جستجوی پیشرفته
بازدید
10039
آخرین بروزرسانی: 1399/07/09
خلاصه پرسش
آیا خداوند دارای شخصیت و خودآگاهی است؟
پرسش
آیا خداوند دارای شخصیت و خودآگاهی است؟ تصور من آن است که نیست، اما اگر به او به دیده یک شخص(نه انسان یا فرد)، بلکه وجود متشخص و خودآگاه نگاه نشود، چرا او را بخشنده می‌دانیم؟ یا از او طلب علم می‌کنیم؟ در حالی‌که صفت عطا کردن و علم از صفاتی هستند که به وجود خودآگاه می‌توان اطلاق نمود. آیا خداوند خودآگاهی و شخصیت دارد یا نه؟ اگر ندارد چگونه عبادت و صحبت با او و ارائه درخواست به او را توجیه می‌کنیم؟
پاسخ اجمالی

اسلام برخلاف آموزه‌های مسیحی که خدا را در قالب بشری مطرح کرده، برای خداوند وجود و شخصیت مستقلی قرار داده است و او را انسان‌وار نمی‌داند و موجودیت انسانی برای او قائل نیست؛ از این‌رو، 1. با فرد انسانی مقایسه نمی‌شود، 2. صفات مشابهی که در انسان وجود دارد و به خدا استناد داده می‌شود به همان مفهوم انسانی آن نیست؛ یعنی بعد از تجرید و دور کردن محدودیت‌ها و نقائص از آن صفات، این شایشتگی پیدا می‌شود که به خدا نیز نسبت داده شود. 3. تشخص و خودآگاهی داشتن این چنین خداوندی که انسان‌وار نیست و عبادت و دعای انسان به درگاه او، مانند تشخص انسان نیست؛ از این‌رو ملازم با محدودیت ذات خداوند نیست و با نامتناهی بودن ذات حق تعالی، تنافی ندارند؛ چون تشخص وجودی خداوند، همان نامتناهی بودن وجود او است، و خودآگاهی خداوند نیز همان علم او به ذات نامتناهی خود است. دعا و عبادت انسان نیز ملازم با متناهی بودن وجود خداوند نیست؛ چون دعا و عبادت، با امکان شناخت اجمالی و به اندازۀ وجود و نیاز ذاتی انسان، قابل تحقق است.

پاسخ تفصیلی

از پرسش مطرح شده این‌گونه فهمیده می‌شود که ایشان بر اساس آموزه‌های مسیحی خدا را در قالب بشری قرار داده است. فرهنگ مسیحی خدا(God) را انسان‌وار (Personal God) عرضه کرده است؛ یعنی در این فرهنگ به خدا در قالب انسانی و بشری نگاه شده است؛ و از این جهت کاربر تشخص را با محدود بودن خداوند ملازم گرفته و نتوانسته این مسئله را هضم کند که چگونه تشخص، ملازم با محدودیت ذات خداوند نیست و با نامتناهی بودن ذات حق تعالی، تنافی ندارد.

در حالی‌که از دیدگاه اسلام و بر طبق آموزه‌های اسلامی، خداوند وجود و شخصیت مستقلی دارد و در این نگاه خدای متعال انسان‌وار نیست و موجودیت انسانی ندارد، تا با فرد انسانی مقایسه شود و خصوصیات و صفات انسانی بر او منطبق گردد؛ از این‌رو صفات مشابهی که در انسان وجود دارد و به خدا استناد داده می‌شود به همان مفهوم انسانی آن نیست؛ یعنی بعد از تجرید و دور کردن محدودیت‌ها و نقائص از آن صفات، این شایستگی پیدا می‌شود که به خدا نیز نسبت داده شود.[1]

بر این اساس؛ باید گفت: خداوند تشخص و شخصیت مستقل دارد، اما از آن‌رو که بسیط است و یک وجود سعی(گسترده) دارد، تشخص وجودی خداوند، همان نامتناهی بودن وجود او است.[2] و خود آگاهی خداوند نیز همان علم او به ذات نامتناهی خود است.

دعا و عبادت انسان به درگاه خداوند هم، متناهی بودن خداوند را لازم ندارد. انسان هر چند توانایی معرفت کنه ذات خداوند را ندارد؛ چون ذاتش نامحدود است و محدود نمی‌تواند احاطۀ علمی به نامحدود پیدا کند،[3] ولی به اندازۀ هستی خود توان شناخت او را دارد، بلکه همۀ موجودات بالفعل به او آگاه‌اند، اگرچه علم به علم نداشته باشند و یا در تطبیق خطا کنند،[4] او "معروف عند کل جاهل"[5] است.

از سوی دیگر؛ چون ذات تمام ممکنات و ما سوی الله(هر چیزی غیر از خدا)، عین ربط، وابستگی و نیاز به خداوند هستند،[6] انسان با شناختی که از خدا و نیاز خود دارد، دست نیاز به سوی بی‌نیاز دراز می‌کند و این متوقف بر علم اکتناهی و شناخت کنه ذات خداوند نیست، تا اشکال شود که محال است ممکن الوجود به کنه ذات واجب الوجود معرفت پیدا کند.

بله، همان‌گونه که پیامبر اکرم(ص) فرمود: "(خدایا) من تو را آن‌گونه که سزاوار شناختن تو است نشناختم"،[7] یا فرمود: "آن‌گونه که سزاوار عبادت تو است عبادت نکردم"؛[8] عبادتی که لایق و سزاوار حضرت حق است، تحقق پیدا نمی‌کند؛ چون چنین عبادتی متوقف بر شناخت کنه حقیقت خداوند است و چنین چیزی امکان‌پذیر نیست، ولی در هر صورت هیچ‌کدام منافات با امکان شناخت و عبادت در حد توان و قدرت بشری ندارند.

به عبارت دیگر، ذات خدای متعال، هر چند در مرتبه غیب الغیوب و هویت مطلقه، اسم و رسم و نام و نشانی ندارد؛ چون در این مرتبه، خداوند احدیة الذات است. اما به لحاظ مرتبۀ تجلی دارای ظهورات، اسما و صفات است،[9] و هر موجودی به اندازۀ ارتقا و ارتباط وجودی خود توان شناخت ذات حق و برقراری ارتباط فکری و روحی با خداوند را دارد و می‌تواند به درگاه او دعا و عبادت نماید.

در پایان لازم است مجددا متذکر گردیم که تشخص داشتن خداوند منافاتی با نامتناهی بودن او ندارد؛ از این‌رو می‌تواند مورد خطاب قرار گیرد و از او حاجتی خواسته شود، یا مورد پرستش قرار گیرد.


[1]. «تقدم خداشناسی بر امام شناسی»، 72134؛ «راه‌های شناخت خدا»، 479؛ «امکان شناخت خدا»، 98؛ «فطرت و شناخت خدا»، 1041.

[2]. ر. ک: مؤمن، محمد مهدی، شرح نهایة الحکمة، ج 1، ص 159، بنیاد معارف اسلامی.

[3]. جوادی آملی، عبدالله، تحریر التمهید، ص 18.

[4]. تحریر التمهید، ص 19.

[5]. شیخ صدوق، توحید، محقق، مصحح، حسینی، هاشم‏، ص 58، باب التوحید و نفی التشبیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1398ق.

[6]. تحریر التمهید، ص 21؛ "یا ایها الناس انتم الفقراء الی الله و الله هو الغنی الحمید"؛ ای مردم، همۀ شما به خدا نیازمندید، او است بی‌نیاز و ستودنی. فاطر، 15.

[7]. مجلسی، محمد باقر، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، محقق، مصحح، رسولی، سید هاشم، ج 8، ص 146، ‌دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ دوم، 1404ق.

[8]. همان.

[9]. "مرتبۀ احدیت ذات و غیب الغیوب که در آن مرتبه برای احدی توان درک حد، رسم، تعریف، نام و نشانی از خداوند نیست، این همان مرتبۀ بطون و وحدت حقۀ حقیقیه است که از دست‌رس هر فکر و اندیشه‌ای بیرون است: "عنقا شکار کس نشود دام بر چین". مرتبۀ واحدیت که مرتبۀ تجلی ذات برای ذات است که در این مرتبه اسما و صفات به نحو وحدت و بساطت و به وجود جمعی حضور دارند و کثرتی در آن‌جا نیست و در این مرتبه است که "خداوند هم ظاهر است و هم باطن، هم اول است و هم آخر" (حدید، 3). مرتبه تجلی اسماء و صفات برای ذات که به این مرتبه " فیض اقدس" می‌گویند. مرتبۀ تجلی ذات در مرحلۀ کن که موجودات در عالم خلق می‌شوند که به این مرحله "فیض مقدس" می‌گویند". آشتیانی، جلال الدین، مقدمۀ تمهید القواعد، ص62- 64.

حکیم سبزواری در پاورقی اسفار می‌گوید: "أن للحق تعالى بعد تجلیه الذاتی على ذاته بذاته تجلیا على أسمائه و صفاته و لوازمها و تجلیا على ذوات الأشیاء.

أما الأول فکما أن له مقاما أحدیا و هو مرتبة نفس الذات و الهویة المطلقة کذلک له مقام واحدی و هو مرتبة الذات المستجمعة لجمیع الأسماء الحسنى و الصفات العلیا مستتبعة للأعیان الثابتة للماهیات الممکنة بحیث لو جاز إطلاق الماهیة على تلک المعانی المعقولة أعنی مفاهیم الأسماء و الصفات لکانت الأعیان لوازم الماهیات و هی فی هذه المرتبة لا مجعولة بلا مجعولیة الذات موجودة بوجود الذات لا بوجود آخر أما تجلی الثانی فهو تجلیه فی مرتبة کن على ذوات الأشیاء و هذا لتجلی یسمى بالفیض المقدس کما أن الأول و هو تجلیه فی أسمائه و صفاته یسمى بالفیض الأقدس و هذا هو الرحمة الصفتیة التی وسعت شیئیة مفاهیم الصفات کما أن الفیض المقدس هو الرحمة الفعلیة التی وسعت شیئیة الماهیات". ر. ک: صدرالدین شیرازى، محمد بن ابراهیم‌، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، ملاحظات: با حاشیه علامه طباطبایى‌، ج 8، ص 2، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‌، چاپ سوم، 1981م.

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    634253 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    466229 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    462148 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    414291 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    393110 جن
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    390689 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    349767 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    335763 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    320599 Practical
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • آیا از آیات قرآن می‌توان امامت علی(ع) را اثبات کرد؟
    309292 امام علی ع
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل‌سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در کتب خودشان نقل شده، می‌باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت‌جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی متوسل نشود و چشم را به روی حقیقت نبندد.در قرآن ...