بازدید
7398
آخرین بروزرسانی: 1391/03/30
خلاصه پرسش
لطفا مبانی اندیشه ی سیاسی شیخ طوسی را توضیح دهید.
پرسش
لطفا اگر برایتان مقدور است در مورد مبانی اندیشه سیاسی شیخ طوسی توضیح دهید.
پاسخ اجمالی

در هر زمان و عصری سوالات و نیازهای جدیدی پدید می آید که فرزانگان را به اندیشه وا می دارد تا پاسخ گو باشند و شیخ طوسی یکی از آن بزرگان است که از عهده ی این کار برآمده است. اصول کلی اندیشه ی سیاسی شیخ طوسی، را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:

 

1. ایشان معتقد به جدایی دین از سیاست نبوده است.

 

2. استدلال عقلی ایشان بر ضرورت حکومت و نظام سیاسی و حضور رهبر، از جمله نظریات برجسته در اندیشه سیاسی ایشان می باشد.

 

3. بهره برداری از قاعده ی لطف: ایشان معتقد است که خداوند باید رهبری شایسته به مردم به عنوان پیامبر یا امام معصوم یا جانشین امام معرفی کند که یکی از شئونات آنها رهبری سیاسی است.

 

4. زعامت سیاسی فقیهان در جامعه و توجه مردم به این موضوع و رابطه ی این رهبری با رهبری امام معصوم (ع) و اختیارات حاکم اسلامی از مسایلی است که در کلمات شیخ طوسی مورد عنایت واقع شده است.

 

علاوه این که در اختیار گرفتن مسند تدریس کلام در مرکز حکومت، از سوی خلیفه عباسی، را می توان دلیل روشنی بر این نکته دانست که ایشان معتقد به جدایی دین از سیاست نبوده است، بلکه سیاست را جزئی از دیانت می دانست.

 

پاسخ تفصیلی

قبل از آغاز بحث مناسب است به صورت اختصار به شخصیت و زندگینامه ی شیخ طوسی اشاره کنیم:

 

شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن علی طوسی معروف به «شیخ طوسی» در رمضان سال 385 هجری دیده به دنیا گشود. ایشان علوم دینی اولیه را در بهار جوانی فرا گرفت. در آن زمان طوس، نیشابور، سبزوار، ری و قم مناطق علمی بود، به ویژه قم که مرکز شیعیان بوده و دانشمندان بسیاری در آن می زیسته اند. ایام جوانی شیخ طوسی از یک سو با دوران سلطنت سلطان محمود غزنوی در غزنه و خراسان رو به رو است که وی در رواج مذهب تسنن تعصب خاصی نشان می داد و از سوی دیگر با پادشاهان شیعی آل بویه، که بر بخش مهمی از ایران حکم می راندند و ری، فارس و بغداد به صورت مراکز فرمانروایی آنها درآمده بود. [1]

 

شیخ طوسی که ابتدا در بغداد نزد شیخ مفید و پس از آن مدت 23 سال نزد سید مرتضی علم فقه و اصول و کلام را تلمذ کرده بود، پس از رحلت سید مرتضی بر مسند زعامت شیعیان قرار گرفت. آوازه ی علم و دانش و تقوای او به خلیفه ی عباسی رسید به طوری که القائم بامرالله خلیفه ی عباسی با همکاری آل بویه، تدریس کلام را در مرکز خلافت به وی واگذار کرد. در آن روزها این منصب عظمت ویژه ای داشت و آن را به بزرگترین دانشمند کشور واگذار می کردند. شیخ طوسی در بخش های اولیه کتاب «تهذیب الاحکام فی شرح المقنعة» که در زمان شیخ مفید در 27 سالگی تألیف کرد، علم و قدرت تألیف و اجتهاد خویش را نشان می دهد. این کتاب یکی از کتاب های چهارگانه ای است که مورد اعتماد و مراجعه ی شیعه بوده و در نقل حدیث به آن استناد می کنند.

 

بزرگانی مانند علامه ی حلی پیرامون عظمت شیخ طوسی و مقام علمی او سخن گفته اند که در این مختصر نمی گنجد. [2]

 

برای روشن تر شدن عظمت شیخ طوسی و موقعیت سیاسی اجتماعی ایشان مناسب است به اوضاع سیاسی – مذهبی عصر شیخ طوسی اشاره ای داشته باشیم؛ قرن پنجم هجری عصر گسترش و توسعه سیاسی بغداد، پایتخت خلافت عباسی و دوره ی رشد فکری به شمار می رفت. این شهر در بردارنده ی نخبگان شایسته ای از بزرگ ترین متفکران، محدثان و متکلمان بود. در این میان شیخ طوسی که در سال 408 هجری وارد بغداد شده بود برجستگی خاصی داشت.

 

حکومت در دوران خلافت عباسی به ویژه در زمان متوکل (232 – 247 هـ.ق) به سلفی گری افراطی گرایش یافت و سایر گروه های مخالف، رقیب خود (عقل گراها) را زیر فشار قرار دادند که در رأس این گروه ها معتزله و شیعه و افرادی بودند که ساختار فکری آنان هماهنگ با تطبیق احکام عقل و شرع بود.

 

آل بویه که در سال 334 هجری وارد بغداد شدند با این که شیعه بودند، اما هیچ تلاشی برای تسلط هم کیشان خود بر اهل سنت انجام ندادند به همین سبب توانستند نظم و امنیت را در شهرها برای مردم فراهم کنند و جامعه ی اسلامی در دوران آل بویه توانست گام های بسیار گسترده ای در راه پیشرفت علمی بردارد. آن دوران از شکوفاترین دوران های فرهنگی از لحاظ آزادی دینی – فرهنگی به حساب می آید.

 

علمای شیعه که شیخ طوسی و شیخ مفید از سرآمدان آنها به شمار می آمدند مورد توجه حکومت آل بویه بوده و در نتیجه خلافت عباسی نیز احترام آنان را مراعات می نمود. [3]

 

مبانی و اصول کلی اندیشه ی سیاسی شیخ طوسی

 

هر عصری از نظر سیاسی مطالباتی دارد که فرزانگان را به اندیشه وا می دارد، تا پاسخگوی موضوعات و مسایل زمان خود باشند. شیخ طوسی از جمله فقیهان و متکلمان قرن چهارم و پنجم هجری و معاصر دولت آل بویه است که با نگاهی فقهی و کلامی از دیدگاه شیعه به موضوعات زمان خویش نگریسته و پاسخ داده است.

 

در اندیشه سیاسی وی حکومت و ملزومات آن، رابطه ی دولت و مردم و راهکارهای رویارویی با حکومت نامطلوب مورد توجه قرار گرفته است.

 

اکنون به تعدادی از مبانی ایشان در مسائل سیاسی و حکومتی اشاره می کنیم:

 

1. ضرورت حکومت : شیخ طوسی ضرورت حکومت و نظام سیاسی و وجود رهبر را با استمداد از دلایل عقلی اثبات می کند و دلیل نقلی را به عنوان مؤید می پذیرد. وی در کتاب «الاقتصاد الهادی» چنین می گوید:

 

وجوب و ضرورت عقلی حکومت و امامت را به جز امامیه و معتزله ی بغداد و برخی از متأخرین کس دیگری قائل نمی باشد، اما [در هر صورت] در نفس این استدلال [عقلی] دو روش گنجانده می شود:

 

روش اول این است که به ضرورت عقلی نظام سیاسی در اسلام پرداخته و از دلایل سمعی و نقلی وجوداً و عدماً صرف نظر کرده و بحثی به میان نیاوریم و روش و طریقت دوم، پرداختن به دلایل شرعی بر ضرورت امام و رهبر که ویژگی خاص وی در جهت حفظ شریعت و دین با دلیل و اعتبارات عقلی ثابت می گردد». [4]

 

ایشان پس از بیان دو طریق مذکور و تبیین آن، گرایش خود را به طریقه ی اول به تصویر کشیده و برای تثبیت آن به ارائه ی دلایلی اقدام می کند:

 

الف. مردم که معصوم نیستند خطا از آنان سر می زند و امر واجب را ترک می کنند، بنابراین اگر رهبری که مشروعیت سیاسی و مقبولیت داشته باشد، در جامعه حضور داشته و مردم پذیرای او باشند. دشمنان ملت را از تجاوز باز داشته و جنایتکاران را مجازات می کند و داد مظلومان را از ظالمان و ستمگران می ستاند و در نتیجه، جامعه به سوی صلاح و خوشبختی گام برداشته و از هرج و مرج فاصله می گیرد. [5]

 

ب. قاعده ی لطف اقتضا می کند که خداوند رهبری سیاسی و حاکم لایق را برای جامعه اسلامی معرفی کند، بنابراین شیخ طوسی امامت و رهبری سیاسی بر مردم را از کارهای لازم به شمار آورده و می گوید که خداوند به لحاظ عدالت و حکمت خویش افعال قبیح را انجام نداده و در واجبات کوتاهی نمی کند. خداوندی که شریعت را بر اساس حکمت به انسان ارزانی داشته به حکم ضروری عقل بایستی ضمانت اجرایی آن را نیز تضمین کند. این همان چیزی است که قاعده ی لطف آن را می طلبد. [6]

 

2. حاکم کسیت ؟

 

شیخ طوسی با توجه به حاکمیت خداوند درجهان و به دلیل برخوردار نبودن مردم از عصمت و قادر نبودن آنان بر شناخت رهبری شایسته، از قاعده ی لطف بهره برده و بر خداوند تعیین فردی را به عنوان رهبر و حاکم سیاسی در جامعه لازم می داند. این رهبری در گام نخست به صورت حکومت پیامبر اسلام (ص) شکل می گیرد که خداوند فرموده است: «پیامبر نسبت به مؤمنان از خودشان اولی است» [7] و مفسران این اولویت را در تدبیر امور مردم و تکلیف آنان به اطاعت از پیامبر دانسته اند. و در گامهای بعدی هیچ فردی این اولویت و برتری را ندارد مگر این که آن فرد امام بوده و طاعتش بر همگان لازم باشد. [8]

 

3. حکومت امام(ع). شیخ طوسی نیز مانند بسیاری از فقهای شیعه، حکومت امام(ع) را جلوه ای از امامت و رهبری عمومی امام(ع) می داند که باید امور دین و دنیای مردم را اصلاح نماید و بر مردم نیز اطاعت از آنان لازم است تا حکومت در جامعه تحقق یابد. [9]

 

4. حکومت نایب امام. شیخ طوسی در دو صورت اول که پیامبر(ص) یا امام معصوم (ع) باشد ویژگی عصمت و سرآمد بودن آنان را از هر جهت در نظر گرفته است و در فرض اخیر که جانشین و نایب امام، مسئولیت رهبری را بعهده بگیرد، آن را به لحاظ دسترسی نداشتن جامعه به رهبر معصوم، ضروری می داند، چرا که باید نظام اسلامی حفظ شود و قوانین الهی جریان پیدا کند.

 

«شیخ طوسی در بحث از امام با توجه به مفهوم زعامت سیاسی وی، همواره ویژگی هایی را بر می شمارد که لازمه ی هر رهبر حکومت است. علاوه بر این، وی با توجه به گستردگی اختیارات فقهای شیعه در افتا، قضا و اجرای احکام و امور مالی در عصر غیبت، قلمرو اختیارات فقیه جامع الشرایط را همانند امام(ع) می شمارد، جز در مواردی که امام معصوم ویژگی های منحصر به فردی و پی آمد آن اختیارات ویژه ای دارد که فقیه، واجد آنها نمی باشد. بر این اساس، شیخ در آثار فقهی و کلامی خویش عبارت «نیابت عامه ی فقها از امام معصوم» را نیاورده ولی تمامی شاخصه های نیابت عامه را بیان کرده و به وی اختیارات حکومتی بخشیده است» [10]

 

مباحثی مانند قلمرو اختیارات حاکم اسلامی، اهداف حکومت اسلامی، روابط متقابل مردم و حاکمان، جایگاه مردم در حکومت اسلامی، حاکمان جور و مردم و ... در اندیشه ی سیاسی شیخ طوسی قابل بحث و طرح است که با توجه به محدودیت مقاله، صرف نظر می کنیم و در مقاله ی دیگری به آنها می پردازیم [11] .

 

[1] علی دوانی، هزاره شیخ طوسی، ج 1، ص 3 و 4.

[2] سید محمد رضا موسویان، اندیشه سیاسی شیخ طوسی، ص 18 – 25 (تلخیص).

[3] همان، ص 27 – 31 (تلخیص).

[4] شیخ طوسی، الاقتصاد الهادی، ص 183.

[5] همان.

[6] همان، ص 189 (مضمون).

[7] احزاب، آیه 6.

[8] الرسائل العشر، ج 112.

[9] همان، ص 103.

[10] اندیشه سیاسی شیخ طوسی، ص 58.

[11] رجوع شود به سؤال ش ۱۷۲۵ (۱۷۴۰ سایت)، با نمایه: ابعاد حکومتی اندیشه سیاسی شیخ طوسی.

 

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    897122 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    559847 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    464673 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    422076 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    399950 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    372498 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    354588 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    336438 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    321756 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    313743 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...