرب و عجم همیشه اشاره به قبیله و نژاد نمی باشند بلکه اشاره به اوصافی دارند. این اوصاف ممکن است در نژاد و قبیله ای باشد؛ مانند این که مقصود از عرب، اصیل و با ریشه؛ و منظور از عجم ، بی پایه و اساس است. در این صورت اگر روایت از نظر سند صحیح باشد از نظر محتوی مشکلی ندارد.

توضیح مطلب این که:

در فهم معانی الفاظ توجه به جو آن زمان و این که هر اصطلاحی در چه معنایی به کار می رفته است لازم است، چون در هر زبانی با گذشت زمان تغییراتی در معانی صورت می گیرد. در روایت مورد نظر دو لفظ عرب و عجم الفاظی هستند که علاوه بر معنی عرب زبان و غیر عرب زبان که معنای اصلیشان است در مقاصد دیگر نیز به کار می روند مثلا "اعرب" به معنی "صریح و بدون واهمه حرف خود را زد" آمده یا " العرب " به معنی نشاط نیز استعمال شده است[7] و " اعجم" به کسی که روشن و واضح صحبت نمی کند هر چند عرب باشد می گویند و " عجماء" به معنی چهار پایان و هر جانداری که زبان فهم نیست آمده است[8] . و در روایتی نیز در جواب این سؤال که معنی عجم چیست گفته شده عجم یعنی گوسفند و گاو و کبوتر و غیره.[9]

با توجه به مطلب بالا فهمیدن معنی مورد نظر امام از میان معانی بسیار مختلف "عرب" و "عجم" که در روایت به کار رفته است ضروری است. برای فهم این مقصود باید روایات دیگری که این الفاظ در آنها به کار رفته و یا از نظر معنا شباهت با حدیث مورد نظر دارند بررسی شوند .

از احادیثی که در این زمینه وارد شده فهمیده می شود[10] که عرب در این گونه روایات به معنای اصیل، ثابت ، با ریشه یا واضح و بدون ابهام آمده است و عجم به معنای بی ریشه ، متزلزل و یا بی عقل در این روایات استعمال شده که همگی متناسب با معانی اصلیشان هستند.

تناسب معنای اصلی و فرعی ( واقعی و مجازی ) در این دو لفظ ظاهرا به این علت به وجود آمده که در آن زمان مقایسه عرب و غیر عرب برای تشخیص نژاد اصیل افراد عرب مورد بحث بسیار واقع می شده و مقام و رتبه عرب اصیل نزد اعراب بالاتر بوده است. به همین دلیل امام برای اصلاح تفکری که معتقد به اصیل و باارزش بودن عرب در مقابل غیر عرب بود چنین فرموده که اصالت وابسته به پیروی از مکتب حق است. و با این بیان که ما و شیعیان ما عرب و با ریشه هستیم با آن افکار باطل مبارزه نمودند.

روایتی که می فرماید: "ما عربیم و شیعیان ما نیز از ما هستند ... "[11] و روایت دیگری که می فرماید : " هر کس مسلمان زاییده شود عرب است … "[12] مؤید این مطلب هستند .

با توجه به این مطلب قریش نیز که از اصیل ترین اقوام عرب است به معنای ثبات و با اصالت تر به کار رفته و معنی روایت مورد نظر این گونه می شود : ما با اصالت ترین انسان ها و شیعیانمان نیز اصیل و باریشه هستند و دشمنانمان متزلزل و بی پایه می باشند.

4- علاوه این که روایات بسیاری به جهت ایمان، عمل درست، ثبات و پایداری برخی از قبایل غیرعرب به تمجید فراوان آنها پرداخته اند. تعدادی از این روایات این چنین اند:

الف: امام باقر (علیه السلام)، بخشی از یاران حضرت مهدی را از اولاد عجم معرفی می کنند.[13]

ب: از امیر المومنین نقل شده که فرمودند: زمانی خواهد آمد که اقوام عجم جایگاه هایی در مسجد کوفه ساخته و به مردم قرآن را آن طور که نازل شده است تعلیم می کنند.[14]

پ: از امیر المؤمنین در جای دیگر در باره فارس ها روایت شده که به اعراب فرموده اند : به خاطر نزول قرآن با آنها جنگ کردید اما دنیا به پایان نمی رسد تا این که آنها به خاطر تفسیر و باطن آن با شما خواهند جنگید. ( یعنی شما تفسیر آن را رها خواهید کرد و آن ها برآن ثابت قدمند).[15]



[1] منبع اصلی روایت کتاب معانی الاخبار ص 404 است.

 [2]  خویی، سید ابو القاسم، معجم الرجال، ج 4، ص 9.

[3]  (که منظور ار لفظ عرب، قریش و عجم همان نژادهای معروف باشند).

[4] یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثى‏ وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلیمٌ خَبیرٌ. (حجرات، 13).

[5]  قال سیدنا رسول الله (ص) أیها الناس إن ربکم واحد و إن أباکم واحد لا فضل لعربی على عجمی و لا لعجمی على عربی و لا لأحمر على أسود و لا لأسود على أحمر إلا بالتقوى قال الله تعالى إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُم‏.(معدن الجواهر، ص 21).

[6] قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) إِنَّ عَلَى کُلِّ حَقٍّ حَقِیقَةً وَ عَلَى کُلِّ صَوَابٍ نُوراً فَمَا وَافَقَ کِتَابَ اللَّهِ فَخُذُوهُ وَ مَا خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ فَدَعُوهُ .(کافی، ج 1، ص 69).

[7] استفاده شده از کتاب لسان العرب ج 1، ص 589.

[8] همان، ج 12، ص 386

[9] مجمع البحرین، ج 6، ص 112.

[10] معانی الاخبار، ص 404.

[11] همان

[12] همان

[13] سفینة البحار، ج 2، ص 164.

[14] همان

[15] قرب الاسناد، ص 52؛ بحار الانوار، ج 64، ص 174.

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابه‌ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    935769 دعا
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم(ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابه هستند، که ذکر متن آنها در این‌جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می‌شود؛ مانند: دعای توسل، دعای فرج، دعای اسم اعظم، ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    635821 Laws and Jurisprudence
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    604720 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    460244 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    455469 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    406030 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    390993 جن
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    387530 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    344265 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • نزدیکی با همسر از طریق مقعد در صورت رضایت او چه حکمی دارد؟
    337903 Laws and Jurisprudence
    مراجع محترم تقلیدی که فرموده اند : دخول در پشت (مقعد) «کراهت شدیده» دارد[1]، کراهت شدیده به این معنا است که چنین چیزی مورد پسند خداوند نیست و اگر آن را انجام ندهد بهتر است ولی گناهی برای انجام دهنده آن نوشته نمی شود. باید توجه داشت در مورد ...