جستجوی پیشرفته
بازدید
65543
آخرین بروزرسانی: 1399/11/12
خلاصه پرسش
شیطان با نفس اماره چه فرقی دارد؟
پرسش
فرق شیطان با نفس اماره چیست؟
پاسخ اجمالی

هویت حقیقی انسان که از آن تعبیر به نفس می‌آورند، دارای ابعاد و لایه‌های متعددی است که در قرآن مجید به سه مرتبه‌ی(اماره، لوامه و مطمئنه) آن اشاره شده است.

نفس اماره، به این معنا است که تمایلات حیوانی، حاکم بر وجود انسان باشند؛ یعنی حالتی از نفس است که همواره انسان را به بدی‌ها و برآوردن خواسته‌های شهوانی، فرمان می‌دهد.

اما شیطان در لغت و اصطلاح، به هر موجود طغیانگر و سرکش شیطان گفته می‌شود، خواه از جنس انسان باشد یا از جن یا از حیوانات.

منظور از ابلیس، شیطان خاص است که از جن است و در اثر کثرت عبادت در ردیف فرشتگان قرار گرفت، اما پس از تمرد از امر خداوند متعال(در سجده کردن به آدم) از درگاه رحمت الهی رانده شد و قسم یاد کرد که انسان‌ها را از راه وسوسه به گمراهی و ضلالت بکشاند.

نتیجه این‌که، نفس اماره، در واقع یکی از ابزارهای شیطان و راه نفوذ و سلطه بر انسان است و از جنود و سربازان شیطان محسوب می‌شود.

بنابر این، وسوسه از جانب ابلیس به عنوان شیطان بیرونی، و تحریک و خواهش توسط نفس اماره به عنوان شیطان درونی، انسان را به مرحله‌ی سقوط می‌کشاند. به عبارت دیگر، نفس اماره با توجه به زمینه و گرایش حیوانی موجود در انسان، تحت تأثیر وسوسه‌ی شیطان واقع شده و شیطان نیز مرحله به مرحله جلو می‌آید، تا جایی که فرد نیز جزو حزب شیطان محسوب می‌شود.

پاسخ تفصیلی

پاسخ به این سؤال نیازمند بیان چند مقدمه است

مقدمه‌ی اوّل: نفس و مراتب آن

هویت حقیقی انسان، دارای ابعاد و لایه‌های سه‌گانه(حیوانی، انسانی، الهی) است. از آیات قرآن مجید نیز به خوبى استفاده می‌شود که روح و نفس انسانى داراى سه مرحله است:[1]

  1. نفس اماره یا لایه‌ی حیوانی انسان

لایه‌ی حیوانی انسان در شهوت، غضب و امیال نفسانی خلاصه می‌شود.[2] این میل قلبی و حالت نفسانی را قرآن به نفس اماره، تعبیر می‌نماید و تأکید می‌کند: «به درستی که نفس، (انسان را) به کارهای زشت و ناروا فرمان می‌دهد».[3]

به همین دلیل به آن، اماره‏(امر کننده به بدی‌ها) گفته‌اند. در این مرحله هنوز عقل و ایمان آن‏ قدرت را پیدا نکرد که نفس سرکش را مهار زده و آن‌را رام کنند؛ بلکه در بسیارى از موارد در برابر او تسلیم می‌گردند و نفس سرکش آنها را شکست می‌دهد.

در گفتار همسر عزیز مصر[4] به این مرحله اشاره شده است، آن‌گاه که گفت: "و ما أبرئ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ"؛[5] من هرگز نفس خود را تبرئه نمی‌‏کنم؛ چرا که نفس سرکش همواره به بدی‌ها فرمان می‌‏دهد.

  1. نفس لوامه

"نفس لوامه"مرتبه‌ای از نفس است که پس از تعلیم و تربیت و مجاهدت، انسان به این مرتبه ارتقاء می‌‏یابد. در این مرحله ممکن است بر اثر طغیان غرایز گاه گاه مرتکب خلاف‌هایى شود، اما زود پشیمان می‌شود و به ملامت و سرزنش خویش می‌‏پردازد و تصمیم بر جبران گناه می‌‏گیرد، و دل و جان را با آب توبه می‌‏شوید.

قرآن مجید این مرحله را "نفس لوامه" تعبیر کرده و می‌فرماید: "و سوگند به (نفس لوّامه) وجدان بیدار و ملامتگر که رستاخیز حقّ است".[6]

  1. نفس مطمئنه

"نفس مطمئنه" آن مرتبه‌‏اى است که پس از تصفیه و تهذیب و تربیت کامل، انسان به آن می‌‏رسد. در این مرتبه‏ غریزه‌های سرکش توانایى پیکار با عقل و ایمان را در خود نمی‌‏بینند؛ چرا که عقل و ایمان آن قدر نیرومند شده‌‏اند که غرایز نفسانى در برابر آن توانایى چندانى ندارند.

این مقام انبیا، اولیا و پیروان راستین آنها است، آنهایى که در مکتب مردان خدا درس ایمان و تقوا آموختند و سال‌ها به تهذیب نفس پرداخته و جهاد اکبر را به مرحله نهایى رسانده‌‏اند.

قرآن از این مرحله به نفس مطمئنه تعبیر کرده و می‌فرماید: "ای نفس مطمئن و آرام یافته به سوی پروردگارت بازگرد، در حالی‌که تو از او خشنودی و او هم از تو خشنود است".[7]

مقدمه‌ی دوم: ابلیس و شیطان

  1. ابلیس

منظور از ابلیس، شیطان خاصی از جنیان است، اما به جهت کثرت عبادت، جزو ملائک قرار گرفت ولی پس از تمرد، حسابش از دیگر ملائک جدا شد و از آن مقام قدس، ساقط گردید؛ چون امر پروردگارش را اطاعت نکرد و فسق ورزید.[8]

  1. شیطان

کلمه «شیطان» از ماده «شطن» می‌باشد. «شاطن»؛ یعنى موجود خبیث و پست، متمرّد و سرکش، طاغى و نافرمان. اعم از انسان، جنّ یا جنبندگان دیگر.[9]

چنان‌که در قرآن آمده است: «بدین گونه برای هر پیامبری، دشمنانی از شیاطین انسانی و جن قرار دادیم....».[10]

ابلیس را بدین جهت که موجودی متمرد(نافرمان) طغیانگر و خراب‌کار است شیطان نامیدند.

مقدمه‌ی سوم: رابطه‌ی نفس اماره با شیطان

نفس اماره، در واقع یکی از ابزار‌های شیطان و راه نفوذ و سلطه‌یابی بر انسان است و از جنود و سربازان شیطان محسوب می‌شود.

پس وسوسه‌ی از جانب ابلیس به عنوان شیطان بیرونی، و تحریک و خواهش توسط نفس اماره به عنوان شیطان درونی، انسان را به مرحله سقوط می‌کشاند.

تمام تلاش شیطان، این است که انسان گمراه شده و به حقیقت نرسد و در این خصوص، او به عزت خداوند متعال قسم یاد کرده است. چنان‌که در قرآن آمده است: «(شیطان) گفت: به عزتت قسم که همگی آنها را اغوا می‌کنم، ...».[11]

«اغوا»، از کلمه «غی» ضد رشد، و رشد، به معنای رسیدن به واقع است.[12]

شیطان به عزت خداوند سوگند یاد کرد که انسان را گمراه خواهد ساخت.[13] او در به انحراف کشیدن انسان مرحله به مرحله جلو آمده و انسان را تحت تأثیر القائات خود قرار می‌دهد تا جایی که خود انسان، شیطانی می‌شود که به وسیله‌ی او دیگر انسان‌ها به انحراف کشیده می‌شوند.

انسانی که بر اثر وسوسه‌های شیطان، تسلیم خواسته و خواهش تمایلات حیوانی گردد، گرفتار نفس اماره شده است.

حضرت على(ع) در این باره می‌فرماید: "نفس اماره مانند فرد منافق، تملق انسان را می‌گوید و در قالب دوست، جلوه می‌کند تا بر انسان مسلط شود و او را به مراحل بعد وارد کند".[14]

شیطان انسان‌های ضعیف الایمان را وسوسه کرده و به کمک تمایلات شهوانی و نفس اماره‌شان، قلب آنها منزل خود می‌کند و بالاخره با دست و بدنشان تماس برقرار کرده و مصافحه می‌کند و یار و رفیق آنها می‌شود؛ چون کسی که قلبش منزل شیطان شد، نه تنها مهماندار شیطان، بلکه یار او خواهد بود.[15]

درباره این‌گروه، حضرت علی(ع) می‌فرماید: «پس شیطان با چشمان آنها نگاه می‌کند و با زبان آنها حرف می‌زند».[16]

نتیجه

شیطان و نفس اماره هردو دشمن انسان هستند. به همین دلیل قرآن هم از شیطان به عنوان دشمن آشکار انسان یاد می‌کند و انسان را سفارش می‌کند که او را دشمن خود بداند.[17]

در روایات معصومین(ع) نیز نفس اماره(هوا و هوس) دشمن انسان شمرده شده است. این‌که پیامبر اکرم(ص) فرمود: «دشمن‌ترین دشمن تو نفس تو است».[18] به این مرحله از نفس اشاره دارد.

راز تعبیر نفس به "دشمن‌ترین دشمنان"، درونی بودن آن است. دشمن و سارق بیرونی، بدون همراهی این دشمن، و دزد درونی، نمی‌تواند آسیب برساند. این دشمن درونی، محرم و به همه جا آشنا است و با استفاده از همین آگاهی، خواسته شخص را به شیطان گزارش می‌دهد.

از آن‌سو پیام و فرمان ابلیس را که امارة بالسوء بیرونی است، می‌رساند؛ از این‌رو نفس اماره خود نیز از جنود(سربازان) شیطان است. چنان‌که بسیاری از اوصاف آن، در شمار جنود شیطان است.[19] پس نفس اماره با توجه به زمینه و گرایش حیوانی موجود در انسان، تحت تأثیر وسوسه‌ی شیطان واقع شده و شیطان نیز مرحله به مرحله جلو می‌آید، تا جایی که فرد نیز جزو حزب شیطان می‌شود.[20]


[1]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 25، ص 280 – 281، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دهم، 1371ش.

[2]. جوادی آملی، عبدالله، حق و تکلیف در اسلام، ص 89.

[3]. یوسف، 53.

[4]. گروهی از مفسران این جمله را سخن حضرت یوسف(ع) دانستند، اما این نظر مورد پذیرش اکثر مفسران قرار نگرفته است. ر. ک: تفسیر نمونه، ج 9، ص 433- 434.

[5]. یوسف ، 53

[6]. قیامت،2. "وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ".

[7]. فجر، 27-28. "یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِی إِلى‏ رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً فَادْخُلِی فِی عِبادِی وَ ادْخُلِی جَنَّتِی".

[8]. طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 8، ص 22، لبنان، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏‏، چاپ دوم‏، 1390ق.

[9]. راغب اصفهانى، مفردات الفاظ قرآن، ماده «شطن».

[10]. انعام، 112. "وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیاطینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ ...".

[11]. صاد، 82 - 83 ."قالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعینَ...".

[12]. المیزان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 417.

[13]. صاد، 82 – 83. "قالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعینَ...".

[14]. تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، محقق، مصحح، درایتی، مصطفی، ص 234، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1366ش.

[15]. جوادی آملی، عبدالله، مبادی اخلاق در قرآن، ص 113، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ سوم، 1379ش.

[16]. سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق، صبحی صالح، ص 53، قم، هجرت، چاپ اول، 1414ق.

[17]. بقره، 168. «انه لکم عدو مبین»؛ او برای شما دشمن آشکار است.

[18]. ابن فهد حلی، احمد، عدة الداعی و نجاح الساعی، محقق، مصحح، موحدی قمی، احمد،  ص 314، بیروت، دار الکتب الإسلامی، چاپ اول، 1407ق. «قال النبی(ص): اعدی عدوک نفسک التی بین جنبیک».

[19]. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج 8، ص 516، قم، مرکز نشر اسراء.

[20]. مجادله، 19. «استحوذ علیهم الشیطان فانساهم ذکرالله، اولئک حزب الشیطان...»؛ شیطان بر آنها چیره شده، پس یاد خدا را از خاطرشان برده است، آنها حزب شیطان‌اند.

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

  • برخورد پیامبر(ص) با بادیه‌نشینان چگونه بود؟
    2694 رفتار با پیروان
    بیشتر عرب‌های بادیه‌‌نشین که به آنها اعرابی نیز گفته می‌شود،[1] به حکم دورى از تعلیم و تربیت و شنیدن آیات الهى و سخنان پیامبر(ص)، دارای کفر و نفاق شدیدتری نسبت به دیگر افراد جامعه بودند و البته این قاعده‌ای کلّی‏ نبوده و در میان ...
  • منظور از «نشئه اخری» یا «نشئه دیگر» در آیات قرآن چیست؟
    4903 تفسیر
    بیشتر مفسران معتقدند منظور از «نشئه دیگر» در آیه «وَ أَنَّ عَلَیْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى»،[1] آفرینش دوباره انسان در روز قیامت است. روزی که وقت جزا و پاداش است. اگر در این آیه فرمود ایجاد این نشئه بر عهده‌ی خدا است، براى این بود که ...
  • نگاه کردن به مجسمه‌های عریان چه حکمی دارد؟
    3647 نگاه به فیلم و عکس نامحرم
    اگر مجسمه‌ انسان عریان به گونه‌ای باشد که معمولاً محرّک شهوت است، نگاه عمدی به آن‌ - بنابر احتیاط - جایز نیست. ضمائم: پاسخ دفاتر مراجع عظام تقلید نسبت به این سؤال، چنین است:[1] حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای (مد ظله العالی): اگر مستلزم ...
  • شیطان پرستی چیست؟
    93871 شیطان پرستی
    شیطان پرستی به معنای پرستش شیطان به عنوان قدرتی بسیار قویتر و مؤثرتر از قدرت واقعی یعنی خدا می باشد. در این عقیده باطل شیطان ...
  • آیا حضرت آدم(ع) دچار گناه و لغزش شد؟ مگر انبیا از خطا و گناه منزه نیستند؟
    31672 عصمت
    در پاسخ به پرسش مطرح شده باید گفت؛ اولا: انبیا و اوصیاى الاهى از مقامات شامخه‏ى روحانى و تکوینى در جهان هستى برخوردارند. طینت ابدان و خلقت ارواح آنان با دست قدرت جمال و جلال الاهى تخمیر شده و در عالم غیب کسب حقایق اسما و صفات نموده‏اند. ...
  • آیا خداوند به خاطر نعمت‌هایی که به بندگانش داده بر آنان منت می‌گذارد؟
    7979 تفسیر
    در میان نعمت‌هاى بی‌‏شمارى که خداوند به انسان ارزانى داشت، نعمت وجود پیامبر اسلام(ص)، جایگاه ویژه‌‏اى دارد و خداوند در آیات متعددى از این نعمت به بزرگى یاد می‌کند. از جمله در آیه 164 سوره آل عمران: «لَقَدْ مَنَّ الله عَلَى الْمُؤْمِنینَ اِذْ بَعَثَ فیهِمْ رَسُولاً مِنْ اَنْفُسِهِمْ ...
  • علل پیدایش فرقه‏هاى مختلف در بین مسلمانان، چیست‏؟
    21302 فرقه های منشعب از شیعه
    در پیدایش مذاهب مختلف، عوامل گوناگونى مثل بی‌توجهی عده‌ای نسبت به وصایا و فرمایشات پیامبر(ع) در مورد جانشینی حضرت علی(ع)، راهیابى پیروان سایر ادیان در میان مسلمانان و اختلاط فرهنگى با آنان، فاصله گرفتن از تعالیم اصیل اسلامى و معارف اهل‌بیت(ع)، منع نوشتن حدیث نبوى تا یک قرن، ...
  • آیا نماز، می‌تواند مصداقی از شکر پروردگار باشد که در قرآن به آن توصیه شده است؟
    19227 کلیات
    ماهیت اصلی نماز، تحقق جنبه عبودیت و بندگی انسان در برابر خداوند است که در قالب انجام عملی معیّن و دارای قیود و شروط خاص انجام می‌پذیرد. نماز قبل از آن‌که نشانه تشکر از خداوند باشد یک تکلیف دینی و دستوری الهی است و چه انسان در مقام ...
  • هفت ویژگی که باعث می‌شود تا انسان در روز قیامت در سایه و پناه الهی باشد، چیست؟
    2971 حدیث
    بر پایه روایاتی از پیامبر اسلام(ص)؛ روز قیامت هفت گروه از مردم در زیر سایه و پناه الهی هستند: 1. ابو سعید خدرى از ابوهریره از پیامبر خدا(ص) نقل می‌کند: «هفت گروه‌اند که خداى متعال، آنان را در آن روزى که سایه‌اى [و پناهى‏] جز سایه او نیست، ...
  • آیا کتاب های شیعه گفته اند که فاطمه (س) بر علی (ع) خشمگین شده است؟
    14687 زندگی با امیر المؤمنین ع
    1. حدیث اول که در کتاب علل الشرائع آمده، بیانگر این است که فردی به دروغ نزد حضرت زهرا (س) شهادت داد؛ یعنی در حقیقت خواستگاری علی (ع) از دختر ابوجهل صحت نداشت، و عده ای می خواستند میان فاطمه و علی (ع) اختلاف بیندازند. این ...

پربازدیدترین ها

  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    642465 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    470242 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    467662 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    425594 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    395248 جن
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    393528 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    352830 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    339488 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    328696 Practical
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • آیا از آیات قرآن می‌توان امامت علی(ع) را اثبات کرد؟
    311083 امام علی ع
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل‌سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در کتب خودشان نقل شده، می‌باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت‌جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی متوسل نشود و چشم را به روی حقیقت نبندد.در قرآن ...