بازدید
1724
آخرین بروزرسانی: 1397/03/21
خلاصه پرسش
در روایتی، خدا خلقت خیر و شر را به خود منتسب می‌نماید و در روایتی دیگر خلقت خیر را قبل از خلقت شر می‌داند. آیا شرّ نیز توسط خدا آفریده شده است ؟
پرسش
سلام علیکم. امام صادق(ع): از جمله چیزهایى که خداوند به موسى وحى فرمود و در تورات بر او نازل کرد[این است]: «همانا من خدایم و معبودى جز من نیست. مردم را آفریدم و خیر را آفریدم و آن‌را به وسیله کسى که دوست دارم، جارى مى‌سازم. پس خوشا به حال کسى که آن‌را به وسیله او نجات دهم! من خدایم و معبودى جز من نیست. مردم را آفریدم و شر را آفریدم و آن‌را به وسیله کسى که مى‌خواهم، انجام مى‌دهم. پس واى به حال کسى که آن‌را بر دستان او انجام دهم!» (کافی، ج 1، ص 154، ح 1، محاسن، ج 1، ص 440، ح 1018). رسول خدا(ص) می‌گوید خداوند فرمود: «اى آدم! منِ خداىِ بزرگوار، خیر را پیش از شر آفریدم». (تفسیر العیّاشی، ج 1، ص 35، ح 21، بحار الأنوار، ج 11، ص 182، ح 36). آیا سند این دو روایت صحیح است. و در صورت صحت، آیا خداوند شرارت را آفرید و در عمل شر، خودش انجام دهنده(فاعل) است؟ چون در روایت اول می‌گوید شر را به وسیله کسی که می‌خواهم انجام می‌دهم؟
پاسخ اجمالی
در مورد سند این دو روایت باید گفت؛ روایت اول که از کتاب کافی نقل شده است، از نظر سند معتبر و صحیح است.[1] اما روایت دوم که از تفسیر عیاشی نقل شده است، با قطع نظر از مرسل بودن کل روایات این تفسیر، یعنی محذوف بودن سلسله‌ی اسناد روایان تا راوی مستقیم از معصوم(ع)، مشکلش این است که عیاشی این روایت را از شخصی به نام عطاء نقل می‌کند و این شخص از نظر علم رجال مجهول است.[2] در هر صورت روایات معتبر در این زمینه متعدد است.[3]
اما از نظر محتوا؛ به نظر می‌رسد محتوای این روایات مشکل ندارد و قابل پذیرش است؛ زیرا مفاد این روایات این است که هیچ حرکتی در جهان - حتی حرکتی شرارت آمیز - بدون وابسته بودن به قدرت خدا و به صورت استقلالی قابل تصور نیست؛ از این‌رو و از این دیدگاه هر جنبشی در جهان را می‌توان به خدا نسبت داد. البته این به بدان معنا نیست که خداوند فاعل مستقیم و بدن واسطه‌ی خیر و شر است؛ و علل و اسباب عادی نقشی در تحقق خیر و شر ندارند.
توضیح مطلب
علامه مجلسی در شرح این احادیث می‌گوید: خیر و شر دارای معانی مختلفی است:
1. طاعت و معصیت، یا اسباب و انگیزه‌های طاعت و معصیت،
2. مخلوقات مفید و مضر؛ مانند: حبوبات، میوه‌ها و حیوانات مفید و مضر،
3. نعمت‌ها و بلاها،
اشاعره که قائل به جبر هستند معتقدند خداوند فاعل مستقیم همه‌ی این اقسام است، اما در نظر امامیه چنین نظریه‌ای درست نیست و مقصود از خیر و شر در این روایات معنای دوم یا سوم است؛ در این صورت از این روایات نمی‌توان نظریه جبر را استخراج کرد.
وی برای تأیید این نظریه از محقق طوسی نقل می‌کند که شر دو معنا دارد:
1. شر چیزی است که هماهنگ با طبع نباشد، هر چند دارای مصلحت است.
2. چیزی که مستلزم فساد است و هیچ مصلحت و منفعتی نداشته باشد.
مقصود از شر که در روایات به خداوند نسبت داده شده است، معنای اول یعنی چیزی است که ملائم و هماهنگ با طبع نباشد هر چند دارای مصلحت است. اما شر به معنای دوم را نمی‌توان به خداوند نسبت داد.
توضیح این‌که اشیاء به تقسیم عقلی از نظر خیر و شر پنج قسم‌اند: چون یا خیر محض‌اند که هیچ‌گونه شری در او وجود ندارد؛ یا شر محض‌اند و هیچ‌گونه خیری در او نیست؛ یا نه خیر محض است و نه شر محض؛ بلکه هم دارای خیر است و هم شر؛ چیزی‌هایی دارای خیر و شر هستند نیز یا خیر و شر آن مساوی است یا خیر آن بیشتر است، یا شر آن بیشتر از خیرش می‌باشد.
از نظر حکیمان آنچه که خیر محض است و نیز آنچه که خیرش بیشتر از شر آن است، خلقت آن واجب است. اما آنچه که شر محض است یا شر آن بیشتر از خیر آن است، همچنین چیزی که شر او مساوی با خیر است، خلقت آن جایز نیست. آنچه از شر در عالم مشاهده می‌شود خیرشان بیشتر از شرشان است.[4]
علامه مجلسی پس از نقل سخن محقق طوسی به این نکته اشاره می‌کند که مقصود از خلق خیر و شر توسط خداوند فاعلیت مستقیم و بدون دخالت اسباب و علل نیست؛ وی می‌گوید: منظور از خلق خیر و شر یا این است که خداوند در عالم قضا و قدر آنها را مقدر کرده است که تحقق یابند؛ یا مراد خلق اسباب و ابزارِ تحقق آنها است مانند این که خداوند مشروبات الکلی را خلق کرده و در مردم نیز قدرت بر نوشیدن آن‌را قرار داده است؛ یا مقصود از خلقت خیر و شر کنایه از این است که خیر در اثر توفیق خداوند و شر در اثر خذلان خداوند به دست می‌آید.[5]
 

[1]. ر. ک: نرم افزار درایة الحدیث.
[2]. ر. ک: همان؛ موسوی خویی، سید ابو القاسم، معجم رجال الحدیث، ج 11، ص 145، قم، مرکز نشر آثار شیعه،1410ق.
[3]. ر. ک: کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج 1، ص 154، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.
[4]. ر. ک: 2992 و 5529.
[5]. ر. ک: مجلسى، محمد باقر، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، ج 2، ص171 و 172، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، 1404ق.
 
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    891553 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    553612 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    429449 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    418246 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    394108 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    370734 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    346883 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    328307 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    316293 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    311679 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...