در آغاز 29 سوره از سوره‌های قرآن کریم، یک یا چند حرف از حروف الفبا وجود دارد. مجموع این حروف 78 حرف است که با حذف مکررات 14 حرف می‌شود؛ یعنی نصف حروف هجاء که 28 حرف است. این حروف را «حروف مقطعه»، یا «حروف نورانی» گویند.

در مورد حروف مقطعه نظریات گوناگونی ارائه شده است که به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم:

1. این حروف اشاره به این‌ است که این کتاب آسمانی با آن عظمت و اهمیتی که تمام سخنوران عرب و غیر عرب را متحیر ساخته، و دانشمندان را از معارضه با آن عاجز نموده است، از همان حروف "الفباء" و کلمات معمولی که در اختیار همگان قرار دارد، ترکیب یافته است.
2. حروف مقطعه از متشابهات قرآن است که هرگز قابل حل نبوده، و از جمله مجهولات مطلق است و راه علم به آن، کاملاً بر مردم بسته است.
3. این حروف، صرفاً حروف مجرده هستند و هیچ رمز و اشاره و معنایی جز خاصیت آوائی ندارند. حکمت آوردن این حروف در اوایل سوره‌ها از محدودۀ الفاظ و اصوات تجاوز نمی‌کند و آوای این حروف در آن روزگار هنگام تلاوت قرآن، موجب جلب توجه حاضران بوده تا به قرآن گوش فرا دهند؛ زیرا معاندان پیوسته در این صدد بودند که سر و صدا ایجاد کنند تا نوای قرآن به گوش رهگذران عرب نرسد.
4. این حروف نشانۀ بیشتر به کار رفتن حروف مزبور در کلمات آن سوره بوده و یک معجزه است. بدرالدین رزکشی می‌گوید: یکی از اسرار دقیق این حروف آن است که بیشترین کلمات هر سوره با همان حرفی که در ابتدای آن واقع شده ترکیب یافته‌اند؛ مثلاً حرف "ق" در هریک از سوره‌های "ق" و "حم عسق" 57 بار تکرار شده است و نسبت به آن حروف دیگر این سوره بیشتر است به جز سوره "شمس"، "قیامت"، "فلق".

یک دانشمند مصری بر اساس این نظر محاسبه‌های پیچیده‌ای را توسط رایانه انجام داده و نتیجه گرفته است که این حروف نشانۀ غلبه آن در کلمات آن سوره است و این خود یک معجزه است.

5. این حروف به منظور سوگند به کار رفته‌اند. سوگند خوردن به این حروف بدان سبب است که اصل کلام در تمامی زبان‌ها بر پایه‌ی این حروف است.
6. میان این حروف و محتوای سوره‌های مربوط، رابطه‌ای وجود دارد؛ زیرا با تدبر در سوره‌هایی که با حروف مقطعه مشابه افتتاح شده، درمی‌یابیم که این سوره‌ها از حیث محتوا با یکدیگر تشابه دارند.[1]
7. برخی از این حروف مقطعه علامت اختصاری و اشاره به اسمی از اسمای حسنای الهی، و برخی نیز رمز اشاره به نام پیامبر اکرم(ص) است. هریک از نام‌های الهی مرکب از چند حرف است و از هر نامی حرفی گزینش شده و به صورت ناپیوسته در ابتدای برخی سور قرآن قرائت می‌شود. جویریه از سفیان الثوری نقل کرده است: به جعفر بن محمد بن علی بن حسین(ع) عرض شد: ای پسر رسول خدا، معنای این کلمات از کتاب خداوند متعال که می‌فرماید: "الم" و ... چیست؟

امام صادق(ع) فرمود: معنای "الم" که در اول سورۀ بقره است، "انا الله الملک" است، و اما "الم" که در ابتدای سوره آل عمران است، معنایش "انا الله المجید" است و ... .

8. این حروف اجزای اسم اعظم الهی است.
9. این حروف به تعداد آیات سوره‌ها اشاره داشته باشد.
10. حروف مقطعه هر سوره، نام همان سوره است، چنان‌که سوره های "یس"، "طه"، "ص"، و هر کدام به نام حروف مقطعه خود موسوم شده است.
11. این حروف اشاره به مدت بقای امت اسلامی دارد.
12. این حروف برای مرزبندی بین سوره‌ها و نشانه انقضای سوره قبلی و شروع سوره بعدی است.
13. این حروف به منزلۀ خلاصه و پیام اجمالی محتوای سوره است.
14. این حروف، ناظر به نام کسانی است که نسخه‌هایی از قرآن را در اختیار داشتند. مثلاً (س) ناظر به نام سعد بن ابی وقاص است.[2]
15. این حروف رموزی هستند میان خدا و رسول، که کسی از آن، آگاهی ندارد. رأی مختار محققان این است.[3]

امام صادق(ع) فرمود: "الم"، رمز و اشاره‌ای است میان خدا و حبیب او محمد(ص) خواسته تا کسی جز او بر آن آگاه نگردد، آن‌را به صورت حروف درآورده تا آن رموز را از چشم اغیار دور نگاه دارد و تنها بر دوست روشن و ظاهر سازد.[4]

از ترتیب حروف مقطعه در کنار هم، کلمات و عبارت‌های متعددی به دست می‌آید که اهل فکر و نظر با توجه به اعتقادات و ذوق و سلیقه‌ی خود با استفاده از این حروف تفأل به مطالب مورد علاقه خود زده‌اند.

 مثلا بدرالدین زرکشی می‌گوید: از ترکیب این حروف می‌توان این جمله را ساخت. «نص حکیم قاطع له سر». و فیض کاشانی جمله‌ی «صراط علی حق نمسکه»؛ (راه حضرت علی راه حق است به آن تمسک می‌کنیم) را استفاده کرده است.[5] و ...، اما هیچ‌کدام از این جملات منشأ روایتی ندارند و برداشت شخصی است.

[1]. طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 18، ص 6، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، 1417ق.

[2]. برای اطلاع بیشتر، ر. ک: مقاله حروف مقطه، سایت فرهنگ و معارف قرآنی.

[3]. معرفت، محمد هادى‌، علوم قرآنی، ج 1، ص 335، قم، موسسه فرهنگى انتشاراتى التمهید، چاپ چهارم، 1381ش.

[4]. ابن طاووس، علی بن موسی، سعد السعود للنفوس منضود، ص 217، قم، دار الذخائر، چاپ اول، بی‌تا.

[5]. فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تحقیق، اعلمی، حسین، ج 1، ص 91، تهران، الصدر، چاپ دوم، 1415ق.