بازدید
9037
آخرین بروزرسانی: 1398/05/16
خلاصه پرسش
دین برای انسان است یا انسان برای دین؟
پرسش
دین برای انسان است یا انسان برای دین؟
پاسخ اجمالی

هرچند دین چون باز نمود سرشت و فطرت انسان است؛ یعنی انسان و دین دو روی یک سکه هستند، در نتیجه تعیین این که کدامیک برای دیگری است سهل و آسان نیست، ولی از آن‌جا که انسان محور همۀ معارف و حقایق علمی و عملی در جهان است، می‌توان گفت دین نعمتی است که خداوند برای تکامل انسان در فراروی او قرار داده، و نردبانی است برای دست‌یابی مراحل کمال انسانی.

پاسخ تفصیلی

برای روشن شدن مطلب ابتدا باید مقصود و مراد از واژه‌های انسان، دین و فایده یا نفع را بیان کنیم؛ چون شناخت هر مرکبی، فرع شناخت بسائط و اجزای آن است.[1]

الف) حقیقت انسان؛

انسان موجودی راز آلود و اسرار آمیز است؛ ابعاد وجود او بسیار گسترده‌تر از آن است که دست شناخت به راحتی بتواند به او برسد. به رغم کوشش‌های فراوانی که در طول تاریخ برای حل معمای وجود آدمی انجام گرفته، هنوز رازهای بی‌شماری است که ناگشوده مانده است.[2] در عین حال بهترین تعبیری که می‌توان از انسان نمود این است که بگوییم او: جامع‌ترین مخلوق عالم هستی و کامل‌ترین مظهر ذات خداوند واجب الوجود است.[3]

بهترین راه برای شناخت جامعیت انسان، استفاده از کلام خداوند انسان آفرین در قرآن کریم است؛[4] لذا در این‌جا مطالبی را به صورت اشاره و اختصار از قرآن کریم بیان می‌کنیم.

تعادل و تساوی نیروها در انسان

قرآن کریم در سورۀ "شمس" نفس(انسان) را بعد از آسمان و زمین و خورشید و ماه ذکر می‌کند؛ یعنی انسان ثمر و بار آنها است، گل این باغ است و سرانجام خلقت، انسان است. به عبارت، دیگر از "وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها"،[5] شروع شد و صحبت از زمین گردید و آن‌گاه از انسان سخن به میان آمد و در توضیح ویژگی انسان فرمود: "وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها".[6] همان‌طور که هنر و ویژگی شکوه خورشید، شعاع و نور او است؛ شکوه و جلال انسان به تسویه است. تسویه؛ یعنی تعادل؛ یعنی چنان انسان را پرداخته‌اند که قوای مختلف در او به تساوی رسیده‌اند، به گونه‌ای که در مقابل هر کشش، کشش دیگری دارد که در او حالت بی‌وزنی ایجاد کرده است. به شکلی که زمینه‌های اختیار و انتخاب برایش فراهم شود و این نقطه‌ای است که این همسفر از یاران دیگر خود جدا می‌شود. این ما به التفاوت انسان با سایر موجودات است؛ یعنی انسان تابع کشش کور نیست، نیروها در انسان به تعادل می‌رسند و انسان حرکتش از خود او است.[7]

برترین ظرفیت علمی

قرآن کریم بیان می‌دارد که خداوند دانش خاصی را به آدم آموخت، در حالی‌که فرشتگان به آن جاهل بودند و پس از اعتراف آنان به نادانی، آدم را دستور داد که از آن دانش ویژه به آنان بیاموزد.[8] انسان تنها موجودی است که بار سنگین امانت الاهی را بر دوش کشیده است.[9]

جهان کار گزار آدمی

خداوند سراسر گیتی را کارگزاران آدمیان و مسخر آنان گردانیده است.

"آیا ندانسته‌اید که خدا آنچه را که در آسمان‌ها و آنچه را که در زمین است، مسخر شما ساخته و نعمت‌های ظاهر و باطن خود را بر شما تمام کرده است".[10]

خلیفۀ خداوند در زمین

انسان تنها موجودی است که به دلیل ظرفیت شگرف وجودی خود، ‌به مقام خلافت الاهی بار یافته است. قرآن کریم در نقل گفت‌وگوی خداوند با فرشتگان از آفرینش آدم به عنوان قرار دادن جانشین بر روی زمین یاد می‌کند: "و چون پروردگار تو به فرشتگان گفت: من در زمین جانشینی خواهم گماشت".[11]

با دقت در معنای خلیفه آشکار می‌گردد که آدمی یگانه موجودی است که می‌تواند به بهترین صورت ممکن نمایانگر صفات کمالی خداوند و مظهر خیر و جمال مطلق او، در عالم آفرینش باشد؛ چرا که خلیفه(قائم مقام) در همۀ شئون،‌ نماینده و نمودار مقامی(حضرت حق) است که از سوی او به منصب خلافت گمارده شد. بنابراین، گزینش انسان برای احراز این مقام از استعداد‌های تکوینی و قابلیت‌های غیر متناهی او برای وصول به کمال حکایت می‌کند.[12]

وابستگی و تعلق به حق

خداوند در قرآن کریم انسان را سراسر فقر و نیاز معرفیی کرده، ‌او را عین ربط و فقر وجودی می‌داند؛ یعنی تمام هستی او به حق وابسته است: "یا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمید".[13]

وقتی انسان خود را فقیر و عین ربط یافت، خدای خود را که عین غنا و بی‌نیازی است خواهد شناخت: "من عرف نفسه فقد عرف ربه".[14]

خلاصه این‌که قرآن در مقام بیان هویت انسان می‌گوید: او "حی متألّه"؛ یعنی موجود زنده‌ای است که حیات او در تألّه وی تجلی دارد و تألّه،‌ همان ذوب شدن در ظهور الهیت است. این هویت انسان قابل تبدیل نیست؛‌ زیرا او در "احسن تقویم" و زیباترین صورت آفریده شده است، نه خداوند او را تغییر می‌دهد؛ زیرا او را به بهترین وضع آفرید، و نه غیر خداوند او را دگرگون می‌کند؛ زیرا قدرت تغییر او را ندارند: "لا تبدیل لخلق الله".[15] قرآن انسان را به گونه‌‌ای معرفی کرده است که بداند از کجا آمده، و پس از این به کجا می‌رود و در محدودۀ دنیا چه باید بکند.[16]

ب) حقیقت دین؛

مراد از دین،‌ مجموعه عقاید و اخلاق و قوانین و مقررات اجرایی است که خداوند آن‌را برای هدایت بشر فرستاده است، تا انسان در پرتو تعالیم آن،‌ هوا و هوس خود را کنترل و آزادی خود را تأمین کند. دین الاهی به حقیقت انسان و نیازهای او توجه دارد و برنامۀ کامل و همه جانبه‌‌ای ارائه می‌کند که انتظارات او را از همه نظر برآورده سازد. البته منظور کامل‌ترین دین الاهی؛ یعنی دین اسلام است که به کامل‌ترین شکل اندیشۀ علمی، جامعۀ بشری و انگیزه عملی او را هدایت می‌نماید.[17]

ج) مفهوم فایده و نفع؛

فایده و نفع گاهی حقیقی و واقعی‌اند و گاهی غیر حقیقی و غیر واقعی.

فایده و نفع حقیقی آن است که با واقعیت وجودی انسان هماهنگ و سازگار باشد و سعادت و لذت و خوش‌بختی دایمی را به دنبال داشته باشد و انسان هیچ‌گاه از داشتن آن احساس پشیمانی نکند؛ مانند عدالت، ‌احسان، لقای حضرت حق، ‌بهشت،‌ دفاع از مظلوم، ‌یاری و کمک به نیازمندان.

اما فایده و نفع غیر حقیقی آن است که لذتش گذرا و آنی است، اما آثار و تبعات ناخوشایند آن طولانی و دایمی است. شوره زاری است که تشنه را تشنه‌تر و خسته را به احتضار می‌کشاند و به تعبیر صدرالمتألهین: در بعضی از دل‌ها روزانه هزار وسوسه و دروغ و فحش و دشمنی و مجادله با مردم، وجود دارد؛ چنین دلی محل رویش درد و غم و غصه و عذاب دردناک است و او گودالی از گودال‌های جهنم است که دارای وحشت و تاریکی و تنگی است.[18]

بهترین راه برای تشخیص فایدۀ حقیقی از غیر حقیقی دین الاهی است.

نتیجه این‌که دین الاهی کامل هم در مقام بیان هویت انسان جامع‌ترین بیانات را عرضه می‌دارد و تصویر درست و روشنی از همۀ ابعاد وجودی به او ارائه می‌دهد و هم در شناخت و تشخیص نیازهای واقعی انسان از نیازهای کاذب و غیر واقعی او را یاری می‌دهد؛ چون تنها آفریننده انسان می‌تواند نیازهای واقعی او را از نیازهای کاذب به او بنمایاند و هم در مقام چگونگی باروری و شکوفایی گوهر ملکوتی انسان راه رسیدن وی به کمالات وجودی را بیان می‌کند. به دیگر، سخن انسان موجود تشنه‌ای است که عطش او را تنها دین ناب فرو می‌نشاند و به او سیرابی می‌بخشد و رجوع یا ارجاع انسان به شوره‌زار علم‌گرایی و نمک‌زار دین‌گریزی،‌ این تشنه را تشنه‌تر و خسته را به احتضار می‌کشاند. امروزه که بشر، تمامی میدان‌‌ها و ساحت‌‌های انسانی را تا کرانه پیموده و به تعبیر برخی دانشمندان غرب، بشر پایان جهان را به چشم خود دیده، ‌ندای نیاز به دین و صلای حاجت به وحی را از عمق جانش می‌شنود و بانگ برمی‌آورد که تنها طریق نجات،‌ پذیرش وحی الاهی و تمکین ره آورد انبیا است.[19]

پس با این بیان روشن شد که دین برای انسان است و اگر کسی بگوید انسان برای دین است باز سخنی از روی حقیقت بیان داشته؛ چون، "‌انسان که تن و جان به دین سپارد و خود را خسرو آن شیرین و مجنون آن لیلی سازد،‌ بهشتی در همین دنیا برای او بر پا می‌شود که طراوت و شادابی آن با مزۀ جان و عطر دل‌انگیزش شامۀ دل را به وجد و سرور می‌آورد".[20]

پس نتیجه و فایده در هر صورت به انسان بر می‌گردد.


[1] . جوادی آملی، عبدالله، انتظار بشر از دین، ص 24.

[2] . نهاد نمایندگی ولی فقیه در دانشگاه، معارف اسلامی، ج 1، ص 93، با کمی تصرف.

[3] . حسن زاده آملی، حسن، معرفت نفس، ج 1، مقدمه، با کمی تصرف.

[4] . انتظار بشر از دین، ص 30.

[5] . شمس، 1.

[6] . همان، 7.

[7] . حائری شیرازی، اخلاق اسلامی، ص 4، با کمی تصرف.

[8] . بقره، ‌13 – 31.

[9] . احزاب، 72.

[10] . لقمان،‌ 20.

[11] . بقره،‌ 30.

[12] . معارف اسلامی، ج 1، ص 100.

[13] . فاطر، 15.

[14] . منسوب به جعفر بن محمد علیه السلام (امام ششم)، مصباح الشریعة، ص13، بیروت، اعلمی، چاپ اول، 1400ق.

[15] . روم، 30.

[16] . انتظار بشر از دین،‌ ص 30 و 31، ‌با کمی تصرف.

[17] . همان، ص 26،‌ با کمی تصرف.

[18] . صدرالمتألهین، شواهد الربوبیه، ص 283.

[19] . انتظار بشر از دین،‌ ص 10.

[20] . همان.

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    891636 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    553700 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    429499 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    418310 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    394202 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    370762 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    347017 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    328436 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    316324 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    311707 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...