بازدید
999
آخرین بروزرسانی: 1396/11/29
 
کد سایت fa85132 کد بایگانی 102772 نمایه «ثابتات ازلیه» و «اعیان ثابته»
طبقه بندی موضوعی اصطلاحات
خلاصه پرسش
آیا «ثابتات ازلیه» که معتزله بیان کرده‌اند همان «اعیان ثابته» نزد عرفا است؟
پرسش
آیا «ثابتات ازلیه» که معتزله بیان کرده‌اند همان «اعیان ثابته» نزد عرفا است؟
پاسخ اجمالی
از نظر معتزلیان شیء اعم از وجود است؛ زیرا بین «وجود» و «عدم»، حدّ وسطی به نام «حال» وجود دارد که هرچند وجود ندارد، اما مفهوم «شیء» بر آن صادق است؛ اما اعیان ثابته در نظر اهل عرفان همان صوَر ماهیات و کثرات تفصیلی است که در دومین تجلی از تجلیات الهی پس از تعیّن اول محقق می‌گردد. اهل عرفان، اعیان ثابته را هر چند به «لا موجودة و لا معدومه» توصیف نموده‌اند، ولی «وجود و عدم» در اصطلاح آنها با آنچه در اصطلاح فلاسفه است، متفاوت می‌باشد؛ زیرا مقصود اهل عرفان از وجود، ظهور در خارج از صقع ربوبی بوده و عدم نیز به معنای باطن بودن شیء در صقع ربوبی می‌باشد. پس ثبوت در اعیان ثابته به معنای وجود علمی الهی است که در مقابل وجود خارجی قرار می‌گیرد.
پاسخ تفصیلی
برای تبیین مبنای معتزله در بحث ثابتات ازلیه و مقایسه آن با اعیان ثابته در عرفان، لازم است ابتدا مقدمه‌‌ای در خصوص فضای مورد بحث معتزلیان ذکر گردد و اشکالاتی که از مُثبِتین اعیان ثابته بر این نظریه وارد گردیده است مبرهن گردد تا تفاوت‌های این دو نظریه روشن گردد.
الف) ثابتات ازلیه معتزله
معتزلیان در بحث رابطه «موجودیّت» با «شیئیّت» بیان کرده‌اند که شیء اعم از وجود است؛ زیرا بین «وجود» و «عدم»، حدّ وسطی به نام «حال» وجود دارد که «شیء» بر آن صادق است، هرچند وجود ندارند.[1]
دلایلی برای اثبات «ثابتات ازلیه»
معتزله ادله‌‌ای بر مدعای خود ذکر کرده‏‌اند، از جمله:
1. خودِ «وجود»، موجود یا معدوم نیست؛ زیرا اگر موجود باشد، تسلسل رخ می‌دهد و اگر معدوم باشد، تناقض لازم می‌آید. بنابر این، غیر از موجود و معدوم، امر ثابتی است که از آن به «حال» یاد می‌شود.
2. خداوند پیش از ایجاد اشیاء باید بدان‌ها علم داشته باشد و از آن‌جا که هنوز آنها را ایجاد نکرده است، موجود نمی‌باشند. از طرفی معدوم هم مورد علم واقع نمی‌شود (چرا که چیزی نیست تا معلوم شود). پس باید امری بین وجود و عدم ثابت باشد که ماهیات معدومه بدان متصف گردند.
3. ماهیات پیش از اتصاف به موجودیت احکامی د‌ارند؛ مانند کلّیت، برخورداری از جنس و فصل و... از طرفی معدوم صرف نمی‌تواند محکوم حکمی واقع شود و محمول چیزی قرار گیرد. پس باید ماهیات معدومه تحققی ورای وجود و عدم داشته باشند که از آن به «حال» تعبیر می‌شود.
پاسخ حکما
حکما در پاسخ به شبهه اول گفته‌اند وجود «موجود» است؛ اما «موجود» به معنای شیئی که وجود به صورت عارضی برای آن ثابت شده نیست؛ بلکه موجود به معنای نفس واقعیت و عین موجودیت است؛ همان‌‌گونه که در «الانسان ناطق» گفته می‌شود انسان چیزی است که نطق برای او ثابت است، اما نه به این معنا که پیش از عروض نطق، انسانی وجود دارد که موضوع یا موصوف این وصف باشد، بلکه به همین نطق است که انسان گشته و انسانیت او غیر از ناطقیتی که با این محمول برای او ثابت می‌شود نیست. در نتیجه وجود برای موجود بودن و انسان برای ناطق بودن نیازمند وجود یا نطق خارجی نیستند تا بر آنها حمل گردد، بلکه خود دارای وجود و نطق بوده و این اوصاف به صورت حمل ذاتی و به اصطلاح حمل من صمیمه[2] بر آنها حمل می‌گردد.
پاسخ شبهه دوم نیز بدین صورت است که علم الهی به اشیاء پیش از ایجاد خارجی‌شان، به صورت علم اجمالی در عین کشف تفصیلی است؛ به این معنا که در عین وحدت و بساطت، شامل تمام حقیقت اشیائی که قرار است ایجاد گردند می‌باشد.
شبهه سوم نیز به این صورت پاسخ داده می‌شود که «وجود» مختص وجود خارجی نبوده و شامل وجود ذهنی و وجود نفس الامری نیز می‌شود. به عبارت دیگر، به فراخور جایگاه و عقد الوضعی[3] که برای ماهیت در یک قضیه لحاظ گردیده، وجودی برای آن ثابت است و اعم از این‌که عقد الوضع، وجود ذهنی ماهیت باشد؛ مانند جایی که گفته می‌شود «انسان کلّی است»؛ یا این‌که وجود نفس الامری آن باشد؛ مانند جایی که گفته شود «الانسان حیوان ناطق» به حمل اولی؛ در هر صورت هنگامی که پیش از وجود خارجی ماهیت احکامی برای آن ثابت می‌شود به لحاظ تحقق و وجود متناسب با عقد الوضع ماهیت است.
نتیجه اشکالات وارده از سوی حکما بر معتزلیان چنین خواهد بود که حدّ فاصلی بین وجود و عدم تحقق نداشته و چیزی به نام «حال» ثابت نمی‌باشد.[4]
اعیان ثابته در عرفان
«اعیان ثابته» که در کلمات عرفا و حتی برخی از فلاسفه مانند ملاصدرا به چشم می‌خورد،[5] معنایی غیر از حدّ فاصل وجود و عدم داشته و مراد از آن، تحقق اشیاء در علم الهی است که پیش از ایجاد، به آنها علم دارد.
به بیان روشن‌تر، اعیان ثابته همان صوَر ماهیات و کثرات تفصیلی است که در تعیّن ثانی(دومین تجلی از تجلیات الهی که پس از تعیّن اول محقق می‌گردد) معلوم حقّ تعالی قرار می‌گیرند. به بیان دیگر، صور علمی حقّ تعالی در دومین تعیّن خویش که به نحو معلومات تفصیلی بوده و همان ماهیات اشیاء هستند، اعیان ثابته نامیده می‌شود و با اسمائی؛ مانند «انسان، فلک و...» از آنها یاد می‌گردد. این حقایق، صوَر و مظاهر اسمای تفصیلی الهی در مقام تعین ثانی‌اند؛ به این معنا که هر اسمی در مرتبه تعیّن ثانی، دارای مظهری است که از آن به «عین ثابت آن اسم» یاد می‌شود. [6]
در این‌جا پرسشی مطرح می‌گردد و آن این است که چرا این حقایق را «اعیان ثابته» نامیده‌اند؟ در پاسخ باید گفت ابن عربی با وام گرفتن تعبیر معتزله از مرحله «حال» که آن‌را امری «ثابت» و واسطی میان وجود و عدم می‌انگاشتند، صوَر علمی حق در تعین ثانی را «اعیان ثابته» نامید؛ اما خود وی هرگز نظریه ایشان را نپذیرفت. البته ابن عربی نیز بارها اعیان ثابته را به «لا موجودة و لا معدومه» توصیف نموده است، ولی بین «وجود و عدم» در اصطلاح او با اصطلاح فلاسفه تفاوت وجود دارد؛ زیرا مقصود او از وجود، ظهور در خارج از صقع ربوبی بوده و عدم نیز به معنای باطن بودن شیء در صقع ربوبی می‌باشد. پس ثبوت در اعیان ثابته به معنای وجود علمی الهی است که در مقابل وجود خارجی قرار می‌گیرد.[7]
طبق این بیان، اگر اشکال شود که این تعبیرات عیناً همان تعابیر معتزله است که اشیاء را در علم الهی ثابت دانسته و ماهیات را موجود در ظرفی به نام «ثبوت» می‌انگاشتند؛ در پاسخ گفته می‌شود اولاً: معتزلیان درباره همه مفاهیم غیر خارجی مانند «وجود و...» نیز همین سخن را بیان داشتند و از تسلسل «الوجود موجود» و مانند آن، لزوم حد فاصلی میان وجود و عدم را اثبات می‌نمودند؛ این در حالی است که این مفاهیم عین ثابت ندارند.[8] ثانیاً: جعل اصطلاح نیازمند تبیین است و مهم‌ترین اشکال فلاسفه به معتزلیان این است که اگر مراد شما از نفی و اثبات که فقط آنها را نقیضین می‌شمارید، همان وجود و عدم فلاسفه است، در این صورت نزاعی وجود ندارد و شما نیز قائل به عدم وجود واسطه میان این دو هستید و در نتیجه بحث از اعمیت شیء نسبت به وجود، صرفاً بحثی لفظی و اصطلاحی است.
در نظر ملاصدرا منشأ اشتباه معتزلیان در اعتقاد به «ثابتات ازلیه»، خلط مراتب وجود (یعنی خارج، ذهن و نفس الامر) و عدم تفکیک بین بحث اعیان ثابته با مفاهیم ثانی فلسفی و حقایق نفس الامری است.
 
 
 

[1]. ملا هادی سبزواری سه انگیزه برای معتزله ذکر می‌نماید: اوّل) اثبات ازلیت علم واجب به ما عدا است. دوّم) ازلیت امکان عالم است. سوّم) ثبوت شیء برای خود را متفرع بر ثبوت ماهیت در حال عدم دانسته‏‌اند. ر. ک: سبزواری، ملاهادی، شرح المنظومه، مصحح، حسن زاده آملی، حسن، ج 2، ص 224، تهران، ناب، چاپ اول، 1379ش؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیة،تعلیقات، سبزواری، طباطبائی، ج 1، ص 75-76، بیروت، دار احیاء التراث، چاپ سوم، 1981م.
[2]. در حمل من صمیمه، محمول برخواسته از ذات موضوع است و ترکیب موضوع و محمول در این حمل اتحادی است نه انضمامی.
[3]. عقد الوضع به این معنا است که جایگاه موضوع را درهمان جایگاه موضوعیت در نظر بگیریم که به چه لحاظی موضوع واقع شده، آیا به لحاظ وجود خارجی و به حمل شایع و صناعی است یا به لحاظ وجود ذهنی و حمل اولی است.     
[4]. ر. ک: جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم، ج 1، ص 511 به بعد، قم، اسراء، چاپ دوم، 1382ش؛ شرح المنظومه، ج 2، ص224 به بعد؛ ر. ک: 102771.
[5]. الحکمة المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیة، ص 75-78. وی در مباحث مختلفی از این کتاب به تحقق اعیان ثابته تصریح نموده است. به عنوان نمونه ر. ک: همان، ص 49، 69، 70، 260، 341.
[6] . ر. ک: 50759.
[7]. ر. ک: یزدان پناه، سید یدالله، اصول و مبانی عرفان نظری، ص 463 به بعد، قم، مؤسسه امام خمینی(ره)، چاپ سوم، 1391ش.
[8]. ر. ک: همان، ص517.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    882511 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    544716 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    422987 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    409065 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    386085 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    367954 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    331749 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    312993 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    310926 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    308615 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...