واقـعـه‌ی غدیر خم و مـعـرفـى امام علی(ع) بـه خـلافـت و جـانـشـیـنـى رسول خدا(ص) در آن‌روز، از چـنان عظمتى برخوردار است که آن رویداد تاریخى را 110 نفر از صـحابى پیامبر(ص) نقل کرده‌اند. البته این بدان معنا نیست که از آن گروه کثیرى که همراه رسـول خـدا(ص) شـاهـد آن حـادثـه بـودنـد، فـقـط هـمـیـن تـعـداد ایـن واقـعـه را نـقـل کـرده بـاشـنـد، بـلکـه تـنـهـا اسـامـى ایـن تـعـداد از صـحـابـى در کـتـاب‌هـاى اهل‌سنت آمده است.

برخی از روایان واقعه‌ی غدیر

تعدادى از آن 110 راوى واقعه‌ی غدیر عبارت‌اند از:

"ابوبکر بن ابی قحافه، عمر بن خطاب، عثمان بن عفان، طلحه، زبیر، عبدالله بن جعفر، عباس بن عبدالمطلب، عبداللّه بن عبّاس، ابوایوب انصارى، ابوذر غفاری، سلمان فارسی، ابـوقـتـاده، ابـوهـریـره، زیـد بـن ارقـم، عـدى بـن حـاتـم، سـهـل بـن حـنیف، حسان بن ثابت و... [و از زنان] حضرت فاطمه(س)، ام سلمه، عائشه، ام هانى، فاطمه بنت حمزه و..."[1]

بعد از صحابه، 84 نفر از تابعین، از جمله ابوراشد، ابوسلمه، ابوسلیمان، مؤذن ابوصالح و... نیز حدیث غدیر را نقل کرده‌اند.[2]

هـمـچـنـیـن عـلمـا و محدثان قرن‌هاى بعد در حفظ این اثر جاودانه نهایت مراقبت را داشته، و در هر قـرنـى، بـا دقـت نـظر، این حدیث گرانبها را از گروه پیشین دریافت و به طبقه‌ی بعدى تسلیم کرده‌اند:

در قـرن دوم هجری 56 نـفر، قرن سوم 92 نفر، قرن چهارم 43 نفر، قرن پنجم 24 نفر، قرن شـشم 20 نفر، قرن هفتم 21 نفر، قرن هشتم 18 نفر، قرن نهم 16 نفر، قرن دهم 14 نفر، قرن یازدهم 12 نفر، قرن دوازدهم 13 نفر، قرن سیزدهم 12 نفر و در قرن چهاردهم 21 نفر از علماى اهل‌سنّت حدیث غدیر را نقل کرده‌اند که مجموع این افراد به 360 نفر می‌رسد.[3]

آثار و کتاب‌های اهل‌سنت درباره غدیر

شـاهـد دیـگـر بـر جـاودانـگـى حـدیـث غـدیـر، کـتـاب‌هـاى مـسـتـقـلى اسـت کـه گـروهـى از عـلمـاى اهل‌سنّت افزون بر نقل حدیث، پیرامون سند و مفاد آن نوشته‌اند؛ مانند:

1. ابوجعفر طبرى، مورخ بزرگ اسلامى (متوفى 310 ق)، در کتاب الولایة فى طرق حدیث الغـدیـر، ایـن حـدیـث را بـا بـیـش از هـفـتـاد طـریـق از پـیـامـبـر(ص) نقل کرده است.
2. ابـوالعـباس احمد بن محمد همدانى، معروف به ابن عقده (م 333 ق)، در کتاب الولایة فى طرق حدیث الغدیر، حدیث غدیر را از 105 نفر نقل کرده است.
3. ابوبکر محمد بن عمر بغدادى معروف به جحانى (م 355 ق)، در کتاب من روى حدیث غدیر خم، از 125 طریق از پیامبر(ص) حدیث غدیر را آورده است.
4. ابـوغـالب احـمـد بـن مـحمّد الرازى (م 368 ق) و محسن بن حسین نیشابورى خزاعى و على بن عـبـدالرحـمـان بـن عـیـسـى جـراحـى قـنـاتـى و 26 نـفـر دیـگـر از عـلمـاى مـشـهـور اهل‌سنّت، از حدیث غدیر در کتاب‌هاى مستقلّى بحث کرده‌اند.[4]

دانـشـمـنـدان بـزرگ شیعه نـیز، واقعه‌ی غدیر را در کتاب‌هاى بزرگ و ارزشمندى؛ مانند اعیان الشیعه، الغدیر، المراجعات، الطرائف، عوالم العلوم، بحارالانوار (ج 37)، عبقات الاَنوار و... ذکر کرده‌اند.

شأن نزول آیه تبلیغ از دیدگاه اهل‌سنّت

دربـاره‌ی شـأن نـزول آیه: "یا اَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بـَلَّغـْتَ رِسـالَتـَهُ وَاللّهُ یـَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ"،[5] در کتاب‌هاى مختلفى که دانشمندان اهـل‌سـنـّت ـ اعـم از تـفسیر، حدیث و تاریخ ـ نگاشته‌اند، روایات بسیارى به چشم می‌خورد که تـصـریح در نزول این آیه در مورد بیان ولایت على(ع) در غدیر خم دارد. براى نمونه به چند کتاب و نقل آنها اشاره می‌کنیم:

1. فـخـر رازى در مفاتیح الغیب از ابـن عـبـاس نـقـل مـى‌کـنـد: وقـتى آیه‌ی تبلیغ نازل شد، پیامبر(ص) دست على(ع) را گرفت و فرمود: "مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌ مَوْلاهُ..."، در همین هنگام عمر بن خطاب، على(ع) را ملاقات کرد و به او گفت: "هـَنـیـئاً لَکَ یـَا بـْنَ اَبى طالِبٍ، اَصْبَحْتَ مَوْلاىَ وَ مَوْلى کُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ"،[6] اى پسر ابوطالب، [این مقام ] بر تو مبارک باد. مولاى من و مولاى همه‌ی مردان و زنان مؤمن گردیدى.
2. ابـن کـثـیـر دمـشـقـى، نـیـز نـزول ایـن آیـه دربـاره عـلى(ع) و بـه دنبال آن ایراد خطبه‌ی غدیر از پیامبر(ص) را مورد تأیید قرار داده است.[7]
3. شـیـخ مـحـمـد عـبـده در تـفـسـیـر المنار، ذیـل آیـه‌ی تـبـلیـغ از ابـوسـعـیـد خـدرى نـقـل مـی‌کـنـد کـه ایـن آیـه در روز غـدیـر خـم در شـأن عـلى بـن ابـی‌‌طـالب(ع) نازل شده است. وى سپس از براء بن عازب، نقل می‌کند که حدیث "مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعلِىٌ مَوْلاهُ"، از پیامبر(ص) صادر شده است.[8]
4. سیوطى در "الدُّرُ المنثور"، ذیل آیه‌ی شریفه‌ی تبلیغ، می‌نویسد: "ابوسعید خدرى گفت: این آیه در شأن على بن ابی‌طالب در غدیر خم نازل شده است.[9]

[1]. ابـن شـهـر آشوب، در کتاب مناقب آل أبی طالب علیهم السلام، ج 3، ص 25، نام 110 نفر را ذکر کرده است. همچنین علامه امینى در الغدیر، ج1، ص 14، نام 110 نفر را به ترتیب حروف الفبا آورده است.

[2]. امینی، عبد الحسین، الغدیر، ج 1، ص 129 ـ 151، قم، مرکز الغدیر، چاپ اول، 1416ق.

[3] همان، ج 1، ص 73 ـ 151.

[4] همان، 152 ـ 157.

[5]. مائده، 67.

[6]. فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، ج 12، ص 401، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1420ق.

[7]. ابن کثیر دمشقی‏، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، ج 5، ص 208 – 214، بیروت، دار الفکر، 1407ق.

[8]. قلمونی حسینی، محمد رشید بن علی رضا، تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار)، ج 6، ص 463 – 465، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتب، 1990م.

[9]. سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج 2، ص 298 قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، 1404ق.