جستجوی پیشرفته
بازدید
49735
آخرین بروزرسانی: 1399/11/12
خلاصه پرسش
این‌که خداوند بعضی از بندگانش را فراموش می‌کند به چه معنا است؟
پرسش
این‌که در بعضى از آیات قرآن آمده است که خداوند در دنیا و یا آخرت، عده‌‏اى را فراموش می‌کند، مگر خدا دچار فراموشى می‌‏شود؟!
پاسخ اجمالی

خدای متعال در قرآن مجید، چهار بار نسیان و فراموشی بندگان را به خود نسبت داده است، چنانکه در آیه‌ای می‌فرماید: "امروز آنها را فراموش می‌کنیم همان‌گونه که آنها لقای چنین روزی را فراموش کردند". این آیه و آیات مشابه آن مؤید این مطلب است که در آخرت - و حتی در دنیا- عده‌ای مورد فراموشی خدا قرار می‌گیرند. در این‌که منظور از این فراموشی چیست؟ استدلال‌های عقلی و کلامی موجود در منابع اسلام، نسیان به مفهوم عدم احاطه بر احوال مخلوقات را از ساحت مقدس خداوند دور می‌داند. همچنین در خود کلام حق نیز آمده است: "پروردگارت فراموش کار نیست".

از سخنان معصومین(ع) روشن می‌شود که مقصود از نسیان خداوند، غفلت و عدم علم و آگاهی نیست، که حق تعالی از تمام علوم پنهانی با خبر است، بلکه مقصود از فراموشی قطع نظر رحمت الهی است که اهلش شایسته‌ی آن هستند. امام علی(ع) فرمود: فراموش کردن خدا آن است که آنان را از خیر محروم کند. پس آن‌جا که در کلام حق از فراموشی پروردگار سخن به میان می‌آید، واگذاردن بنده به حال خود و برچیده شدن دست عنایت خدای تعالی از سر او است که البته نتیجه‌ی فراموشی بنده و مشغولیت او به دنیا است. به بیان دیگر، نسیان پروردگار بازتاب و نتیجه‌ی تکوینی فراموشی بنده و بی‌توجهی او به امر دین است.

پاسخ تفصیلی

در این مجال، ابتدا به بیان آیاتی که بر اساس آنها سؤال مذکور طرح شده می‌پردازیم، سپس با ادله‌ی عقلى، قرآنی و روایی به پاسخ سؤال می‌پردازیم. رویکرد ما بر اساس بسط و تشریح سؤال و سپس رفع ابهام و تناقض خواهد بود.

در قرآن کریم با آیاتی چند روبرو می‌شویم که در بدو امر زمینه‌ی این سؤال را (که آیا خداوند عده‌ای را فراموش می‌کند؟) فراهم می‌کند. این آیات عبارت‌اند از:

  1. "امروز آنها را فراموش می‌کنیم همان‌گونه که آنها لقای چنین روزی را فراموش کردند".[1]
  2. "و گفته می‌شود امروز شما را فراموش می‌کنیم همان‌گونه که شما دیدار امروزتان را فراموش کردید".[2]
  3. "همان‌گونه که نشانه‌های ما را نادیده می‌انگاشتی امروز تو نیز فراموش خواهی شد".[3]
  4. "خداوند را فراموش کردند و خدا هم آنها را فراموش کرد".[4]

در این آیات خدای سبحان به وضوح بیان فرموده است که عده‌ای در پیش‌گاه او فراموش خواهند شد. سه آیه‌ی اوّل این فراموشی را مربوط به روز محشر و آیه‌ی چهارم، آن‌را مربوط به دنیا می‌داند.

حال این سؤال مطرح می‌شود که اولا: آیا خداوند دچار فراموشی می‌شود؟ و آیا می‌توان صفت فراموشی(به معنای عدم حضور امری در نزد خداوند) را به او نسبت داد؟ ثانیا: اگر این‌‌گونه است، در مورد چگونگی و کیفیت آن، چه می‌توان گفت؟ و آیا می‌توان صفت نسیان(به معنای عدم حضور امری در نزد خداوند) را به او نسبت داد؟

عقاید اسلامی و باورهای دینی که البته مبتنی بر استدلال است، تمام صفات نقص(سلبیه)، از جمله فراموشی به این معنا را از خداوند سلب می‌کند و او را که درجات کمال و علم را دارد، مبرای از هرگونه نقص و فقدان می‌داند که مشروحا در منابع اعتقادی و کلامی معتبر و با براهین مستدل عقلی و فلسفی اثبات شده و بیان تفصیلی آنها خارج از حوصله‌ی بحث است.[5]

قرآن مجبد نیز به صراحت خدای تعالی را از این نقیصه منزه دانسته، و می‌فرماید: "پروردگار تو فراموش کار نیست".[6]

در جایی دیگر می‌فرماید: "پروردگار من نه گمراه می‌شود و نه فراموش می‌کند".[7]

بنابر این، به گواهی این دسته از آیات قرآن نیز، فراموش‌کاری در ذات مقدس پروردگار راه ندارد. حال سؤال این است پس آیاتی که فراموش کردن بندگان را به خداوند نسبت داده است، به چه معنا است؟!

روایات معصومین(ع) که همواره گره‌گشای مسائل و مبین و مفسر آیات الهی‌اند، در این‌جا نیز به روشنی این ابهام را بر طرف می‌کنند. در حدیثی از امام رضا(ع) در تفسیر آیه‌ی "فَالْیَوْمَ نَنْساهُمْ..."، آمده است: "نَنْساهُمْ یعنی آنان را ترک می‌کنیم؛ چون آنان قیامت و آمادگی برای آن‌روزها را رها کرده بودند، ما نیز در آن‌روز آنان را به حال خود رها می‌کنیم".[8] بنابر این، متوجه می‌شویم که مقصود از فراموشی، برداشتن نظر لطف و مرحمت نسبت به آن بنده است.

چنان‌که حضرت على(ع) نیز در این باب فرمود: "فراموش کردن خداوند آن است که آنان را از خیر محروم کند".[9] و این شیوه‌ی حکیمانه بر اساس عدالت و طبق مرام فراموش کاران است. مَثَل این بندگان نسبت به خدا، مَثل شاگردی است که در طول سال نسبت به درس خود بی‌اهمیتی و بی‌مبالاتی روا داشته، آینده‌ی تحصیلی و درس و مدرس خود را به بازیچه و تمسخر گرفته باشد و استاد نیز وقتی احوال او را بدین ترتیب می‌بینید او را به حال خود را می‌گذارد و در روز امتحان نیز از حمایت و مساعدت او خودداری می‌کند.

در عین حال توجه به این نکته ضروری است که این قطع رحمت خداوند متعال از بندگانش مشروط به این است که خود بندگان خدا را فراموش کنند و دین و آیین خویش را به بازیچه گرفته، مشغول و مغرور به دنیا شوند.[10] یعنی خداوند جزای فراموشی را با فراموشی می‌دهد. چنان‌که درباره‌ی یاد خدا که در مقابل فراموشی است فرمود: "مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم".[11]

با توجه به آنچه بیان شد، خداوند در قرآن فراموشی را به خود نسبت داده و از طرفی به گواهی عقل و قرآن ثابت می‌شود که آن فراموشی که حاصل غفلت و ناآگاهی است در وجود خدایی که کمال مطلق است و "عالم الغیبی" است که ذره‌ای از حیطه‌ی علمش بیرون نیست،[12] راه پیدا نمی‌کند. بنابر این، باید مقصود از فراموشی خداوند، همان بی‌توجهی و برچیده شدن نظر و عنایت خدای عالی و محروم ماندن از خیر و رحمت حضرت حق باشد.


[1]. اعراف،51. "فَالْیَوْمَ نَنْساهُمْ کَما نَسُوا لِقاءَ یَوْمِهِمْ هذا".

[2]. جاثیه، 34. "وَ قیلَ الْیَوْمَ نَنْساکُمْ کَما نَسیتُمْ لِقاءَ یَوْمِکُمْ هذا".

[3]. طه، 126. "قالَ کَذلِکَ أَتَتْکَ آیاتُنا فَنَسیتَها وَ کَذلِکَ الْیَوْمَ تُنْسى‏".

[4]. "نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُم". توبه، 67.

[5]. ر. ک: القول السدید فی شرح التجرید، ص 274 به بعد؛ عقائد اسلامی، فصول، 22- 15.

[6]. مریم، 64. "و ما کان ربک نسّیا".

[7]. طه، 52. "لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسى".

[8]. شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق، مصحح، لاجوردی، مهدی، ج 1، 125، تهران، نشر جهان، چاپ اول، 1378ق.

[9]. بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ج 2، ص 813، تهران، بنیاد بعثت، چاپ اول، 1416ق.

[10]. برگرفته از سوره‌های، اعراف، 51؛ جاثیه، 34و جاثیه، 35.

[11]. بقره، 52. "فاذکرونی اذکرکم".

[12]. سبا، 3. "عالِمِ الْغَیْبِ لا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ وَ لا أَصْغَرُ مِنْ ذلِکَ وَ...".

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    758463 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • معنای ذکر «لا حول ولا قوه الا بالله العلی العظیم» چیست و این ذکر چه آثار و برکاتی دارد؟
    738005 حدیث 1396/06/14
    «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ»؛ یعنی هیچ نیرو و توانى جز از سوى خداوند بلندمرتبه و بزرگ نیست‏. واژه «حول» در لغت به معنای حرکت و جنبش،[1] و «قوّة» به معنای استطاعت و توانایی است.[2] بنابر ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    652285 Practical 1390/07/12
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    647224 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    641913 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    581964 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • فضیلت و آداب و شرایط نماز جمعه چیست؟ و به چه صورت خوانده می‌شود؟
    577252 نماز جمعه 1389/09/10
    در مورد جایگاه و فضیلتش نماز جمعه همین بس که سوره‌ای از قرآن به نامش می‌باشد.نماز جمعه یک از عباداتی است که به جماعت خوانده می‌شود. این نماز دو خطبه دارد که با حمد و ثنای الهی شروع می‌شود و امام جمعه در این خطبه‌ها باید مردم را به تقوای ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    560281 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
     دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری باز ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    560164 جن 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • می خواهم دعا کنم همسرم در زندگی مطیع من باشد آیا در این زمینه دعایی از اهل بیت (ع) به ما رسیده است؟
    551918 Practical 1389/02/22
    دعاها، لازم نیست حتماً به زبان عربى خوانده شوند؛ هرچند به عربی بهتر است، حتى دعا در نماز به زبان فارسى جایز است.نکته مهم تر این که انسان باید شرایط دیگر تأثیر گذاری دعا ...