جستجوی پیشرفته
بازدید
540
تاریخ بروزرسانی 1397/08/12
خلاصه پرسش
قاعده «بسیط الحقیقه کلّ الاشیاء» ابتکار کدام یک از فلاسفه است؟ و برهانش چیست؟
پرسش
قاعده بسیط الحقیقه چیست؟ و اولین بار توسط چه کسی مطرح شد؟
پاسخ اجمالی
پیشینه قاعده «بسیط الحقیقه کلّ الاشیاء»
صدرالمتالهین، قاعده «بسیط الحقیقه کلّ الاشیاء و لیس بشیء منها» را از پیچیده‌ترین علوم الهی می‌داند و ادراکش را جز برای کسانی که از ناحیه حق تعالی به سرچشمه علم و حکمت راه می‌یابند، در نهایت اشکال می‌پندارد. وی معتقد است که پیش از او جز حکیم بزرگ یونان ارسطو، کسی به درک این قاعده نائل نشده و آن‌را از خصائص فکر خویش می‌شمارد.
اما حق این است که مفاد این قاعده، در کتب عرفا و سخنان آنان بسیار به چشم می‌خورد، اگر چه به طور منظم و به عنوان خاص خود مورد بحث قرار نگرفته است، ولی با عبارات مختلف در نظم و نثر به آن اشاره شده است.[1] در عین حال نباید نقش صدرالمتالهین را در تنظیم و تنقیح و اقامه برهان بر این قاعده، به عنوان یک ابتکار بزرگ فلسفی نادیده گرفت، بلکه تأسیس این قاعده، به عنوان یک مبحث فلسفی و اقامه برهان بر آن‌را باید منسوب به وی دانست.[2]
برهان قاعده بسیط الحقیقه
صدر المتألهین در بیان قاعده «بسیط الحقیقه» و اقامه برهان برای اثبات آن می‌گوید:
اگر هویت بسیط الهیّه، کل اشیاء نباشد، لازم می‌آید که ذاتش از «بودن چیزی» و «نبودن چیز دیگر» ترکیب یافته باشد. اگر چه این ترکیب، برحسب اعتبار عقل بوده باشد. در حالی‌که به حسب فرض و برهان، هویت الهی بسیط محض است و این خلاف فرض است. به این ترتیب آنچه برحسب فرض و برهان، بسیط است، اگر عبارت باشد از شیئ که شیئ دیگر نباشد، مانند این‌که «الف» باشد، ولی «ب» نباشد، در این صورت دارای دو حیثیت خواهد بود.
حیثیت اول مثلاً «الف بودن» و حیثیت دوم مثلاً «ب نبودن» حیثیت اول، یعنی الف بودن؛ به عینه حیثیت دوم، یعنی «ب نبودن» نیست؛ زیرا در غیر این صورت، مفهوم الف بودن با مفهوم ب نبودن یکی خواهد بود و این امر بالضروره باطل است؛ چون یکی بودن وجود و عدم محال است؛ و چون این لازم، که یکی بودن وجود و عدم است، بالضروره باطل است، پس ملزوم آن که هویت بسیط شیء باشد و شیء دیگر نباشد، نیز باطل است.
بنابراین هویت بسیط عبارت است از کل اشیاء؛ به عبارت دیگر، خلاصه برهان «قاعده بسیط الحقیقه» این است که هر هویت، که سلب شیء یا اشیاء از آن صحیح باشد، قهراً متشکل از سلب و ایجاب خواهد بود، و چنین هویتی مرکب است. پس نتیجه آن است که هر هویتی، که سلب شیء یا اشیاء از آن صحیح باشد، مرکب است. در این‌جا از قانون عکس نقیض استفاده کرده و این قضیه را که نتیجه برهان است، به عکس نقیض آن منعکس می‌کنیم و می‌گوییم اگر هر هویت، که سلب شیء از آن صحیح باشد، مرکب است، در عکس نقیض آن می‌گوییم: «هر هویت بسیط الحقیقه، سلب شیء از آن ممکن نیست»، و این همان معنای «بسیط الحقیقه کلّ الاشیاء» است.
گفتنی است؛ اگر از بسیط الحقیقه، سلب شیء یا اشیاء جایز نیست، حمل شیء یا اشیاء در آن جایز خواهد بود، ولی حمل شیء یا اشیاء بر بسیط الحقیقه از قبیل حمل شایع صناعی؛ مانند حمل انسان یا قائم بر زید، در مثال «زید انسان است یا زید قائم است» نیست؛ زیرا در حمل شایع صناعی، محمول که همواره ذاتش از ایجاب و سلب ترکیب یافته، به لحاظ هر دو حیثیت سلب و ایجاب بر موضوع حمل می‌شود.
اکنون اگر هر شیئ از اشیاء که همواره مرکب است، از جنبه ایجاب، یعنی خود بودن، و جنبه سلب، یعنی خود نبودن، بر بسیط الحقیقه حمل شود و آن حمل از قبیل حمل شایع صناعی باشد، به حکم این‌که ملاک صحت حمل شایع، اتحاد در وجود است، لازم می‌آید که جنبه سلب محمول در موضوع نیز ظاهر شود و در این هنگام بسیط الحقیقه مرکب خواهد شد و این خلاف فرض است.
بنابر این، حمل اشیاء بر بسیط الحقیقه نمی‌تواند حمل شایع صناعی باشد، بلکه محمول در حمل اشیاء بر بسیط الحقیقه، فقط جهات وجودی آنها است و هویت بسیط که موضوع است، واجد کلیه کمالات وجودی و محیط بر آنها است. به این ترتیب می‌توانیم این نوع حمل را که با سایر حمل‌ها متفاوت است؛ یعنی حمل اشیاء بر بسیط الحقیقه را، حمل مشوب بر صرف، و محدود بر مطلق بنامیم که از جهتی به حمل معروف حقیقه و رقیقه شباهت دارد.
ملا صدرا پس از آن‌که بر «قاعده بسیط الحقیقه کلّ الاشیاء» برهان اقامه کرده و سلب شیء یا اشیاء را از هویت بسیط جایز نمی‌داند، اشکالی را مطرح می‌کند که اگر واجب الوجود بسیط الحقیقه باشد، صفات سلبیه او چگونه توجیه می‌شود؟ وی در پاسخ می‌گوید: صفات سلبیه در واجب الوجود که هویت بسیط است، به سلب عدم و نقص که همان سلب سلب است، بر می‌گردد و معنای سلب سلب چیزی جز وجود نیست. چنان‌که سلب نقصان جز کمال معنای دیگری ندارد. مثلاً از جمله صفات سلبیه واجب الوجود، جسم و جوهر نبودن و کم و کیف نداشتن است و این معانی نسبت به وجود مطلق، که هویت بسیط و نامحدود است، از قبیل معانی سلبیه به شمار می‌آیند. پس هنگامی که این‌گونه معانی را از بسیط الحقیقه سلب می‌کنیم، در حقیقت یک سلسله سلوب را از هویت بسیط سلب نموده‌ایم و سلب سلوب معنایی جز وجود در بر ندارد.
ملاصدرا این قاعده را زیر بنای بسیاری از مسائل فلسفی قرار داده و در موارد متعدد به مناسبت‌های مختلف از این قاعده استفاده کرده است. بعد از وی پیروانش؛ مانند ملا هادی سبزواری؛ آقا علی مدرس زنوزی و ملا محسن فیض کاشانی از اهمیت این قاعده غافل نبوده و در آثار خود آن را مطرح کرده و به مناسبت‌های مختلف مورد بحث قرار داده‌اند.[3]
 

[1]. ملا صدرا، الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعه، ج 2، ص 368،(حاشیه)، بیروت، دار احیاء التراث، چاپ سوم، 1981م؛ ابراهیمی دینانی، غلامحسین، قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی،  ج 1، ص 108، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ دوم، 1365ش.
[2]. قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی،  ج 1، ص 108.
[3]. ر. ک: همان، ص 108- 114.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

  • شناخت‌های فطری شامل چه مواردی است؟
    4953 انسان شناسی 1392/03/30
    «فطرت» از ماده «فَطَرَ» است که در لغت به معنای گشودن شی‏ء و ابراز آن و نیز ابتدا و اختراع آمده است.[1] فطرت اصطلاحات متعددی دارد، مثلاً فطرتی که در قرآن مطرح است غیر از فطریات و امور فطری است که در منطق و ...
  • فرق رهبانیت مسیحی و زهد اسلامی چیست؟
    13692 رهبانیت و گوشه گیری 1386/09/10
    رهبانیت در اصطلاح بمعنای کناره گیری از مردم است. از آموزه های مسیحیت تحریف شده، رهبانیت است که مفاسد زیادی را به دنبال دارد. در اسلام رهبانیت به شدت محکوم گردیده است. پیامبر اکرم (ص) فرمود: رهبانیت در اسلام وجود ندارد.در فرهنگ اسلام به زهد سفارش شده ...
  • چرا شیعه به امامت و امامان به خصوصی اعتقاد دارد؟
    26918 تعیین امام 1387/03/11
    ظاهرا منظور شما این است که چگونه ما می توانیم اعتقاد پیدا کنیم و بفهمیم که شخصی امام است. اما قبلا باید به این پرسش پاسخ گوییم که چرا ما باید به امامت اعتقاد داشته باشیم؟ امامت در اسلام از اهمیت خاصی برخوردار ...
  • آیا به استقبال رفتن ماه محرم از نظر شیعه معنا دارد یا ندارد؟
    8970 عزاداری و زیارت 1387/01/26
    بر گزاری مراسم عزاداری برای امام حسین(ع) از سنت هایی است که با تشویق و ترغیب ائمه(ع) بنیان گذاری شده است.[1] اما نحوه و شیوه برگزاری آن تا زمانی که همراه با ارتکاب حرام نباشد منعی ندارد. در نتیجه به استقبال ...
  • آیا سخنانی از حضرت علی(ع) وجود دارد که در «نهج البلاغه» بدان اشاره نشده باشد؟ این سخنان را کجا می‌توان یافت؟
    1549 روایات و دعاهای برجای مانده 1395/03/27
    هیچ فردی – حتی سید رضی مؤلف نهج البلاغه – ادعا نکرده که تمام سخنان امام علی(ع) را در کتاب خود گردآوری کرده است و اساساً با توجه به شرایط آن دوره چنین چیزی امکان‌پذیر نبود ، در همین راستا سخنانی از امام علی(ع) در دسترس است که ...
  • آیا خداوند دارای شخصیت و خودآگاهی است؟
    7487 صفات واجب 1391/10/26
    اسلام برخلاف آموزه های مسیحی که خدا را در قالب بشری مطرح کرده است، برای خداوند وجود و شخصیت مستقلی قرار داده است و او را انسان وار نمی داند و موجودیت انسانی برای او قائل نیست از این رو؛ 1. با فرد انسانی مقایسه نمی شود، 2. ...
  • هنگام نگاه به مدفوع، خواندن چه دعایی مستحب است؟
    10936 دستور العمل ها 1393/01/20
    امام علی(ع) در بخشی از آداب قضای حاجت می‌فرماید: وقتى که به مدفوع خود پس از پایان کار نگاه می‌کند بگوید: «اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی الْحَلَالَ وَ جَنِّبْنِی الْحَرَام»؛[1]‏ خدایا! روزی حلال را نصیبم کن و مرا از روزی حرام دور گردان. همچنین در آداب دیگر ...
  • زنان عقیمی که بچه‌دار نمی‌شوند از دیدگاه قرآن چه جایگاهی دارند؟
    4072 زن 1395/08/04
    گرچه پروردگار صلاح دیده برخی مردان و زنان، عقیم باشند[1] اما عقیم بودن و بچه‌دار نشدن به تنهایی نقصی معنوی - نه برای مردان و نه برای بانوان - نبوده و از مقام و ارزش انسانی هیچ کدام از آنها نمی‌کاهد. البته می‌شود برای ...
  • فرق وحی، الهام، خطورات و حس ششم چیست؟
    6088 ارزش معلومات 1392/11/06
    ۱. در مورد معنای وحی و تفاوت آن با الهام پاسخ 88 «وحى و کیفیت آن» را مطالعه کنید. ۲. خطورات به چیزهای گفته می‌شود که در قوه متخیله[i] یا متفکره پدید می‌آید. توضیح این‌که حکیمان قوۀ مدرک صور را «حس مشترک»، قوۀ ...
  • آیا نام امام علی(ع) در سوره انشراح وجود داشته و بعدها تحریف شده است؟!
    5994 شیعه و قرآن 1386/06/22
    در ذیل آیه ی «فإذا فرغت فأنصب وإلی ربک فارغب» در برخی تفاسیر روایی روایاتی وارد شده است که در تأویل این آیه شریفه، می فرماید: وقتی از نبوت فارغ شدی علی (ع) را به عنوان امام برای مردم نصب کن و یا در ذیل آیه اول این سوره روایاتی ...

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    866501 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    528161 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    410559 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    399621 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    363300 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    323841 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    304705 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    303236 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    296255 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    295119 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

8073  نفر